Author: Sam Kean
Date: 2022-10-13 05:57:45+00:00
Publisher: Mọt Truyện

Tâm Trí Tội Phạm

Tác giả: Sam Kean

Phát hành: 1980 Books

Nhà xuất bản Dân Trí 08/2022

—★—

Hầu hết mọi người đều cho rằng chính trí tuệ đã tạo nên một nhà khoa học vĩ đại. Họ nhầm rồi: Nhân cách mới đúng.

— Albert Einstein

Rất nhiều hành động bị coi là trái pháp luật, nhưng một người nổi tiếng muốn thực hiện một thí nghiệm khoa học tồi tệ luật lại “nhắm mắt làm ngơ”.

— Thomas Rivers

LỜI MỞ ĐẦU
DI SẢN CỦA CLEOPATRA

Người ta kể rằng thí nghiệm khoa học phi đạo đức đầu tiên trong lịch sử thuộc về không ai khác ngoài nữ hoàng Cleopatra.

Vào thời điểm nào đó trong suốt thời gian trị vì của bà (từ năm 51 đến năm 30 trước Công nguyên), các học giả Ai Cập có chung một câu hỏi: Thời điểm sớm nhất để biết thai nhi là trai hay gái là khi nào? Không ai biết câu trả lời, vì vậy Cleopatra đã triệu tập một số người hầu gái để thực hiện một kế hoạch tàn ác.

Đây không phải là bước tiến đầu tiên của vị nữ hoàng này vào địa hạt khoa học y tế. Theo các nguồn tư liệu cổ – và cả sự đồng tình ủng hộ từ các sử gia hiện đại – Cleopatra rất quan tâm đến công việc của các thầy thuốc trong cung điện. Bà cũng sáng chế ra một phương pháp chữa hói đầu gây nhiều tranh cãi – chuột thui nghiền nhão trộn với tro răng ngựa, thêm mỡ gấu, tủy hươu, bột vỏ cây sậy và mật ong, sau đó xoa bóp đều trên da đầu “cho đến khi tóc mọc trở lại”. Đáng ngại hơn, theo ghi chép của nhà sử học Hy Lạp Plutarch, thì Cleopatra đã thử nghiệm chất độc trên các tù nhân. Bà bắt đầu với cồn thuốc và hóa chất – có nguồn gốc từ thực vật – và dần chuyển sang các loài động vật có nọc độc. (Bà thậm chí còn cho các loài thú có nọc độc chiến đấu với nhau, hào hứng chờ đợi xem con nào sẽ chiến thắng.) Kiến thức này hẳn rất hữu ích với bà khi bà đã tự kết liễu đời mình bằng cách để một con rắn mào cắn vào ngực, mà theo bà sẽ là một cái chết không mấy đau đớn.

Tàn độc hơn cả việc đầu độc các tù nhân là thí nghiệm của bà với các bào thai. Chúng ta không biết nỗi ám ảnh của Cleopatra do đâu mà có – và tại sao bà lại quan tâm đến câu trả lời nhiều đến vậy. Nhưng bất cứ khi nào một hầu gái bị buộc phải chết (chuyện rất phổ biến ở giai đoạn này), nữ hoàng sẽ xử lý họ theo cùng một quy trình. Đầu tiên, trong trường hợp người hầu gái đã mang thai, bà buộc cô ta phải uống chất độc mà bà biết rõ, một loại “huyết thanh phá hủy” có tác dụng “thanh tẩy” tử cung. Khi tử cung của người hầu gái đã “sạch sẽ”, Cleopatra để một tên lính canh cưỡng bức cô ta. Cuối cùng, sau khi người hầu gái này mang thai đợt mới được một thời gian, họ sẽ mổ bụng cô ta và lấy đứa trẻ ra ngoài. Dù còn nhiều tranh cãi về kết quả của thí nghiệm này, song Cleopatra được cho là có thể phân biệt giới tính của hài nhi vào ngày thứ 41 của thai kỳ – từ đó, chứng tỏ rằng giới tính của trẻ đã được hình thành từ rất sớm. Nói chung, bà đã coi cuộc thử nghiệm này là một thành công.

Giờ đây, thông tin lịch sử duy nhất về thí nghiệm khủng khiếp này chỉ còn xuất hiện trong kinh Talmud, và xét về bên ngoài, nguồn thông tin này vẫn còn gây nhiều tranh cãi. Cleopatra có vô số kẻ thù luôn rêu rao những lời đồn thổi không hay về bà, và khó có câu chuyện nào lại vẽ nên chân dung ác quỷ của Cleopatra đậm nét hơn câu chuyện này. Theo những kiến thức y khoa hiện đại ngày nay, những kết quả đó không có ý nghĩa gì. Sáu tuần sau khi thụ thai, bào thai có mắt, mũi và các mấu ngón tay rất nhỏ, nhưng chúng chỉ dài chưa đầy 1cm và không có bộ phận sinh dục – vì lẽ đó chúng ta không thể phân biệt được giới tính của chúng. (Bộ phận sinh dục được hình thành trong tuần thứ chín, khi thai nhi dài khoảng 5cm.) Vì vậy, ngay cả khi gạt bỏ những tin đồn thất thiệt sang một bên thì việc Cleopatra có thực sự thực hiện thí nghiệm này hay không vẫn còn là một câu hỏi.

Bất chấp tính xác thực của câu chuyện, rất nhiều thế hệ vẫn tin vào nó – điều này cho thấy một thông tin rất quan trọng. Cleopatra đầy quyền lực đã bị ghét bỏ, và sự sống động đến mức ghê rợn của câu chuyện này đã thu hút trí tưởng tượng của mọi người. Chúng ta luôn nghĩ bạo chúa thường làm nhiều điều kinh hoàng. Nhưng trên tất cả, câu chuyện này vẫn có phần nào đó là sự thật. Ẩn trong nó là một nguyên mẫu nào đó, sâu sa và đầy đáng sợ ngay cả vào thời điểm đó – một kẻ đã đẩy mọi thứ đi quá xa và để cho những ám ảnh chi phối chính họ. Kẻ mà giờ đây chúng ta vẫn gọi là nhà khoa học điên.

Sự điên rồ của nhà khoa học điên có phần lập dị. Họ không lẩm bẩm những thứ vô nghĩa hay tỉ tê kể cho bạn nghe về những âm mưu kỳ lạ. Trái lại, họ tư duy khá logic. Trong ví dụ này, Cleopatra chỉ thử nghiệm trên những hầu gái bị bị phán tội chết. Rõ ràng, bà đã nghĩ đằng nào chúng chẳng phải chết, tại sao không tận dụng chúng cho một mục đích hữu ích nào đó? Bà ép họ uống thuốc xổ thai, để đảm bảo cái thai trước đó không làm ảnh hưởng đến kết quả của bà. Sau đó, bà ghi lại chính xác ngày thụ thai của họ sau khi bị cưỡng hiếp để xác định tuổi thai. Nếu đánh giá việc này trên tinh thần một thí nghiệm thì chúng ta sẽ thấy mọi việc Cleopatra làm đều đúng đắn.

Tất nhiên, xét theo mọi tiêu chuẩn khác thì hành động của bà thật đáng lên án. Bà đã quá ám ảnh và phiến diện đến mức gạt bỏ mọi khái niệm về phép tắc và lòng trắc ẩn – phớt lờ sự đổ máu và những tiếng gào thét ai oán, bà đã dấn tới bất chấp cái giá phải trả bằng tính mạng con người. Không, điều khiến các nhà khoa học điên trở nên điên loạn không phải là do họ thiếu logic, lý trí hay sự nhạy bén trong khoa học. Vấn đề nằm ở việc họ đã làm khoa học quá xuất sắc tới mức mất hết nhân tính.

GIỚI THIỆU

Trong xã hội của chúng ta ngày nay, các nhà khoa học thường là người tốt. Họ điềm tĩnh và thông minh, lý trí và sáng suốt, luôn bình tĩnh phân tích thế giới xung quanh. Nhưng như câu chuyện về Cleopatra cho thấy, đôi khi nỗi ám ảnh đeo bám họ. Họ lật ngược, xới tung mọi thứ và biến thứ vốn là một mục tiêu cao quý thành thứ gì đó đen tối. Với nỗi ám ảnh như bị bỏ bùa mê thuốc lú ấy, kiến thức không phải là tất cả – mà là thứ duy nhất.

Cuốn sách này sẽ tập trung vào việc khám phá động lực thôi thúc các cá nhân vượt qua ranh giới và thực hiện những tội ác và hành vi sai trái nhân danh khoa học. Mỗi chương sách sẽ bàn về một hành vi phạm tội khác nhau – lừa đảo, giết người, phá hoại ngầm, gián điệp, trộm mộ, v.v... Có thể coi cuốn sách giống như một chuyến tham quan toàn diện thế giới tội phạm. Tôi phải thừa nhận một số câu chuyện trong cuốn sách này rất thú vị – ai lại không thích một câu chuyện về cướp biển, hay một cuộc trả thù hấp dẫn? Tuy nhiên, nhiều chuyện vẫn khiến chúng ta cảm thấy lúng túng nhiều thế kỷ về sau. Và dù vài vụ việc trong số này từng là tin “hot” trên rất nhiều tờ báo, nhưng có những câu chuyện đã bị lãng quên hoặc phai nhạt dần theo thời gian bất chấp tính chất giật gân của chúng. Cuốn sách này làm sống lại những câu chuyện như thế, mổ xẻ chúng xem điều gì đã khiến một người dám phá vỡ những điều cấm kỵ cuối cùng.

Những câu chuyện này cho chúng ta biết rất nhiều chi tiết đáng kinh ngạc về sự vận hành của khoa học. Tất cả chúng ta đều biết quá trình khám phá thường diễn ra như thế nào. Ai đó quan sát một sự kiện gây tò mò trong tự nhiên hay trong đầu họ chợt lóe lên ý tưởng về cách thức hoạt động của một quá trình hay phân tử nào đó. Thế rồi họ kiểm chứng giả thuyết bằng cách thực hiện thí nghiệm hoặc nghiên cứu thực địa. Nếu may mắn, mọi thứ sẽ suôn sẻ. Nhưng thường thì nỗi thất vọng luôn chất chồng: Thí nghiệm thất bại, kinh phí cạn kiệt, các đồng nghiệp bảo thủ từ chối chấp nhận một kết quả mới mẻ. Cuối cùng, sau nhiều kiến trì, với những bằng chứng quá rõ ràng không thể phớt lờ, phe phản đối đầu hàng, nhà khoa học trở về từ miền trí tuệ hoang dã, để được ca tụng là tài giỏi. Thế giới rộng lớn được hưởng lợi từ một phương pháp điều trị y tế mới hoặc vật liệu công nghệ cao, thậm chí hiểu rõ hơn về khởi nguồn của sự sống hoặc số phận của vũ trụ.

Chúng ta cần một kiểu người có thể chịu đựng được những hiểm nguy, chỉ trích này, kiểu người kiên nhẫn và hy sinh. Đó là lý do tại sao xã hội của chúng ta có truyền thống tôn vinh nhà khoa học là anh hùng. Nhưng khoa học không chỉ là một chuỗi những phát kiến độc lập. Giống như phần còn lại của xã hội, gần đây khoa học cũng phải đối mặt với phán xét về đạo đức, và việc hiểu được thiện ác trong khoa học – cũng như con đường dẫn từ cái này đến cái kia – đóng vai trò quan trọng hơn bao giờ hết. Khoa học có những tội lỗi riêng cần phải gánh chịu.

Đáng ngạc nhiên hơn nữa là người ta cho rằng khoa học phi đạo đức thường là thứ khoa học xấu xa – rằng nghiên cứu nào không rõ ràng về mặt đạo đức cũng thường không rõ ràng về mặt khoa học. Thoạt tiên, điều đó nghe có vẻ lạ lùng. Mọi người thường nghĩ kiến thức không tốt cũng không xấu; tốt – xấu nằm ở cách con người chúng ta áp dụng chúng. Nhưng khoa học cũng là một hoạt động mang tính cộng đồng – kết quả của nó cần được những người xung quanh kiểm chứng, xác minh và chấp nhận. Con người là một thành tố không thể tách rời trong quá trình này, và như những câu chuyện trong cuốn sách này cho thấy thứ khoa học phớt lờ mối quan tâm của con người hoặc chà đạp nhân quyền sẽ không bao giờ đạt được kết quả. Tốt nhất, những công trình ấy sẽ làm gián đoạn cộng đồng khoa học và lãng phí thời gian cũng như năng lượng cho tranh cãi; tệ nhất, chúng làm xói mòn các quyền tự do văn hóa và chính trị cần thiết được coi là nền tảng để khoa học diễn ra. Làm hại và phản bội con người đồng nghĩa với làm hại và phản bội khoa học.

Đó là lý do tại sao những câu chuyện này không chỉ dừng lại ở tinh thần học thuật hay chia sẻ thông tin. Chỉ là hiếm khi các nhân vật phản diện trong khoa học xuất hiện với hình hài cụ thể ngay từ đầu, như Athena sinh ra từ trán của thần Zeus. Đa phần đạo đức bị xói mòn dần; con người đau đớn đặt dần từng bước sang phía bên kia ranh giới. Bằng cách hiểu rõ những gì các nhà khoa học này đang làm và lý do tại sao họ cho rằng việc làm của bản thân là hợp lý, chúng ta có thể phát hiện ra cùng một lý do ở nghiên cứu hiện đại và thậm chí có thể ngăn chặn các vấn đề phát sinh. Thật vậy, mổ xẻ những hành động đồi bại mang lại cơ hội để chúng ta học cách giảm bớt những động lực xấu xa, dẫn dắt mọi người đến những mục đích tốt đẹp hơn.

Nhiều câu chuyện trong cuốn sách này cũng cho thấy những động cơ tâm lý đằng sau các hành vi sai trái. Những tên tội phạm có tư duy khoa học trông như thế nào? Họ khác với những tội phạm tội thông thường ở điểm nào? Và làm sao trí thông minh và kiến thức tiên tiến của họ về thế giới lại hỗ trợ và tiếp tay cho những hành vi sai trái? Chẳng hạn, Chương 4 sẽ đi sâu phân tích một vụ giết người giật gân ở Harvard, trong đó một giáo sư y khoa sử dụng kiến thức về giải phẫu học của y mình để mổ xẻ và cắt rời các bộ phận của một ủy viên đại học. (Ông ta đã trở thành cựu sinh viên Harvard thứ hai trong lịch sử bị xử tử vì một tội ác. Trong một chương sau đó, chúng ta sẽ gặp người đàn ông suýt chút nữa trở thành người thứ ba trong lịch sử trường Harvard bị xử tử.) Nhiều người cho rằng những người thông minh thường hiểu biết và có đạo đức hơn; tuy nhiên bằng chứng lại chỉ ra điều hoàn toàn ngược lại.

Cuối cùng, các nhà khoa học biện minh cho tội lỗi của họ trước chính mình và những người khác như thế nào? Các nhà tâm lý học đã thực sự xác định được một số bí kíp mà các nhà nghiên cứu dùng để hợp lý hóa hành động và giảm nhẹ cảm giác tội lỗi – những thông tin căn bản giải thích lý do tại sao các nhà khoa học tài năng lại làm những điều xấu xa. Thứ nhất, các nhà khoa học dễ chà đạp lên các ranh giới đạo đức khi cảm thấy quá áp lực về việc phải đạt được mục tiêu của mình. Những kẻ vô lại trong giới khoa học cũng dùng uyển ngữ để che đậy những việc làm của họ, thậm chí với cả chính họ. Hoặc họ bày ra một phép tính tinh thần phức tạp, trong đó những điều tốt đẹp họ đã làm trong quá khứ bằng cách nào đó có thể “loại bỏ” tác hại mà họ đang gây ra.

Các nhà khoa học đặc biệt có xu hướng phiến diện. Một điều dễ thấy là họ luôn muốn có trạng thái tập trung cao độ, và góc nhìn phiến diện là hệ quả của sự tập trung đó. Khi đắm mình vào nghiên cứu, một số người không thể nhìn xa hơn nghiên cứu đó và kéo mọi thứ trong cuộc sống của mình vào quá trình theo đuổi mục tiêu, bao gồm cả đạo đức. Trong trường hợp đó, đạo đức hoặc sự đồi bại của một dự án nghiên cứu có thể không bao giờ xảy ra với họ. Chương 2 sẽ kể lại việc có bao nhiêu nhà khoa học tiên phong của châu Âu trong những năm 1600 và 1700 – bao gồm những vĩ nhân như Isaac Newton và Carl Linnaeus – đã lợi dụng hoạt động buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương để thu thập các dữ kiện và mẫu vật từ những nơi xa xôi. Thế nhưng hầu như không có ai trong số này đặt câu hỏi về sự liên quan của họ đến hoạt động buôn bán nô lệ miễn là các dữ liệu liên tục được cập nhật.

Cũng có những trường hợp khác trong đó đạo đức bị đảo lộn. So với chính trị chẳng hạn, khoa học có vẻ thuần túy. Chỉ cần nghĩ về tất cả những điều khốn khổ mà khoa học đã giải phóng chúng ta thoát khỏi, những loại thuốc cứu sống con người và công nghệ tiết kiệm sức lao động là đủ. Các nhà khoa học rất tự hào về những thành tựu này. Nhưng vì thế một số người cũng dễ dàng rơi vào cái bẫy cho rằng Khoa học là Tốt đẹp. Và với thế giới quan đó, bất cứ điều gì thúc đẩy nghiên cứu khoa học cũng đều mang ý nghĩa tích cực. Khoa học trở thành giới hạn, sự biện minh về đạo đức của chính nó. Tương tự, các nhà khoa học ảo tưởng về sự cao cả thường mắc phải lỗi ngụy biện về mục tiêu cuối cùng. Họ tự thuyết phục bản thân rằng nghiên cứu của họ sẽ mở ra một điều không tưởng trong khoa học, và niềm hạnh phúc mà điều không tưởng đó mang lại sẽ bù đắp cho bất kỳ nỗi thống khổ nào mà họ đã và đang gây ra trong một khoảng thời gian ngắn hạn. Chương 5 sẽ cho bạn đọc thấy Thomas Edison đã rơi vào cái bẫy như vậy bằng cách nào khi tra tấn chó và ngựa bằng điện để chứng minh tính ưu việt của hệ thống tạo ra dòng điện ưa thích của ông. Tệ hơn nữa, Chương 7 cho thấy quá trình nghiên cứu cách chữa trị các căn bệnh lây truyền qua đường tình dục đôi khi sẽ khiến một số người mắc giang mai hoặc lậu để tìm ra kết quả. Trong cả hai trường hợp, lý do rất rõ ràng: thả con săn sắt bắt con cá rô. Nhưng khi hy sinh đạo đức vì sự tiến bộ khoa học, chúng ta thường mất cả chì lẫn chài.

Ngoài những giải thích duy lý, người ta cũng đặt nghi vấn về nguyên nhân khiến tội phạm khoa học mang tính dị thường. Khi những người bình thường vi phạm pháp luật, nguyên nhân là do tiền bạc, quyền lực hoặc nguyên nhân đen tối nào đó. Chỉ có các nhà khoa học mới đi lừa đảo để thu được dữ liệu – để nâng cao hiểu biết của chúng ta về thế giới. Chắc chắn, nhiều kẻ phạm tội được chỉ mặt đặt tên ở đây đều rất phức tạp và có nhiều động cơ; con người vốn là một loài sinh vật rối rắm mà. Tuy nhiên, trên tất thảy, những tội ác này xuất phát từ động lực mưu cầu kiến thức. Ví dụ, vì xã hội cấm mổ xẻ cơ thể con người, nhiều nhà giải phẫu học vào những năm 1800 đã mua xác từ những kẻ trộm mộ để phục vụ nghiên cứu của họ. Có những hành động phi đạo đức là cách duy nhất để có được kiến thức mà họ muốn. Một số nhà giải phẫu học thậm chí còn tự trộm mộ, hoặc mua xác từ những kẻ sát nhân. Họ quá ám ảnh với nghiên cứu đến mức bỏ qua tất thảy, và vì thể nhận tính của họ cũng dần bị băng hoại trong quá trình nghiên cứu này.

Đây không chỉ là những câu chuyện của quá khứ, là thứ phủ bụi thời gian và khiến các sinh viên phải rùng mình ghê sợ – thứ vẫn tồn tại ngay cả trong khoa học hiện đại. Hãy xem xét quá trình nghiên cứu dựa trên hoạt động buôn bán nô lệ ở trên. Nhiều mẫu vật được thu thập thông qua hoạt động buôn bán nô lệ đã trở thành tâm điểm trong các bảo tàng nổi tiếng và vẫn được trưng bày cho đến ngày nay. Những bảo tàng này sẽ không tồn tại nếu thiếu chế độ nô lệ, chứng tỏ khoa học và chế độ nô lệ vẫn gắn bó mật thiết với nhau trong nhiều thế kỷ sau đó. Hoặc hãy xem xét các thí nghiệm được những bác sĩ Đức Quốc xã thực hiện trên các tù nhân trong Thế chiến II. Họ ném người vào thùng nước đá để nghiên cứu khả năng hạ thân nhiệt. Đó là một việc làm man rợ, thường làm tê liệt hoặc giết chết các nạn nhân. Nhưng trong một số trường hợp, đó là dữ liệu thực tế duy nhất mà chúng ta có được về cách con người thích ứng trong những điều kiện khắc nghiệt, thậm chí là cho đến tận ngày nay. Vì vậy, về mặt đạo đức, chúng ta nên làm gì? Quay đầu từ bỏ, hay tiếp tục sử dụng dữ liệu? Kết quả nào vinh danh các nạn nhân Cái ác có thể khuấy động lĩnh vực khoa học rất lâu sau khi kẻ thực hiện hành vi qua đời.

Ngoài khai thác quá khứ, cuốn sách này còn giới thiệu một số câu chuyện trong bối cảnh hiện đại, trong ký ức của những người còn sống ngày nay. Nó cũng gồm một phần phụ lục xét đến tương lai hấp dẫn của tội phạm. Các nhà khoa học sẽ thực hiện những hành động đen tối nào trong nhiều thế kỷ sắp tới. Trong một số trường hợp, giống như những tội ác sẽ xuất hiện khi chúng ta chiếm đóng sao Hỏa cùng các hành tinh khác, chúng ta có thể đoán trước điều gì sẽ xảy ra bằng cách xét đến những tội ác trong các chuyến thám hiểm vùng cực, nơi mà những cảnh quan ảm đạm và cuộc chiến sinh tồn đến tuyệt vọng đã khiến mọi người phát điên. Có lúc tiền lệ thực sự không tồn tại. Những tội ác mới mà chúng ta có thể dự đoán khi tất cả những gì chúng ta có trong ngôi nhà của mình là các robot được lập trình sẵn, hoặc khi cơn lũ kỹ thuật gen tràn ngập khắp thế giới?

Nhìn chung, những câu chuyện trong cuốn sách này kết hợp những phát kiến khoa học cùng sự hồi hộp đầy tội lỗi về các tội phạm có thật. Chúng trải dài từ buổi bình minh của khoa học vào những năm 1600 đến những tội ác công nghệ cao sau này, và diễn ra ở khắp mọi nơi trên thế giới. Thành thật mà nói, chúng ta đều từng rơi vào hố sâu ám ảnh trước đây hoặc bẻ cong các quy tắc để theo đuổi thứ mà chúng ta thèm muốn. Nhưng ít người trong chúng ta băng hoại đạo đức hoàn toàn như những kẻ tồi tệ trong cuốn sách này. Chúng ta có xu hướng coi khoa học là tiến bộ, một động lực tiến tới những điều tốt đẹp trên thế giới. Và nó thường là như vậy.

1 CƯỚP BIỂN | NHÀ SINH VẬT HỌC HÀNH NGHỀ CƯỚP BIỂN

Khi thẩm phán đập búa, William Dampier gục đầu trong hổ thẹn. Một trong những nhà khoa học nổi tiếng nhất thời đại ấy giờ là một kẻ phạm trọng tội.

Đó là tháng 6 năm 1702, và vì đây là một phiên tòa của hải quân nên được diễn ra trên boong tàu, giữa bầu không khí mặn mòi vị biển. Mọi người đều biết hầu hết những cáo buộc chống Dampier khó mà được chứng minh. Lời luận tội giết người thiếu thuyết phục, cáo buộc ông ta là một nhà hàng hải tồi thật nực cười: ông ta là nhà hàng hải giỏi nhất thời này, một chuyên gia tầm cỡ quốc tế về gió, dòng chảy và thời tiết. Nhưng khi phiên tòa diễn ra, Dampier – với mái tóc dài, mỏng bết cùng vẻ ngoài ủ rũ và đôi mắt thâm quầng – cảm thấy theo một cách nào đó và vì một điều gì đó, tòa án đang quyết tâm trừng phạt ông ta. Và mọi việc đã diễn ra như vậy: Thẩm phán kết tội ông ta dùng gậy đập một trung úy trong một chuyến đi gần đây, và tuyên bố ông ta “không phải là người phù hợp đảm nhiệm vị trí chỉ huy bất kỳ con tàu nào của Hoàng gia”. Ông ta bị phạt ba năm lương và bị sa thải khỏi hải quân.

Dampier loạng choạng rời khỏi con tàu trong cay đắng và đau khổ. Vì đâu lại đến nỗi này? Ông ta là nhà tự nhiên học vĩ đại nhất thời đại của mình – đến mức Charles Darwin sau này cũng tự nhận mình là học trò của ông ta. Những câu chuyện du hành ấn tượng của Dampier cũng ảnh hưởng đến tác phẩm Robinson Crusoe và Gulliver’s Travels (Gulliver du ký). Tuy nhiên, dẫu cho ông ta đã làm gì đi nữa thì William Dampier vẫn luôn là một tội đồ trong mắt giới cầm quyền. Ông ta là một nhà khoa học xuất sắc, một nhà hàng hải tài năng, song nhưng trong phần lớn cuộc đời mình, ông ta cũng là một tên cướp biển.

Nguyên nhân khiến Dampier dấn bước vào con đường cướp biển rõ ràng là hai yếu tố – sự nghèo khó và nỗi ám ảnh sinh học. Ông ta ra khơi sau khi mồ côi cha mẹ ở tuổi 14, ghé thăm Java và Newfoundland trước khi có một quãng thời gian không mấy vui vẻ trong hải quân. Cuối cùng, ông ta dong buồng đến vùng biển Caribbe vào tháng 4 năm 1674 ở tuổi 26. Sau một thời gian lênh đênh đó đây, Dampier định cư ở Vịnh Campeche thuộc miền đông Mexico và kiếm sống bằng nghề chặt gỗ huyết mộc, một loại cây thân lớn với phần lõi tạo ra thuốc nhuộm màu đỏ tươi. Sau này, Dampier đã mô tả những kẻ khai thác gỗ là đám lưu manh, sẵn sàng “chè chén và xả súng vào nhau liên tiếp trong ba hoặc bốn ngày.... Chúng không chịu quy phục bất kỳ chính phủ dân sự nào, mà tiếp tục sống dựa vào luật rừng”. Dẫu cho khi đã uống say, Dampier vẫn thực hiện những chuyến đi đường dài giữa thiên nhiên Campeche và xúc động khi nhìn thấy những sinh vật mà ông ta vốn chỉ biết đến qua những câu chuyện hoang đường – nhóm và lười, chim ruồi hay tatu. Đối với một người yêu thích lịch sử tự nhiên, đó chính là thiên đường.

Những rắc rối của ông ta xuất hiện vào tháng 6 năm 1676, vào một ngày đầu hè tuyệt đẹp, khoảng thời gian lý tưởng khi được làm việc ngoài trời. Nhưng trong khi những người khai thác gỗ khác đang phơi mình dưới ánh nắng mặt trời, Dampier nhận thấy gió đang chuyển hướng rất lạ: nó “rít về phía nam, rồi xoay vòng lại hướng đông”. Những người khai thác gỗ lúc này cũng phát hiện ra rất nhiều chim cốc biển đang bay phía trên đầu họ. Chúng thường theo tàu thuyền vào bờ, nên các thuyền viên coi đây là một điềm lành; báo hiệu một nguồn lợi phẩm nào đó sắp xuất hiện. Nhưng trái với mọi người, Dampier có dự cảm chẳng lành. Cả đàn chim lớn bé bay tán loạn như thể đang chạy trốn. Điều kỳ lạ nhất nằm ở con sông gần đó. Lũ lụt xảy ra thường xuyên ở Campeche; mới hôm trước trời nắng ráo, nhưng chỉ qua một đêm cả vùng có thể chìm trong biển nước. Thế mà ngày hôm đó, con sông cạn nước đầy bí ẩn, như thể ai đó đã cắm một chiếc ống hút khổng lồ xuống lòng sông và hút cho đến khi giữa dòng cạn khô.

Nhà sinh vật học – cướp biển William Dampier là người có ảnh hưởng rất lớn đến Charles Darwin, đồng thời là một kẻ lêu lổng và tinh quái. Tranh của Thomas Murray. (Xem thêm hình ảnh cho tất cả các chương, tại samkean.com/books/the-icepick-surgeon/extras/photos.)

Hai ngày sau những điềm báo ấy, mây đen cuồn cuộn kéo về như vừa được giải phóng khỏi địa ngục. Không ai trong số những người khai thác gỗ có thể tưởng tượng ra một cơn bão dữ dội như vậy trước đó. Mưa xối xả, cứa vào da thịt họ như ong bắp cày đốt khiến họ không thể nhìn thấy gì; gió đánh sập từng túp lều cho đến khi chỉ còn sót lại một chiếc duy nhất. Đám đàn ông lảo đảo dò dẫm lội bùn, hét lên để người khác có thể nghe thấy họ, và cố lết đến nơi trú ẩn cuối cùng được dựng bằng cột gỗ và dây thừng neo chặt vào các gốc cây. Người họ ướt đẫm, toàn thân run rẩy, họ co ro sát lại gần nhau trong hàng giờ đồng hồ – trong lòng lo lắng, hỗn loạn. Con sông cạn đã đầy nước trở lại và nước tràn lên đám bùn sình xung quanh họ. Cây cối bị bứng gốc nằm la liệt khắp nơi, rễ của chúng xoắn bện vào nhau thành những bụi dày không thể xuyên thủng. Dampier và vài người khai thác gỗ khác đã cố chèo chiếc xuồng cuối cùng còn sót lại vào vịnh chỉ để thấy một bãi toàn cá chết trôi nổi khắp nơi. Tám con tàu neo trong vịnh vài giờ trước đó giờ chỉ còn một chiếc duy nhất không bị cuốn ra biển. Những người khai thác gỗ đi xin thức ăn từ thủy thủ đoàn của con tàu còn sót lại ấy, “nhưng chỉ nhận lại được những thái độ lạnh lùng dửng dưng”, Dampier nhớ lại. “Chúng tôi chẳng thể xin nổi một chiếc bánh mì hay một ly pân, chứ đừng nói đến một ly rum.”

Những mô tả sống động của Dampier là bản tường thuật khí tượng học chi tiết đầu tiên về một cơn bão, khởi nguồn cho hành trình theo đuổi gió và thời tiết trong suốt cuộc đời ông ta. Cơn bão đã ngay lập tức định hướng lại toàn bộ cuộc đời ông ta. Tất cả các dụng cụ khai thác gỗ của ông ta rìu, cưa, dao rựa – đã bị cuốn sạch. Ông ta không có tiền, không có công cụ, tương lai mờ mịt. Vì vậy, “tôi buộc phải ra ngoài để kiếm sống,” ông ghi lại sau này. Đây chỉ là một cách nói giảm nói tránh. “Ra ngoài” ở đây có nghĩa là trở thành một tên cướp biển thuê.

Khi đó, cướp biển thuê là một lớp hải tặc[*] khác biệt. Một số cướp biển được gọi là cướp biển tư nhân, những kẻ được chính quyền địa phương cho phép hoạt động ngầm để quấy rối tàu thuyền của đối phương. Các cướp biển tư nhân người Anh thường tập trung vào tàu Tây Ban Nha, và nhiều ngôi nhà người Anh ở Caribbe sở hữu nhiều đồ đạc từ lụa, thiếc và những chiếc ghế chạm khắc kiểu dáng đẹp có nguồn gốc từ Barcelona hoặc Madrid. Do đó, cướp biển tư nhân được dung thứ, nếu không muốn nói là được trân trọng. Cướp biển đánh thuê không được phép đột kích bất cứ con thuyền nào. Họ là những tên tội phạm đơn thuần, và chính quyền địa phương khinh bỉ họ hệt như kẻ thù của họ. Đội cướp biển mà Dampier tham gia thậm chí còn thuộc lớp người thấp kém hơn hầu hết các tầng lớp khác, bởi thay vì đánh phá những con tàu xa xỉ, họ lại xông vào các trại nhỏ thảm hại ven biển, cướp bóc của những người không khá giả hơn mình là bao.

Chúng tôi không biết đích xác Dampier đã làm gì trong những cuộc đột kích vì ông ta bỏ qua hầu hết các chi tiết này trong cuốn nhật ký của mình, có lẽ vì cảm thấy xấu hổ. Ông ta cũng có thói quen dùng lịch sử tự nhiên để làm phân tâm người khác. Ví dụ, khi mô tả một cuộc tấn công vào Vera Cruz, ông ta miêu tả hành vi giết chết hàng chục người bạn đồng hành chỉ với vài từ, và lướt qua ngay trước thực tế rằng cuộc đột kích chẳng có gì to tát: người dân thị trấn cuốn gói những đồ vật có giá trị rồi bỏ chạy khi nhác thấy bóng cướp biển, để lại một thị trấn chẳng còn chút chiến lợi phẩm đáng giá nào. Thay vào đó, Dampier nhấn mạnh vào vài chục con vẹt nuôi lồng bị bỏ lại được ông ta và những người khác đưa lên tàu như một chiến tích hợp pháp. “Lông chúng có màu màu vàng và đỏ”, ông ta mô tả, “loang lổ xấu xí, và chúng sẽ luyên thuyên vài từ thú vị”. Không cướp bóc được gì cũng không vấn đề – “nhặt được” đám vẹt là quá đủ với ông ta rồi.

Đến tháng 8 năm 1678, Dampier trở về Anh và bí mật kết hôn với Judith, một nàng hầu gái của một nữ công tước. Với tâm thế hoàn lương, ông ta dùng của hồi môn của vợ để mua một số hàng hóa và lên đường đến vùng biển Caribbe một lần nữa vào tháng 1 năm 1679 để buôn bán, và hứa với vợ sẽ trở lại trong vòng một năm. Ông ta đã không thể giữ được lời hứa đó. Vài tháng sau khi đến nơi, ông ta đi cùng một số thủy thủ đến Nicaragua trong một chuyến đi buôn, rồi dừng chân tại một thành phố ở Jamaica, địa điểm yêu thích của những người thuộc tầng lớp thấp kém. Sau này, Dampier nói rằng ông ta bị sốc – thực sự bị sốc! — khi toàn bộ thủy thủ đoàn quyết định hùn của cải với một số tên cướp biển ở đó và hành nghề cướp biển. Trên thực tế, một số nhà sử học tin rằng Dampier biết rõ ông ta sẽ gặp cướp biển ở Jamaica, và đến đó với mục đích rõ ràng là quay trở lại biển cả.

Ông ta đã làm điều đó vì vài lý do. Lý do đầu tiên, giống như nhiều người khác trong lịch sử, Dampier khao khát trở nên giàu có, và luôn mơ đến một ngày nhóm cướp biển của ông sẽ tình cờ bắt gặp một chiếc thuyền buôn lớn của Tây Ban Nha chở đầy vàng bạc châu báu và giúp họ trở nên giàu có. Nhưng sâu xa hơn thế, Dampier không thể nào quên những ký ức về vùng đất Campeche – những chuyến đi xuyên rừng rậm, những loài sinh vật kỳ lạ, những ngày tháng lạc bước giữa thiên nhiên. Cướp biển là phương tiện duy nhất giúp ông ta tìm lại cảm giác đó. Chắc chắn, cướp biển cũng là một công việc bẩn thỉu, đầy rẫy những vụ cưỡng bách và giết người. Suốt nhiều năm liền, Dampier đã chứng kiến cảnh các linh mục bị đâm, những tù nhân bị ném xuống biển và những người da đỏ bản địa bị bắn bằng súng trường và bị tra tấn để khai thác thông tin. Không có lý do gì để nghĩ Dampier đứng ngoài những vụ việc đó hay ông ta cảm thấy hối lỗi về những hành vi của bản thân. Nhưng Campeche đã đánh thức niềm đam mê lịch sử tự nhiên trong ông ta, một thứ có sức hút mãnh liệt, và dẫu cho có lúc ông ta cũng hối hận về lựa chọn cướp biển của mình, song ham muốn về những chân trời mới, những động thực vật bí ẩn quá mạnh mẽ. Như ông ta hồi tưởng, ông ta “hài lòng” với bất cứ nơi nào bản thân đặt chân tới, “biết rằng càng đi xa, tôi càng thu thập được nhiều kiến thức và kinh nghiệm, đó là điều cốt yếu mà tôi coi trọng”.

Dampier gia nhập nhóm cướp biển Jamaica với vị trí hoa tiêu, và những chuyến đi tiếp sau đó đã trở thành những cuộc phiêu lưu bất tận, liên quan đến nhiều thủy thủ đoàn và những con tàu khác nhau; vốn dĩ không thể được tóm tắt trong những đoạn hồi ký ngắn ngủi. Họ bắt đầu với việc đột kích các thành phố ở Panama, sau đó lên đường đến Virginia, nơi Dampier bị bắt không rõ lý do; ông ta chỉ đề cập đến sự việc như một số “rắc rối”. Sau đó, nhóm cướp biển tràn lên các vùng duyên hải Thái Bình Dương của Nam Mỹ, bao gồm cả Galápagos.

Nhóm cướp biển luôn thu được những chiến lợi phẩm lớn: đá quý, nhung lụa, rất nhiều quế hoặc xạ hương. Có lần bọn chúng còn cướp được tám tấn mứt cam. Thường thì, một con thuyền lớn sẽ giúp bọn chúng xuống biển buồm ra khơi, nương theo những làn sóng để tìm đến một cảng biển khác. Hoặc chúng có thể sẽ phải cầm cự với một cuộc bao vây dài hơi và vô ích một thị trấn ven biển, chỉ để biết rằng những người dân nơi đây cũng có thể nẫng mất kho báu ngay trước mũi những tên cướp biển, khiến bọn chúng trắng tay.

Dampier và thủy thủ đoàn suýt chết đuối trong một cơn bão dữ dội trên đường tới Indonesia. (Tranh của Caspar Luiken.)

Thay vì tìm kiếm vận may ở Nam Mỹ, “chúng tôi gần như chẳng thu hoạch được gì ngoài sự mệt mỏi, khó khăn và mất mát”, Dampier nhớ lại. Đôi khi bọn họ phải uống nước “nhiễm đồng hoặc nhôm” từ “những lỗ đá bốc mùi” và trải qua nhiều đêm màn trời chiếu đất nơi “nền đất lạnh giá trở thành giường ngủ còn bầu trời trong xanh đầy sao trở thành tấm chăn che chở chúng tôi”. Có lần, một cơn bão dữ dội ập tới bất ngờ quá đỗi khiến các thuyền viên không muốn mạo hiểm kéo buồm, Dampier và một thủy thủ khác đã phải trèo lên boong tàu, căng áo khoác để chèo lái con thuyền.

Với hy vọng về vận may đổi đời, thủy thủ đoàn đã lên đường đến Guam, một chuyến đi đầy khó khăn vượt hành trình hơn 7000 dặm. Họ loạng choạng bước lên bờ 51 ngày sau đó, trong tình trạng gần như chết đói. Sau này Dampier nhận ra nếu chuyến đi kéo dài hơn, thủy thủ đoàn định giết chết và ăn thịt thuyền trưởng cùng những thuyền viên bao gồm cả ông ta. (Viên thuyền trưởng đón nhận tin này với thái độ đầy hài hước. Ông ta quay sang người hoa tiêu của mình và cười, “À, Dampier, anh có thể sẽ mang đến cho bọn chúng một bữa ăn kém chất lượng đấy!” “Tôi gầy gò, không phốp pháp như thuyền trưởng đâu”, Dampier giải thích. Từ Guam, thủy thủ đoàn đã giong buồm đến Trung Quốc và Việt Nam, sau đó Dampier cũng đã trở thành người Anh đầu tiên đặt chân đến Australia. Ngoài việc nghiên cứu động thực vật ở mỗi điểm dừng chân, Dampier đã tận dụng thời gian trên biển để nghiên cứu gió và dòng chảy, và dần trở thành một nhà hàng hải tài năng. Ngay cả những người coi thường Dampier cũng phải thừa nhận, ông ta có thể phán đoán chính xác được vị trí của đất liền xa cả vạn dặm bằng cách đọc vị gió và các dòng chảy, một khả năng được cho là không tưởng vào thời bấy giờ.

Trong suốt những chuyến đi này, Dampier đổi tàu vài lần và gia nhập những đoàn thủy thủ khác nhau. Đôi khi việc thay đổi diễn ra thuận lợi; Dampier chỉ đơn thuần muốn đến một nơi nào đó mới mẻ, và “không hề biết rằng việc quan sát những khu vực mà tôi chưa từng đặt chân đến có thể đi kèm những rủi ro,” ông ta khẳng định. Có lúc Dampier phải chạy trốn một thuyền trưởng chuyên quyền trong những hoàn cảnh ngặt nghèo, như lách người qua lỗ hở ở mạn tàu giữa đêm hôm khuya khoắt. Trong những lần trốn thoát ấy, ông ta thường chỉ mang theo một tài sản, thứ có giá trị nhất trên đời đối với mình – ghi chép về lịch sử tự nhiên.

Cuộc trốn chạy cuối cùng của ông ta ở Nam Thái Bình Dương được cho là hết sức khó khăn. Với mong muốn được trở về nhà, ông ta và vài người cùng cảnh ngộ, trong đó có bốn tù nhân người Indonesia, đã trốn đến một hòn đảo nơi họ giấu một chiếc thuyền ở đó. Trong lần chạy trốn đầu tiên để tìm đến tự do, họ bị lật thuyền, và Dampier phải dành ba ngày để hong khô từng trang ghi chú của mình bên đống lửa. Nỗ lực lần hai đưa đẩy họ vào một cơn bão, và họ mất sáu ngày tiếp theo lênh đênh trên đại dương mênh mông, cố bươn mái chèo và cầu nguyện. “Biển đã gầm thét, khạc vào mặt chúng tôi những làn nước trắng xóa... và con thuyền gần như bị những đợt sóng nuốt chửng”, Dampier nhớ lại. Tệ hơn cả, ông ta đã không xưng tội suốt nhiều năm, và vô số những tội lỗi không tên như thể đang bóp nghẹt trái tim ông ta: “Tôi đã suy ngẫm rất nhiều, thậm chí nhìn lại đầy kinh hãi và ghê tởm, những hành động mà trước đây tôi không thích, nhưng giờ rùng mình khi nhớ lại.” Thật kỳ diệu, cuối cùng họ cũng cập bến tại Sumatra, nơi Dampier gục ngay khi vừa đặt chân lên bờ và mất sáu tuần để hồi phục thể lực. Cuối cùng, ông ta đã lên đường trở về nhà trên nhiều con tàu khác nhau và đến London vào tháng 9 năm 1691, 10 năm sau thời điểm ông ta hứa với người vợ mới cưới của mình sẽ trở lại sau 12 tháng.

Là một người hầu gái, Judith có cuộc sống riêng và rất giỏi xoay xở mà không cần gã chồng tệ bạc của mình. Còn Dampier, một tên cướp biển, giờ phải tìm cách kiếm sống. Với rất ít lựa chọn nghề nghiệp – ông ta không thể ghi nghề nghiệp “cướp biển” trong sơ yếu lý lịch của mình – Dampier bắt đầu sắp xếp các ghi chú thực địa của bản thân thành một cuốn sổ hành trình. Việc giữ được những cuốn nhật ký trong suốt những chuyến đi ấy quả là một phép màu. Chúng bị nước làm hỏng nhiều lần và ông ta đã từng phải nhét chúng vào ống tre để bảo quản. Nhưng nỗ lực đã được đền đáp[*]. Cuốn sách có tựa đề A New Voyage Round the World (tạm dịch: Chuyến hải trình mới vòng quanh thế giới) cuối cùng đã ra đời vào năm 1697 và là một thành công vang dội, với một số đoạn sống động nhất về lịch sử tự nhiên và nhân loại học từng được viết ra.

Sau thời gian ở Sumatra, Dampier xuất bản tài liệu đầu tiên bằng tiếng Anh về “ganga” hay cần sa: “Một số loại khiến chúng ta buồn ngủ, số khác mang lại cảm giác vui vẻ, một số khiến chúng ta cười sảng khoái, còn số khác khiến chúng ta phát điên.” Ông ta mô tả hàng loạt những lần cắt bao quy đầu cho đám nhóc 12 tuổi ở Philippines, và cách “chúng vừa đi vừa dạng háng trong hai tuần sau đó”. Ông ta cũng mô tả về hoạt động xăm mình ở Polynesia và tục lệ bó chân ở Trung Quốc (mà theo ông ta chỉ là “mưu kế” của đám đàn ông với mong muốn phụ nữ không thể đi lại xa và giữ họ trong nhà). Khi nghe một truyền thuyết địa phương ở Tây Ấn, ông ta đã ăn hàng chục quả lê một lúc và vui mừng khi thấy chúng thực sự khiến nước tiểu chuyển sang màu đỏ. Gần 1000 trích dẫn trong Từ điển tiếng Anh Oxford bắt nguồn từ các bài viết của ông ta, và ông ta đã du nhập hàng chục từ ngữ vào tiếng Anh, bao gồm banana (chuối), posse (sở hữu), smuggler (kẻ buôn lậu), tortilla (bánh ngô), avocado (bơ), cashews (hạt điều), và chopsticks (dua).

Ở đây cũng có nhiều yếu tố khoa học. Thậm chí ngày nay, không có ai vượt qua Dampier trên cương vị một nhà quan sát tự nhiên thuần túy. Khi được so sánh với tài liệu của Damper, các tài liệu khác về động thực vật dường như chỉ là một sản phẩm vô hồn – giống như so một con sư tử nhồi bông với chú sư tử đang gầm thét. Một phần của sự sống động đến từ việc Dampier sử dụng tất cả năm giác quan, trong đó có vị giác. Người đàn ông này gặp con vật nào cũng ăn thịt. Ông ta ghi chép lại rằng, gốc lưỡi hồng hạc có “một cục thịt nhỏ béo, mềm; món lưỡi hồng hạc nên xuất hiện trên bàn tiệc của một vị hoàng tử”. Ông ta đã nấu xúp thịt bê và kỳ nhông, bánh bao đầu rùa, cùng hàng chục món khác. Và nếu tất cả những món đó khiến miệng bạn chảy nước miếng thì Dampier cũng có thể nhanh chóng cướp đi cơn thèm ăn của bạn. Trong một đoạn miêu tả đến rợn người, ông ta chọc thủng một nang sán kí sinh trên chân và rút ra những con sán dài cả inch trong đớn. Ông ta cũng kể chi tiết – xin lỗi vì đã kể ra những điều này – một trong những lần tiêu chảy kinh khủng nhất từng được ghi lại trong biên niên sử văn học Anh. Cơn tiêu chảy bắt đầu sau khi ông ta tìm cách điều trị một cơn sốt, bằng cách sử dụng “mẹo dân gian” để tẩy ruột. Đó quả là một ý kiến tồi. Ông ta liên tục mắc phải các căn bệnh liên quan đến đường ruột trong suốt một năm, và đôi khi phải nhấp nhổm cả ba chục lần mỗi lần đi vệ sinh dù không thải ra được gì. Không ai có thể nói rằng công việc nghiên cứu thực tiễn là thú vị cả.

Câu chuyện nổi bật trong kho tàng của Dampier liên quan đến một cuộc tấn công của cá sấu. Ông ta mở đầu câu chuyện bằng một đoạn văn miêu tả sự khác biệt giữa cá sấu châu Mỹ và cá sấu châu Phi. Trong thời đại mà hầu hết các học giả vẫn đánh đồng cá voi với các loài cá khác thì sự phân biệt ấy của Dampier vô cùng ấn tượng và cho thấy thông tin được đưa ra không quá khác biệt với các tài liệu nghiên cứu về động vật học ngày nay. Sau đó, câu chuyện đột ngột chuyển hướng mà không có bất kỳ lời dẫn nào. Dampier dẫn thẳng vào câu chuyện về chuyến thám hiểm săn bắn vào ban đêm ở Campeche. Tại đó, một người Ireland tên là Daniel đã vấp phải một con cá sấu, nó lắc người và ngoạm chặt chân anh ta. Anh ta hét lên cầu cứu. Nhưng những người bạn đồng hành “cho rằng anh ta đã rơi vào bẫy của đám người Tây Ban Nha”, nên đã bỏ mặc anh ta một mình trong bóng tối với một con cá sấu đang sắp sửa xé nát cơ thể anh ta.

Thật ngạc nhiên, Daniel vẫn giữ được bình tĩnh và nảy ra một kế hoạch. Không giống như động vật có vú, bò sát không có môi và không thể nhai. Thay vào đó, chúng nuốt thức ăn bằng những cú đớp lớn và phải há miệng để đẩy con mồi sâu vào sâu bên trong. Vì vậy, khi kẻ săn mồi há miệng rộng một lần nữa, Daniel nhoài người ra trước và gài khẩu súng trường vào họng con cá sấu thế chỗ vị trí chân anh ta. Không biết bị lừa, con cá sấu kéo cây súng ra xa để ngấu nghiến nó, và trong khoảng thời gian đó, Daniel lồm cồm bò quay lại.

Với thần trí hoảng loạn, anh ta lê mình lên một cái cây và kêu cứu. Những người đồng hành cùng anh ta nhận thấy đó không phải là những người Tây Ban Nha nên đã vác đuốc trở lại để đánh đuổi con cá sấu. Sau đó, Dampier cho biết, Daniel “lúc đó ở trong tình trạng tồi tệ, không thể đứng vững, đầu gối rách bươm do bị con cá sấu ngoạm. Khẩu súng của anh ta được tìm thấy vào ngày hôm sau... với hai cái lỗ lớn trên phần báng súng, mỗi bên một lỗ, sâu gần 3cm”. Nhìn chung, câu chuyện này thể hiện một Dampier tài năng – uyên bác, tỉ mỉ và khiến người khác phải dựng tóc gáy.

Một số nhà sử học đánh giá cao cuốn sách A New Voyage khi nó đánh dấu sự khởi đầu của thể loại du ký khám phá, và sau khi cuốn sách được xuất bản, Dampier đã nhận được lời mời thuyết trình tại Hiệp hội Hoàng gia (Royal Society) uy tín ở London, câu lạc bộ khoa học hàng đầu thế giới. Quả là một cái kết không tồi với một tên cướp biển. Ông ta cũng dùng bữa với một số chính khách lỗi lạc, bao gồm cả tác giả hồi ký Samuel Pepys. Tất nhiên, các nhân vật tầm cỡ này muốn trao đổi về lịch sử tự nhiên, nhưng một vài người trong số họ chắc chắn sẽ cảm thấy rất phấn khích khi biết đang có một tên cướp biển bằng xương bằng thịt đang ngồi cùng bàn ăn với họ.

Khi công chúng kêu gọi khích lệ xuất bản nhiều hơn, Dampier đã xuất bản phần tiếp theo của A New Voyage vào năm 1699. Nó bao gồm bài viết nổi tiếng của ông với tựa đề “Discourse on Winds” (tạm dịch: Nghiên cứu về những cơn gió), mà sau này các thuyền trưởng như James Cook và Horatio Nelson coi là chỉ dẫn thực tế hoàn hảo nhất trong hàng hải mà họ từng đọc. Bài viết cũng thúc đẩy rất nhiều nghiên cứu khoa học về gió và dòng chảy. Hai trong số những người cùng thời với Dampier, Isaac Newton và Edmond Halley (nổi tiếng với nghiên cứu về sao chổi), đã xuất bản các luận thuyết về nguồn gốc của thủy triều và mưa bão trong thời gian này. Bài luận của Dampier sau đó xác định rõ ràng nơi khởi nguồn của gió và dòng chảy. Và chỉ trong thời gian ngắn, ba nhà khoa học này đã giải đáp được một số bí ẩn lâu đời về biển và sự chuyển động tuần hoàn của nước trên Trái đất. Chúng tôi thường sẽ không đưa tên của một tên cướp biển vào cùng hàng ngũ với Halley hoặc Isaac Newton, nhưng Dampier xứng đáng có được vị trí danh dự đó trong lĩnh vực này.

Tuy nhiên, kỳ lạ thay, Dampier không ở Anh để chứng kiến cuốn sách thứ hai của mình được xuất bản. Trên thực tế, ông ta đã kiếm được rất ít tiền từ cuốn sách đầu tiên, một phần vì luật bản quyền không tồn tại ở thời điểm đó và hầu hết lợi nhuận của cuốn sách đã bị cướp đi, trớ trêu thay, bởi chính những kẻ “cướp biển” trong lĩnh vực văn chương. Dampier vẫn cần kiếm sống bằng cách nào đó. Hơn nữa, ông ta rất muốn bỏ nghề cướp biển và trở thành một nhà khoa học đáng kính. Vì vậy, chủ tịch của Hiệp hội Hoàng gia đã giới thiệu Dampier với Bộ trưởng Bộ Hải quân, người này đã cho ông ta cơ hội chỉ huy con tàu của riêng mình, Roebuck, dẫn đầu một chuyến thám hiểm đến New Holland (nước Úc ngày nay). Dẫu vẫn có chút hoài nghi khi tái gia nhập hải quân nhưng Dampier đã chấp nhận lời đề nghị. Một phần trong nhiệm vụ của chuyến hành trình là tìm kiếm các cơ hội thương mại. Nhưng mục tiêu chính là khoa học; và đây là chuyến đi mang tinh thần khoa học đầu tiên trong lịch sử. Đó là ý tưởng cao quý nhất mà bất cứ ai từng nghe đến. Tuy nhiên, với Dampier, đó là một thảm họa ngay từ giây phút đầu tiên.

Thoreau từng chê trách con người Dampier: một kẻ lỗ mãng yêu thiên nhiên nhưng lại cộc cằn với đồng loại. Ông ta cũng là một người kiêu ngạo. Những con tàu cướp biển mà Dampier từng gia nhập hồi đầu mang những nét dân chủ đáng ngạc nhiên. Một số thậm chí còn có bảo hiểm y tế sơ cấp, với mức bồi thường đa dạng cho những trường hợp bị mất mắt và chân tay[*]. Tuy nhiên, Dampier háo hức bỏ lại quá khứ trước khi bước lên tàu Roebuck. Ông ta khẳng định rằng bản thân thông minh hơn tất cả mọi người trong mọi vấn đề, lĩnh vực khoa học cũng như trong các lĩnh vực khác, nhưng thiếu sức hấp dẫn và kỹ năng chính trị để dập tắt những vấn đề bất ổn đã xảy ra.

Đặc biệt là khi đối mặt với các sĩ quan. Cấp phó của Dampier, một trung úy hải quân tên là George Fisher, coi Dampier như một tên cướp biển cặn bã. Anh ta thề rằng Dampier đang âm mưu chỉ huy tàu Roebuck và thực hiện hành vi cướp bóc ngay khi đến vùng nước ngoài khơi. Tàu Roebuck ra khơi vào tháng 1 năm 1699, và thậm chí trước khi cập bến điểm dừng đầu tiên (quần đảo Canary, để tích trữ rượu mạnh và rượu vang), Dampier và Fisher đã cãi nhau. Như một nhân chứng kể lại, theo cách nói thẳng thừng của các thủy thủ, Fisher đã “chửi bới, móc mỉa và mạt sát thuyền trưởng, đồng thời nói anh ta sẽ chẳng thèm để ý đến ông ta”.

Những căng thẳng đó đã bùng phát thành bạo lực vào giữa tháng 3. Giống như nhiều rắc rối trong cuộc sống, vụ bạo lực đó bắt đầu từ một thùng bia. Khui một thùng bia là truyền thống trong ngành hàng hải bất cứ khi nào con tàu đi qua đường xích đạo, để các thuyền viên được giải cơn khát trong thời tiết khắc nghiệt. Tuy nhiên, khi uống cạn thùng bia và phàn nàn rằng cổ họng của họ vẫn khô cháy, các thuyền viên đề nghị Fisher cho phép khui thêm thùng bia thứ hai. Thay vì hỏi ý kiến Dampier, theo quy định ngành, Fisher đã tự quyết định.

Đây không phải là một cuộc nổi loạn song Dampier đã vô cùng tức giận: Có tin đồn rằng Fisher lên kế hoạch đẩy ông ta xuống biển làm mồi cho cá mập. Và hành vi cố ý coi nhẹ quyền lực thuyền trưởng của anh ta đã phá vỡ dải băng kiềm chế sờn rách cuối cùng còn lại của Dampier. Khi nhìn thấy thùng thứ hai, ông ta chộp lấy cây gậy, tìm tên đầu nậu để vặn cổ anh ta. Sau đó, ông ta bắt Fisher trình bày lý do vượt quyền. Trước khi Fisher đưa ra câu trả lời, Dampier đã đánh đập và tra tấn anh ta thậm tệ. Sau đó, Dampier xích chân Fisher, giam anh ta trong một căn phòng nhỏ suốt hai tuần. Fisher thậm chí chưa kịp hiểu chuyện gì đã xảy ra thì đã phải tự chôn chân trong đống rác rưởi do chính mình tạo ra. Khi con tàu đến Bahia, thuộc bờ biển Brazil, Dampier tống giam và bỏ đói viên trung úy trong phòng giam.

Tuy nhiên, nếu Dampier nghĩ ông ta sẽ giành chiến thắng trong cuộc thị uy quyền lực này, ông ta đã nhầm. Khoảnh khắc cánh cửa phòng giam đóng lại cũng là lúc Fisher trèo lên cửa sổ và bắt đầu la hét về phía những người đang qua lại trên đường, chửi bới về việc anh ta bị giam cầm và phỉ báng Dampier. Sau đó, anh ta viết thư cho các nhà chức trách ở Anh để vạch trần bộ mặt bạo chúa của nhà khoa học cướp biển kia. Giờ đây mọi ý nghĩ của Fisher đều nhắm vào việc triệt hạ Dampier.

Ngược lại, Dampier giải quyết vấn đề bằng cách vùi đầu vào lịch sử tự nhiên. Trong khi Fisher lập kế hoạch về đủ mọi âm mưu, Dampier lại mò mẫm nghiên cứu các bụi cây xung quanh Bahia, ghi chép về cây chàm, dừa và các loài chim nhiệt đới. Có một quan sát trong chuyến đi này cho thấy tầm quan trọng nổi bật của nó trong lịch sử tự nhiên. Sau khi quan sát một số “đàn gà chân dài” tại các địa điểm khác nhau, Dampier nhận ra dù mỗi đàn gà đều có đặc điểm riêng biệt, song không có một nhóm nào đủ khác biệt để được coi là một loài. Có một sự biến đổi liên tục. Vì vậy, ông ta đặt ra một từ mới, “phân loài”, để mô tả trạng thái này. Đây có vẻ chỉ là một quan sát nhỏ bé, nhưng Dampier đang từng bước tiến tới một ý tưởng — về sự biến đổi trong tự nhiên và mối quan hệ giữa các loài — mà Charles Darwin (người ngưỡng mộ ông) sau này đưa ra trong cuốn sách On the Origin of Species (tên tiếng Việt: Nguồn gốc của các loài).

Tòa án dị giáo Công giáo ở Brazil cuối cùng đã đặt dấu chấm hết cho những chuyến đi của Dampier. Họ không thích ý nghĩ về việc một tên cướp biển theo đạo Tin Lành lang thang khắp nơi và ghi chép mọi thứ, và có tin đồn rằng nhà thờ đã lên kế hoạch bắt giữ hoặc thậm chí đầu độc ông ta. Có lẽ vì lo sợ bản thân sẽ bị giam cầm bên cạnh người cấp phó của mình, Dampier đã vội vã ra khơi. Ông ta cũng sắp xếp đưa Fisher trở lại Anh và cho rằng đây sẽ là một phiên tòa bêu dương sự không phục tùng. Dampier chỉ đúng một nửa. Sẽ có một phiên tòa, với rất nhiều sự sỉ nhục, duy chỉ có điều nó không dành cho Fisher.

Với sự vắng mặt của Fisher, căng thẳng đã hạ nhiệt trên tàu Roebuck, và đến giữa tháng 8, họ đã đến miền tây nước Úc, thả neo trên những bãi biển trắng lấp lánh của vịnh Shark. Họ dành vài tuần tiếp theo để quan sát những con chó dingo, những con rắn biển, cá voi lưng gù, và nhiều hơn nữa – một khởi đầu tuyệt vời cho một chiến dịch khoa học.

Vận may của họ không kéo dài lâu. Miền Tây nước Úc cũng ảm đạm như sự khô cằn của nó, và dù đã lùng sục khắp vùng bờ biển nhưng Roebuck không thể tìm thấy nguồn nước ngọt nào. Các thủy thủ nhanh chóng khát khô cổ, vì vậy họ cố tiếp cận một số thổ dân, mà theo họ chắc chắn sẽ sở hữu những bí kíp tìm được nguồn nước ngọt. (Những thổ dân đúng là có thể làm vậy, bao gồm cả việc theo dõi chim chóc, ếch nhái và đốn đẽo rễ cây.) Nhưng bất cứ khi nào các thuyền viên đến gần họ, những thổ dân này lại chạy tán loạn. Vì vậy, Dampier nghĩ ra một kế hoạch liều lĩnh. Sau khi lẻn lên bờ, ông ta cùng hai người khác nấp sau một cồn cát để phục kích người bản địa. Họ định bắt cóc một người trong số đó và buộc anh ta dẫn họ đến một con suối. Khi những người Anh này nhảy ra ngoài, các thổ dân lại một lần nữa bỏ chạy, còn họ đuổi theo – mà không nhận ra họ sắp rơi vào một cái bẫy. Ngay khi Dampier và những người đi cùng bị dụ vào một bãi đất trống, các thổ dân đã quay ra tấn công họ bằng những mũi giáo. Một người của Dampier bị chém vào mặt, bản thân Dampier suýt bị đâm trúng. Khi những phát súng cảnh cáo không thể khiến đối phương sợ hãi, Dampier đã rút khẩu súng lục ra, nhắm bắn khiến một người bị thương. Đó là khoảnh khắc hiếm hoi ông thừa nhận đã có hành vi bạo lực trong các cuốn sách của mình[*].

Trở về London mà không có mẫu vật nào trong tay, chưa kể đến con tàu, đã đủ tồi tệ rồi. Nhưng khi đặt chân lên quê nhà vào tháng 8 năm 1701, ông ta phát hiện ra, George Fisher đã mị dân xã hội Anh, khiến họ đều quay lưng chống lại ông ta – chỉ trích kẻ cướp biển này nặng nề đến mức Bộ trưởng Bộ Hải quân cảm thấy cần mở một phiên tòa án binh đối với Dampier và xét xử ông ta trên một boong tàu.

Dampier đã cố tự bào chữa cho bản thân, sắp xếp các nhân chứng để họ đưa ra lời khai khẳng Fisher đã âm mưu chống đối. Dampier cũng chơi bẩn, buộc tội Fisher – không ai biết sự tình ra sao – đã quan hệ tình dục với hai thiếu niên phục vụ trên tàu trong chuyến hành trình của họ. (Cướp biển chấp nhận đồng tính luyến ái ở một mức độ nào đó; hải quân thì không.) Về phần mình, Fisher chỉ trích tính cách của Dampier, tố cáo ông ta là một tên khốn nạn và vô lại. Anh ta cũng cáo buộc Dampier sát hại một thành viên thủy thủ đoàn tài giỏi bằng cách nhốt anh ta vào cabin để làm bùa phép, dù 10 tháng sau khi phải chịu hình phạt, người đàn ông này mới chết. Về phần mình, các thẩm phán đã bác bỏ cáo buộc đó cũng như các cáo buộc khác, bao gồm cả những sơ suất khiến con tàu Roebuck bị chìm. Nhưng họ không thể phớt lờ việc Dampier đánh đập và tra tấn Fisher, một sĩ quan đồng nghiệp, và tuyên bố Dampier phạm tội “chỉ huy nghiêm khắc và tàn nhẫn” đối với người cấp phó của mình. Như một hình phạt, họ cấm ông ta chỉ huy bất kỳ tàu Anh nào khác và nộp phạt ba năm lương.

William Dampier đã cố thể hiện uy quyền, song điều đó chẳng mang lại lợi ích gì cho ông ta. Ông ta vẫn không một xu dính túi như ngày nào, và giờ đây đã trở thành một kẻ hạ đẳng trong giới cai trị. Nhà tự nhiên học 49 tuổi chỉ còn một lựa chọn duy nhất: quay trở lại công việc cướp biển.

Đối với chúng ta, cuộc đời và thời đại của Dampier có vẻ xa vời, song những vấn đề đạo đức mà ông ta nếu ra vẫn còn phù hợp cho đến ngày nay. Vì một điều, nạn vi phạm bản quyền khoa học không kết thúc vào những năm 1700. Hơn nữa theo một khía cạnh nào đó, kiểu nghiên cứu thực địa mà ông ta từng thực hiện thậm chí còn nguy hiểm hơn nhiều thế kỷ trước.

Trong những năm qua, vô số các nhà tự nhiên học đã chết khi đôi chân vẫn đeo ủng thực địa. Hầu hết đều không chống chọi được với căn bệnh sốt rét, sốt vàng da hay một số căn bệnh khác, mà còn phải chịu đựng đủ những vết rắn cắn, thú dữ tấn công, lở bùn và ngộ độc để có thể viết ra những tập sách. Các nhà khoa học cũng bị sát hại. Năm 1942, Ernest Gibbins, một nhà sinh vật học người Anh nghiên cứu các bệnh lây truyền qua đường máu ở Uganda, đã bị phục kích trên xe và bị đâm chết bởi binh lính địa phương, những người cho rằng ông đã ăn cắp máu của họ để phục vụ những “hoạt động tà ác của người da trắng”. Một sĩ quan cảnh sát cho biết, cơ thể của ông “cắm đầy giáo như một con nhím đẫm máu”. Kể từ đó, chiến tranh giữa các bộ tộc và xung đột sắc tộc trong thế kỷ XX ngày càng tăng, trầm trọng hơn do nạn buôn bán vũ khí trên toàn cầu, làm gia tăng rủi ro cho công tác nghiên cứu thực địa ở nhiều khu vực. Dampier và những người cùng thời phải chịu đựng rất nhiều nguy hiểm, song họ không bao giờ phải lo về việc bị một lực lượng dân quân vũ trang bắt cóc và đòi tiền chuộc 6 triệu đô la, như chuyện đã xảy ra với một nhà khoa học nghiên cứu lúa gạo ở Colombia vào những năm 1990. Vì những lý do này, nhiều viện nghiên cứu ngày nay đã bỏ qua công tác nghiên cứu thực địa.

Xét về nạn vi phạm bản quyền khoa học, bản chất của nó đã thay đổi kể từ thời Dampier. Dampier trở lại làm cướp biển phần lớn là vì muốn phục vụ những nỗi ám ảnh khoa học của mình; ông ta không có phương tiện nào khác để đi đến những vùng đất xa xôi. Ngược lại, với các nhà khoa học sau này, công việc của họ mang tính vi phạm pháp luật vì liên quan đến việc đánh cắp tài nguyên thiên nhiên – hay còn được gọi là đánh cắp bản quyền sinh học.

Thời thuộc địa, người ta rất muốn có được quinine, một loại thuốc có nguồn gốc từ vỏ màu nâu vàng của cây canh-ki-na. Khi được nghiền thành bột và dùng kèm nước, quinine giúp chống lại bệnh sốt rét, căn bệnh nguy hiểm nhất trong lịch sử loài người. (Theo một số ước tính, các loại bệnh do muỗi gây ra đã giết chết một nửa trong tổng số 108 tỉ người từng sinh sống trên Trái đất, và bệnh sốt rét chiếm tỷ lệ tử vong cao nhất trong số đó.) Thật không may, trong khi bệnh sốt rét càn quét toàn thế giới – gây ra cái chết cho nhiều người ở châu Phi và Ấn Độ, Ý và Đông Nam Á – thì cây canh-ki-na lại chỉ mọc ở Nam Mỹ. Vì vậy, các quốc gia châu Âu đã bí mật cử các nhà thực vật học đến Nam Mỹ để đánh cắp hạt giống cây canh-ki-na. Đó là hành trình của những kẻ ngốc. Các loài cây giàu chất quinin, có giá trị nhất sống trên những sườn núi dốc thuộc dãy Andes, nơi sương mù bao phủ gần như quanh năm. Kết quả là, những kẻ buôn lậu đều thất bại, và một số người phải bỏ mạng.

Cuối cùng cũng có người thành công, đó là một người da đỏ Bolivia tên là Manuel Incra Mamani. Có rất ít thông tin về Mamani. Người ta kể lại ông ta là hậu duệ của một vị vua Inca song điều đó chắc chắn không phải sự thật, dù ông ta có thể là một thầy thuốc coi trọng những kiến thức về thực vật học. Chưa kể, ông ta có thể di chuyển qua rừng Amazon trong nhiều tuần liền, chỉ sống nhờ lá coca, và có thể phát hiện ra một đốm hồng đỏ nhỏ – màu đặc trưng của lá cây canh-ki-na – giữa bạt ngàn tán cây xanh bất tận của khu rừng. Sau khi thu hoạch được vài bao hạt giống cây này vào năm 1865, ông ta đã đi bộ hàng nghìn dặm qua vùng cao nguyên Andes lạnh giá, và giao chúng cho một người Anh đã thuê ông ta. Nhờ thế, ông ta nhận được 500 đô la, hai con la, bốn con lừa và một khẩu súng mới. Ông ta cũng bị kết án tử hình vắng mặt vì tội phản bội tổ quốc. Người Anh tham lam này sau đó đã cử ông ta trở lại khu rừng để tìm thêm hạt giống, lúc đó Mamani bị bắt và bị buộc tội buôn lậu. Ông ta bị tống vào tù, không được cung cấp thức ăn và nước uống, và bị đánh đập dã man. Hai tuần sau, ông ta được thả ra, bị tàn tật đến mức không thể đứng thẳng. Ông ta bị tịch thu lừa, và bỏ mạng vài ngày sau đó.

Các nhà sử học vẫn tranh luận về việc liệu người ta có thể biện minh cho tội lỗi của Mamani hay không. Một mặt, Peru và Ecuador đã buôn bán một loại thuốc thiết yếu với giá thành cao ngất ngưởng nhằm trục lợi trên cái chết. Hơn nữa, họ trồng loài cây này kém hiệu quả đến mức cây canh-ki-na đang đứng trước bờ vực tuyệt chủng vào giữa những năm 1800. Sau thời Mamani, một số quốc gia châu Âu đã mở rộng các đồn điền cây canh-ki-na ở châu Á từ nguồn hạt giống nhập lậu, nhờ đó cứu sống hàng triệu người trên toàn thế giới[*]. (Tình cờ, các sĩ quan Anh ở Ấn Độ cũng dùng vỏ cây để làm một loại nước bổ dưỡng có vị đắng, và pha với rượu để dễ uống hơn. Vì vậy, rượu gin and tonic ra đời). Mặt khác, các đồn điền ở châu Á cũng làm suy yếu và cuối cùng xóa sổ ngành trồng cây canh-ki-na bản địa ở Nam Mỹ, khiến người dân ở đó trở nên nghèo túng. Và với giá trị y học của cây canh-ki-na, một nhà sử học đã gọi vụ trộm, hơi cường điệu một chút, là “vụ trộm lớn nhất trong lịch sử”. Đó là chủ nghĩa thực dân ở đỉnh điểm bóc lột. Nó cũng đã cứu sống vô số người châu Phi và châu Á.

Ngoài ra còn có một số vụ ăn cắp bản quyền sinh học mà người ta khó có thể đưa ra biện minh thỏa đáng. Một thành phần quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa là cao su, được chiết xuất từ nhựa của một số loại cây nhất định có nguồn gốc từ Amazon. Nếu không có lốp xe cao su, ô tô và xe đạp sẽ không tồn tại, đồng thời các ống dẫn và chiếc gioăng cao su cũng đã tạo ra nền hóa học và y học hiện đại. Chúng ta cũng không có điện nếu không có lớp cách điện bằng cao su cho dây dẫn. Nhưng cao su vẫn là một mặt hàng của thị trường có giới hạn cho đến khi nhà thám hiểm người Anh Henry Wickham phá vỡ thế độc quyền của Brazil đối với mặt hàng này vào năm 1876, khi buôn lậu 70.000 hạt cây cao su, được sử dụng để lập thêm đồn điền ở châu Á. Rõ ràng, thế giới nói chung đã được hưởng lợi song ăn cắp hạt giống để buôn bán có vẻ là hành vi vô đạo đức hơn việc ăn cắp hạt giống để làm thuốc. Có những trường hợp buôn lậu khác thậm chí còn kém đạo đức hơn. Hãy xem trường hợp nhà thực vật học người Scotland ở Trung Quốc vào những năm 1840, người đã mặc trang phục địa phương, cạo nửa đầu phía trước, tết tóc đuôi sam, đột nhập vào một đồn điền do nhà nước quản lý và lấy trộm 20.000 cây trà giống để vận chuyển đến Ấn Độ. Bạn sẽ khó có thể biện minh cho hành động này của Earl Grey.

Ăn cắp bản quyền sinh học vẫn diễn ra trong thời hiện đại. Các tỷ phú ở Trung Quốc trả nhiều tiền cho những kẻ săn trộm sừng tê giác và những thứ được cho là quý giá khác. Các công ty dược phẩm phát triển những loại thuốc ưu việt từ nọc rắn, cây dừa cạn cùng các nguồn tài nguyên nhiệt đới khác, và hiếm khi số tiền thu được đổ về túi người dân bản địa, mà trong một số trường hợp, họ chính là người đầu tiên khám phá ra dược tính của các loại cây đó. Nhưng đó chưa phải là tất cả về giới siêu giàu: hằng ngày, mọi người trên khắp thế giới đều ủng hộ một thị trường chợ đen rộng lớn các loài hoa và vật nuôi lạ. Ngay cả khi những kẻ phạm tội không còn săn lùng những đồng tiền vàng Doubloon và những đồng xu Tây Ban Nha thì tinh thần cướp biển thời Dampier vẫn tồn tại.

Năm 1703, William Dampier cuối cùng cũng có được một bước đột phá. Một cuộc chiến mới giữa Tây Ban Nha và Pháp đã nổ ra, và nước Anh cần những người chỉ huy tàu lùng với mục đích quấy nhiễu kẻ thù. Vì vậy, dẫu bị cấm chỉ huy tàu thuyền, song tên cướp biển 51 tuổi này đã được Nữ hoàng Anne triệu tập đến diện kiến. Giống như một cận thần trung thành, Dampier hôn lên tay nữ hoàng và buông những lời bợ đỡ, sau đó nhanh chóng nhận lệnh ủy nhiệm làm thủ lĩnh con tàu St. George.

Than ôi, chuyến hải trình trên con tàu St. George lại là một sự kiện đầy hỗn độn và biến cố khác. Người của Dampier đã cáo buộc ông ta nhận hối lộ (chẳng hạn như bộ đồ ăn bằng bạc) từ thuyền trưởng của những con tàu nước ngoài mà ông ta bắt được. Đổi lại, Dampier sẽ chỉ tiến hành khám xét qua loa các kho hàng và để họ ra khơi với hầu hết các kho báu còn nguyên vẹn. Cũng có tin đồn cho rằng Dampier uống rất nhiều rượu, dù khó có thể đổ lỗi cho ông ta. Ngày ngày ông ta phải tất tả ngược xuôi, quan sát để tìm ra những con tàu xuất hiện từ đường chân trời. Công việc đó buồn tẻ đến đáng sợ, và không giống như những ngày làm cướp biển trước đây, ông ta không thể chỉ giong buồm tiến tới một bến cảng xa xôi nào đó. Bây giờ, ông ta phải hoàn thành nghĩa vụ được giao mà không thể thỏa mãn trí tò mò khoa học của bản thân, chính điều đó đã khiến ông ta vô cùng khốn khổ. (Nghiên cứu hiện đại cho thấy chỉ số IQ tương quan chặt chẽ với việc lạm dụng rượu, và đó là lý do mọi người sẽ uống nhiều rượu hơn khi cảm thấy đầu óc trì trệ.) Khi hải trình này kết thúc vào năm 1707, danh tiếng của Dampier bị lung lay không thể cứu vãn, từ đó ông ta không bao giờ chỉ huy một con tàu nào nữa.

Dù không giỏi làm thuyền trưởng, song Dampier vẫn là một nhà hàng hải tài năng. Vài năm sau, ông ta tham gia một chuyến tàu lùng khác và điều đó đã tạo nên lịch sử văn học. Khi đang lênh đênh trên biển Thái Bình Dương, thủy thủ đoàn bắt đầu cạn kiệt nước uống và mệt mỏi vì căn bệnh scurvy, Dampier đã hướng tàu về phía vùng đất liền gần nhất, quần đảo Juan Fernández ngoài khơi Chile. Khi đến gần, họ đã vô cùng kinh ngạc khi thấy một con thú hai chân lông lá đầy người đang đứng trên bờ và vẫy tay. Đó là một thuyền viên tên là Alexander Selkirk, từng bị bỏ lại trên hoang đảo. Như một nhân chứng kể lại, anh ta đang khoác trên mình những tấm da dê và trông “còn hoang dã hơn cả những người chủ đầu tiên của chúng”. Trong 4 năm, 4 tháng và 4 ngày Selkirk sống trên đảo – bắt dê, gặm bắp cải dại, làm dao và lưỡi câu từ những chiếc thùng trôi dạt vào bờ biển, bàn chân của anh ta chai sần như da kỳ nhông, và giọng nói của anh ta khàn đục đến mức gần như không rõ. Tàu của Dampier đã giải cứu và đưa anh ta trở về Anh trong niềm hân hoan như một chiến thắng vang dội. Câu chuyện của anh ta đã sớm thôi thúc Daniel Defoe viết nên tác phẩm Robinson Crusoe.

Defoe không hề đơn độc khi khai thác cuộc đời của Dampier để lấy cảm hứng viết sách. Jonathan Swift đã đọc những câu chuyện của ông ta khi viết Gulliver's Travels và Samuel Taylor Coleridge cũng làm như vậy khi cho ra đời tác phẩm The Rime of the Ancient Mariner (tạm dịch: Mấy vần thơ của người thủy thủ xưa). Người hâm mộ chịu ảnh hưởng nhất từ Dampier, Charles Darwin, thậm chí còn mang theo sách của Dampier trong chuyến du hành trên con tàu Beagle vào những năm 1830. Darwin cười khúc khích trước những hành động nghịch ngợm của người cướp biển, gọi ông ta là “Dampier Già” trong ghi chép của mình. Quan trọng hơn, Darwin đã nghiên cứu những mô tả của Dampier về các loài và phân loài, cùng những tài liệu của ông ta về các địa điểm như Galápagos, và coi Dampier như một hướng dẫn viên nhiệt thành. Darwin có thể không bao giờ trở thành Darwin nổi tiếng nếu không nhờ tên cướp biển già này.

Nhưng trong khi các tác giả sách du ký và nhà khoa học luôn tha thứ cho Dampier, thì những George Fishers ngày nay lại thấy khó có thể tôn trọng ông ta. Khi thị trấn nơi Dampier sinh ra đề xuất dựng bia tưởng niệm ông ta vào đầu những năm 1900, một nhà nghiên cứu sùng đạo đã đứng lên tố cáo ông ta là “một tên cướp biển lưu manh lý ra phải bị treo cổ” (trích nguyên văn). Các nhà phê bình ngày nay thậm chí còn phản đối hơn thế. Họ cho rằng khoa học của Dampier, dẫu có đột phá đến đâu cũng chỉ lót đường cho chủ nghĩa thực dân, do đó là một tội ác chống lại nhân loại.

Vấn đề là, cả hai luồng quan điểm đều có lý. Dampier hèn mạt song cũng xuất chúng, là người truyền cảm hứng nhưng cũng là một kẻ cặn bã. Ông ta sở hữu những nghiên cứu là tiền đề cho gần như mọi lĩnh vực khoa học tồn tại sau đó – hàng hải, động vật học, thực vật học, khí tượng học – nhưng cũng là chủ nhân của vô số hành động đáng khinh bỉ. Như một người viết tiểu sử cho hay, “Defoe, Swift và tất cả những người khác nợ Dampier nhiều hơn vai trò là hình mẫu đơn thuần. Trên thực tế, họ nợ người đàn ông này toàn bộ tinh thần của một thời đại mới”.

Than ôi, thời đại mới này có những hành động tàn ác của riêng nó cần được xem xét đặc biệt là chế độ nô lệ. Nhìn sơ qua, khoa học và chế độ nô lệ dường như không liên quan nhiều đến nhau. Nhưng cả hai đều là lực lượng nền tảng hình thành nên thế giới hiện đại, và các nhà sử học đã bắt đầu nhận thấy chúng cũng định hình và chi phối lẫn nhau theo những cách đáng lo ngại.

2 CHẾ ĐỘ NÔ LỆ | SỰ BĂNG HOẠI ĐẠO ĐỨC CỦA BẦY RUỒI

Khi một người Anh, Henry Smeathman giong buồm lên đường tới Sierra Leone vào tháng 10 năm 1771, ông ta có mọi lý do để nghĩ chuyến thám hiểm của mình sẽ thành công vang dội. Hai mươi chín là độ tuổi hoàn hảo để trở thành một nhà tự nhiên học – đủ già dặn để có lượng kinh nghiệm nhất định, đủ trẻ để háo hức thực hiện những cuộc phiêu lưu. Và dựa trên cơ sở vô số loài vật kỳ lạ từ khắp nơi trên thế giới được đưa vào châu Âu – đười ươi và bọ cánh cứng khổng lồ, cây bắt ruồi (cây bẫy kẹp) và sóc bay – ông ta hy vọng có thể thực hiện những khám phá vĩ đại của riêng mình ở châu Phi.

Không để lãng phí chút thời gian nào, Smeathman và trợ lý của ông ta bắt tay ngay vào thu thập các mẫu vật trong chuyến đi, làm thủng lưới trên boong và khiến bướm và cào cào bị thổi bay ra biển. Đúng vậy, hầu hết các mẫu vật đều sớm bị kiến và gián trên con tàu bẩn thỉu mang tên Fly của họ ăn sạch. Tuy nhiên, Smeathman vui mừng nghĩ ra một giải pháp nhanh chóng. Sau khi đặt các mẫu vật lên trên một thùng rượu rum mở, ông ta nhận thấy mùi rượu sực lên có thể xua đuổi đám côn trùng háu đói. Ông ta ghi lại điều này trong nhật ký của mình như “một mẹo hữu ích dành cho các nhà tự nhiên học”.

Cuối cùng, con tàu Fly cũng cập bến ở châu Phi vào ngày 13 tháng 12, thả neo tại Îsles de Los, một điểm buôn bán ngà voi và gỗ ngoài khơi mà Smeathman mô tả là “những hòn đảo nhỏ có núi với nhiều cây cối và bụi rậm”. Lẽ ra đó phải là một khoảnh khắc mãn nguyện: kết thúc chuyến đi chật vật, có thể bắt tay vào công việc nghiên cứu khoa học. Nhưng Smeathman cảm thấy căng thẳng khi bước xuống ván cầu. Îsles không chỉ là một thiên đường buôn bán hàng hóa xa xỉ, mà còn là địa ngục xiềng xích và đòn roi – trung tâm của hoạt động buôn bán nô lệ ở Đại Tây Dương.

Trước khi lên đường, Smeathman đã biết rằng chế độ nô lệ sẽ tạo nên bối cảnh cho cuộc hành trình của mình. Ông ta thù ghét chế độ nô lệ và khi giới thiệu chuyến đi của mình trước các nhà tài trợ, ông ta thề sẽ nói sự thật về “những người ít được biết đến và bị xuyên tạc rất nhiều hay người da đen”. Nhưng ngay cả quyết tâm này cũng không thể chuẩn bị cho ông ta trước cú sốc tận mắt chứng kiến chế độ nô lệ.

Khi đến Îsles, Smeathman và những người đồng hành đã tham quan một con tàu nô lệ có tên Africa. Smeathman viết: “Từ khoảng cách khá xa, chúng tôi nghe thấy những âm thanh khó hiểu pha trộn giữa tiếng người, tiếng xiềng xích, và điều đó... đã ảnh hưởng đến một người vô cùng nhạy cảm như tôi và làm tôi thất kinh”. Trên tàu, các nam nô lệ bị lột trần, được cho là vì lý do sức khỏe, trong khi phụ nữ chỉ đeo khổ. Smeathman đau thắt ruột gan khi thấy hai người phụ nữ đang cho con bú giữa cảnh hỗn loạn; ông ta nói mình chưa từng thấy nỗi buồn nào “hằn sâu trên khuôn mặt con người” đến thế. Những người khác trong đoàn của ông ta vừa đi vừa trò chuyện, như thể đang tham quan một khu vườn, nhưng Smeathman vẫn liếc nhìn hai người mẹ nọ. “Nếu có lòng trắc ẩn hay sự cơ thể họ chưa quá rệu rã, hẳn họ sẽ rớt nước mắt. Còn tôi đã đắm chìm trong hàng ngàn suy tư u uất mà chẳng màng đến cuộc nói chuyện”.

Ông ta cũng gặp thuyền trưởng của con tàu Africa, John Tittle. Tittle là một tay tàn ác ngay cả xét theo các tiêu chuẩn của những kẻ buôn bán nô lệ, đó cũng là nguyên nhân dẫn đến cái chết đau đớn khủng khiếp của hắn vài năm sau đó. Sau khi đánh rơi chiếc mũ của mình xuống một bến cảng, Tittle đã ra lệnh cho một cậu bé da đen trong đoàn người lao xuống biển để nhặt nó. Cậu bé từ chối vì sợ cá mập và không biết bơi. Nhưng Tittle đã ném cậu xuống biển và khiến cậu chết đuối. Nếu đây là một cậu bé nô lệ, sẽ không ai dám đối đầu với hắn. Nhưng Tittle đã sát hại con trai của một tù trưởng địa phương và ông này yêu cầu hắn bồi thường bằng rượu rum. Tittle gửi trả một thùng – nhưng thùng này không chứa rượu rum mà chứa “chất thải từ bồn cầu nô lệ của hắn”, có thể bao gồm cả phân. Vị tù trưởng tức giận truy lùng và tấn công hắn ta bằng giáo. Sau đó, ông ta bỏ đói Tittle và tra tấn hắn đến chết trong khi dân làng – những người cũng ghét cay ghét đắng Tittle — tụ tập xung quanh và reo hò ầm ĩ.

Bất chấp tai tiếng về sự tàn bạo của Tittle (hoặc có lẽ vì điều đó), các công ty nô lệ vẫn vui vẻ giao “hàng hóa” của họ vào tay hắn. Con tàu Africa được thiết kế để chở 350 nô lệ, nhưng không lâu sau chuyến thăm của Smeathman, Tittle đã dồn 466 người lên tàu và giong buồm đến vùng biển Caribbe. Kết quả, 86 người bao gồm cả đàn ông, phụ nữ và trẻ em đã bỏ mạng trên đường đi.

Trước nỗi đau đớn của Smeathman, nhóm của ông ta đã nhanh chóng rời Îsles để đến đảo Bunce gần lục địa châu Phi. Nhưng ông ta cũng không thể thoát khỏi việc phải chứng kiến tệ nạn nô lệ ở đó. Bunce là một địa điểm kỳ quặc, vô nhân tính, từng được mô tả là một cảng biển với một nửa là nô lệ và một nửa là “điền trang nông thôn” kèm một sân gôn hai lỗ. Pháo đài ở đó sừng sững những khẩu đại bác trên những bức tường cao gần 5m, một hệ thống phòng thủ chống lại các cuộc tấn công của những tên cướp biển như Dampier.

Những người buôn bán nô lệ ở Bunce, vốn luôn háo hức chờ tin tức từ quê nhà, đã níu chân Smeathman và hỏi ông ta một loạt câu hỏi. Nếu ăn vận như những tay buôn nô điển hình, họ sẽ mặc áo sơ mi kẻ sọc kèm khăn tay đen buộc quanh cổ hoặc eo. Smeathman trò chuyện vui vẻ về nước Anh trong vài phút, nhưng cuộc trò chuyện đã trở nên chua chát ngay khi họ hỏi lý do ông ta đến châu Phi. Khi biết được mối quan tâm của ông ta với lịch sử tự nhiên, họ đã cười vào mặt ông ta. Như một tay buôn nô từng nói, “Người nào sống lâu hơn, người đó học được nhiều hơn! Giờ lại còn có người đi cả hai đến ba ngàn dặm để bắt bướm và thu gom cỏ dại”. Một số bắt đầu công khai chế nhạo ông ta.

Smeathman khịt mũi và quay lưng đi – tự an ủi bản thân rằng trong khi họ đến châu Phi để buôn bán phụ nữ và trẻ em làm nô lệ, ông ta sẽ đến đây với tư cách là một nhà khoa học, để nâng cao kiến thức và cải thiện rất nhiều thế hệ loài người. Ông ta không hề liên quan gì đến những kẻ man rợ này.

Tuy nhiên, ông ta đã khó có thể duy trì được thái độ kẻ cả ấy. Khi đến châu Phi, nhà tự nhiên học trẻ tuổi đã không giong buồm hướng tới mà tránh xa một cái gì đó – Henry Smeathman của ngày xưa. Smeathman của ngày xưa là một kẻ nghèo hèn, một kẻ thua cuộc, một bản thể mà ông ta muốn bỏ lại và chôn vùi ở Anh. Chuyến thám hiểm này đánh dấu sự ra đời của một Smeathman mới, một nhà tự nhiên học lịch lãm. Giống như William Dampier, ông ta cảm thấy khoa học là phát súng khởi nguyên một cuộc sống tốt đẹp hơn cho bản thân. Khi từ chối những tay buôn nô, ông ta đang chối bỏ cả đạo đức và địa vị thấp hèn của họ trong cuộc sống.

Tuy nhiên, hóa ra tham vọng làm mới bản thân trên cương vị một nhà khoa học của Smeathman sẽ là một thử thách lớn lao hơn cả đạo đức của ông ta. Bất chấp sự phản đối của ông ta, chế độ nô lệ vẫn thống trị nền kinh tế của Sierra Leone đến mức ông ta sớm nhận ra mình buộc phải giao dịch với những tay buôn nô để có được vật tư và thiết bị. Chẳng bao lâu sau, ông ta còn thực hiện những hành vi tồi tệ hơn. Đây cũng là điều dễ đoán, khi càng vướng phải khó khăn, ông ta càng cảm thấy cần phải bảo vệ các đối tác làm ăn và rộng hơn là cả bản thân ông ta. Đó là kiểu phòng vệ tâm lý lý thuyết: Mình là một người tốt và sẽ không bao giờ kết giao với kẻ xấu. Vì vậy, người mà mình đang giao thiệp không thể là kẻ xấu được. Nhưng khi sải bước trên con đường hợp lý hóa tâm lý đó, ông ta đã trượt dài đến mức không tưởng.

Giữa những tàn bạo của nạn buôn bán nô lệ, sự băng hoại đạo đức của một kẻ “bắt ruồi” như Smeathman gần như không được cho là một bi kịch. (Điều này quá rõ ràng, nhưng với mức độ quan trọng của chủ đề này, cần nêu rõ: “ruồi” hay nạn nhân ở đây là người châu Phi, chứ không phải người châu Âu da trắng. Tuy nhiên, cuộc đời của Smeathman vẫn đáng để xem xét, bởi nó làm sáng tỏ một khía cạnh của khoa học sơ khai mà hầu hết các nhà sử học bỏ qua – khoa học và chế độ nô lệ liên quan mật thiết với nhau như thế nào. Hơn nữa, câu chuyện về Smeathman cho thấy chế độ nô lệ có thể dễ dàng bào mòn đạo đức của những người chân thành, tử tế ra sao. Nạn buôn bán nô lệ hoạt động tràn lan và rầm rộ trong khoảng thời gian ông ta ở Sierra Leone. Từng chút một, thỏa hiệp tiếp diễn thỏa hiệp, nó bóp méo đạo đức của ông ta hoàn toàn.

Chế độ nô lệ cũng tồn tại lâu đời như nền văn minh của chúng ta, nhưng việc buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương giai đoạn 1500-1800 diễn ra đặc biệt tàn bạo. Nhiều ước tính đã được đưa ra, nhưng ít nhất 10 triệu người dân châu Phi đã bị bắt làm nô lệ trong các cuộc chiến tranh và các cuộc đột kích, với khoảng một nửa số người thiệt mạng trong các cuộc di chuyển tới những cảng biển địa phương hoặc trong các hành trình xuyên đại dương. Chỉ riêng số liệu thống kê thôi không đủ lột tả được hết sự khủng khiếp của những con tàu buôn nỗ. Đàn ông, phụ nữ và trẻ em bị xiềng xích trong những căn hầm quá nóng bức và bẩn thỉu, mùi hôi cơ thể thường khiến mọi người nôn mửa khi bước vào. Những đứa trẻ mới chập chững có lúc vấp phải những chiếc “bồn thiết yếu” và bị chết đuối. Bệnh tật hoành hành, và những người ốm đau thường bị đào thải để dành chỗ cho những người khác. (Trên thực tế, cá mập thường bám theo các tàu nô lệ vì chúng thường kiếm được những bữa ăn dễ dàng như thế.) Nô lệ cũng có thể bị quăng làm mồi cho cá mập vì không vâng lời — hoặc phải chịu những hình phạt tồi tệ hơn. Sau một cuộc nổi dậy thất bại của nô lệ trên một con tàu vào những năm 1720, thuyền trưởng đã buộc hai trong số những kẻ chủ mưu giết một phần ba nô lệ và ăn tim gan của họ.

Vậy tại sao các nhà khoa học lại dấn thân vào miền đất của những hoảng loạn ấy? Cơ hội tiếp cận. Các chính phủ châu Âu tài trợ ngày càng nhiều cho các cuộc thám hiểm khoa học, nhưng phần lớn các tàu thám hiểm châu Phi và châu Mỹ khi đó là các tàu tư nhân tham gia vào tam giác thương mại – một hoạt động trao đổi ba bên gửi súng và hàng hóa sản xuất từ châu Âu đến châu Phi; nô lệ đến châu Mỹ; và thuốc nhuộm, dược phẩm và đường trở lại châu Âu. Các lựa chọn di chuyển đến châu Phi và châu Mỹ chỉ phục vụ duy nhất một mục đích đó. Các nhà khoa học thực địa quyết tâm đến thăm những vùng đất đó buộc phải đi nhờ những con tàu nô lệ. Khi đến nơi, họ cũng phụ thuộc vào các thương gia buôn bán nô lệ để tìm kiếm thức ăn, vật tư, phương tiện vận tải địa phương và thư từ.

Những nhà tự nhiên học ẩn mình ở châu Âu cũng lợi dụng việc buôn bán nô lệ. Nhiều trường hợp giả danh các thủy thủ đoàn trên các con tàu buôn nô lệ để thu thập thông tin – đặc biệt là các bác sĩ phẫu thuật trên tàu[*], những người có kiến thức khoa học và dành nhiều thời gian rảnh rỗi trên bờ trong khi các thuyền viên của họ buôn bán nô lệ và mua các khoản dự trữ. Các mẫu vật thu thập được – trứng đà điểu, rắn, bướm, những chiếc tổ, lười, vỏ sò, vũ khí – được vận chuyển trở lại châu Âu trên các con tàu nô lệ trước khi được đưa vào viện nghiên cứu hoặc các bộ sưu tập tư nhân. Carl Linnaeus, cha đẻ của ngành phân loại học và là một trong những nhà sinh vật học có ảnh hưởng nhất trong lịch sử, đã dựa trên những bộ sưu tập như vậy để xây dựng công trình nghiên cứu đồ sộ mang tên Systema Naturae vào năm 1735 – cuốn sách giới thiệu hệ thống đặt tên giống loài Tyrannosaurus rex và Homo sapiens mà chúng ta vẫn còn sử dụng ngày nay. Nhìn chung, những bộ sưu tập này là “khoa học vĩ đại” trong thời đại của họ – là kho lưu trữ tập trung rất quan trọng cho các dự án nghiên cứu. Và tất cả chúng đều được xây dựng trên cơ sở hạ tầng và kinh tế của chế độ nô lệ.

Tuy nhiên, Henry Smeathman nghĩ rằng ông ta có thể đứng ngoài mớ hỗn độn đạo đức ấy. Không có bức chân dung nào của Smeathman từng được biết đến còn tồn tại cho đến ngày nay, và mô tả về ông ta cũng đầy bí ẩn: “cao, gầy, hoạt bát và rất thú vị, nhưng không đẹp trai”. Khi còn là một cậu bé, Smeathman thích thu thập vỏ sò và côn trùng, và việc học hành cũng dở dang khi gia sư của ông ta tự sát. Sau đó, ông ta cũng thử sức làm một số công việc như đóng tủ, bọc đồ đạc, bán bảo hiểm, phân phối rượu và dạy thêm. Chẳng việc nào thành công, cánh cửa sự nghiệp dường như đóng sầm trước mắt ông ta. Cuối cùng, cuộc đời ông ta đã rẽ sang một trang khác vào mùa hè năm 1771, khi một thầy thuốc kiêm nhà thực vật học tên John Fothergill thông báo về một chuyến thám hiểm thu thập mẫu vật ở Sierra Leone. Fothergill là một tín đồ Giáo Hữu hội và là người bài bác chế độ nô lệ. Tuy nhiên, ông ta đã thỏa hiệp và để Smeathman đến một thuộc địa nô lệ vì không có khu định cư nào khác ở Sierra Leone để lựa chọn.

Bất chấp định kiến của bản thân về chế độ nô lệ, Smeathman nhận lời đề nghị này vì tại thời điểm đó khoa học là con đường hoàn hảo để trở thành một quý ông. Một phần của động lực này mang tính xã hội. Nếu làm tốt, ông ta có thể được bầu làm thành viên của Hiệp hội Hoàng gia danh giá và vị trí đó đi kèm với những nguồn hỗ trợ về mặt tài chính. Mỗi trong số ba nhà tài trợ chính cho Smeathman đã quyên góp 100 bảng Anh (12.000 đô la Mỹ ngày nay) để hỗ trợ chuyến đi. Đổi lại, họ phải được chọn những mẫu vật trị giá 100 bảng Anh mà ông ta gửi về. Sau đó, Smeathman có thể bán phần còn lại để kiếm lời. Những thỏa thuận như thế không hiếm đối với các nhà khoa học tham vọng xuất thân từ các gia đình thấp kém. Tám mươi năm sau, Alfred Russel Wallace, người đồng khám phá ra thuyết tiến hóa nhờ chọn lọc tự nhiên, cũng tham gia vào một cuộc chạy đua tương tự ở Malaysia[*].

Vào tháng 1 năm 1772, một vài tuần sau khi đến châu Phi, Smeathman dựng nhà trên quần đảo Banana, một quần thể gồm hai hòn đảo rưỡi ngoài khơi Sierra Leone. (Khi thủy triều lên, ta sẽ thấy ba đảo nhỏ; nhưng khi thủy triều xuống, một con đường cát nối hai trong số các hòn đảo sẽ xuất hiện, đó là lý do tại sao người ta lại gọi nó là hai hòn đảo rưỡi). Ông ta đã dành vài tuần trên quần đảo Banana để hồi phục sau cơn sốt rét đầu tiên, sau đó đến gặp người đứng đầu quần đảo, James Cleveland màu mè[*].

Với sự nâng đỡ từ Cleveland, Smeathman đã xây dựng một ngôi nhà kiểu Anh kèm vườn trên một hòn đảo. Cleveland cũng cưới cho anh chàng người Anh này một người vợ. Cô gái trẻ – 13 tuổi, theo ước tính của Smeathman – là con gái của một tù trưởng địa phương. Những cuộc hôn nhân giữa các chủng tộc như thế này rất phổ biến ở châu Phi, nhưng không giống như nhiều người châu Âu, Smeathman rất yêu vợ. “Buổi lễ được ăn mừng bằng màn bắn hơn một trăm phát đại bác từ trên bờ và... con bò đực duy nhất được nuôi trong nhiều dặm vuông đã được thịt nhân dịp này”, ông ta khoe với một nhà tài trợ. “Brunetta bé nhỏ của tôi, nàng khoác hờ chiếc toppin bằng len đáng yêu đang nằm trên giường bên cạnh tôi, mời gọi... Quá tuyệt vời! Tôi nghĩ mình yêu nàng ấy! Nàng sở hữu... thân hình giống Thần Vệ nữ của Medicis, với đôi gò bồng đảo xinh đẹp, nhấp nhô, nhảy múa.” Hành động thừa nhận tình cảm này thật đáng ngạc nhiên. Hầu hết người châu Âu đều chỉ muốn tình dục và những bữa ăn ngon từ người phụ nữ của họ, không hơn.

Kết hôn với con gái của một tù trưởng cũng mang lại cho Smeathman sự bảo trợ và bảo vệ từ cha nàng. Điều này cho phép ông ta tuyển được những người châu Phi bản địa làm hướng dẫn viên tự do và bắt đầu các cuộc thám hiểm khoa học của mình. Phần lớn những cuộc thám hiểm này chỉ là đi bộ về vùng nông thôn và thu thập mẫu thực vật và động vật để chuyển về Anh. Ở đó, chúng sẽ được xem xét và phân loại theo hệ thống phân loại của Linnaeus, mô hình thống trị thời đó. Nhưng không dừng lại ở đó, Smeathman còn thực hiện các nghiên cứu tiên phong trong sinh thái học và hành vi động vật. Điều này bao gồm các nghiên cứu của ông ta về các gò mối huyền thoại ở phía tây châu Phi.

Cấu trúc phức tạp bên trong của một ụ mối, đang được một trong những hướng dẫn viên tự do địa phương của Henry Smeathman giới thiệu. Hãy để ý một vài người đàn ông đang đứng trên một ụ mối ở phía hậu cảnh. (Tranh của Smeathman.)

Những ụ đất này – được người dân địa phương gọi là “bugga bug hill” – có hình nón, dốc, cao gần 4m và nằm rải rác như những ngọn núi lửa nhỏ trên đồng bằng châu Phi. Dẫu chỉ được làm bằng đất và nước bọt của những con mối nhưng chúng đủ vững chắc để năm người đàn ông trưởng thành có thể thoải mái đứng trên đỉnh của nó, và được coi là điểm thuận lợi nhất để quan sát tàu bè vào các bến cảng địa phương.

Để nghiên cứu các ụ đất này, Smeathman và những người hướng dẫn của ông ta sẽ mang theo cuốc và cuốc chim, lén leo lên trên và dội nước xuống các bức tường đất. Sau đó, họ dùng tay cào lớp đất vụn bên ngoài và vội vàng tranh nhau nhìn vào bên trong. Sự vội vàng này là cần thiết bởi chỉ trong vòng vài giây sau nhát cuốc đầu tiên, họ sẽ nghe thấy những tiếng tanh tách đáng ngại – “chói tai và nhanh hơn tiếng tích tắc của đồng hồ”, Smeathman nhớ lại. Đó là một cuộc gọi báo động, và một lúc sau, lũ mối sẽ và ra khỏi lỗ và tấn công những kẻ “xâm lược”. Mối đốt rất đau, khiến các hướng dẫn viên đi chân trần phải gào thét để tìm chỗ ẩn nấp. Người châu Âu lúc đầu không mấy lo lắng, nhưng rồi chắc chắn những con mối sẽ luồn vào bên trong giày của họ và đốt, làm bẩn những chiếc tất trắng bằng những đốm máu đỏ. (Là một người tận tâm với khoa học, Smeathman sau đó sử dụng các vết đốt này làm dữ liệu, ước tính rằng một con mối trung bình làm chảy ra một lượng máu tương đương với trọng lượng của chính nó sau mỗi lần đốt.)

Smeathman sẽ sớm trở thành một chuyên gia giỏi chịu đựng cơn đau của những vết côn trùng đốt khác nhau, nhưng sự kiên nhẫn cho phép ông ta nghiên cứu bên trong các ụ mối một cách chi tiết đến khó tin. Trên thực tế, lời kể của Smeathman về chúng giống như một tài liệu sơ lược về kiến trúc, với các tham chiếu đến tòa tháp, đỉnh vòm, hành lang, tầng hầm, giàng chống và mái vòm kiểu Gothic. Ông ta cũng suy đoán (chính ս xác) rằng các ụ đất hoạt động như một ống thổi, bơm không khí trong lành vào và duy trì nhiệt độ ổn định ở bên trong. Với sự phấn khích có phần hơi khoa trương, ông ta tuyên bố rằng mỗi ụ mối “cung cấp một mẫu vật của ngành và vượt xa niềm tự hào và tham vọng của con người như nhà thờ St. Paul vượt xa một túp lều của người Ấn Độ”.

Chính những con mối cũng khiến ông ta mê mẩn. Rõ ràng, ông ta đã phải chịu đựng rất nhiều vết đốt trên tay, nhưng cuối cùng Smeathman cũng đào đủ sâu xuống các gò đất để đến được “căn hộ hoàng giả” và nhìn thấy bà chúa mối kỳ cục[*]. Mối chúa chỉ là một cái thân nhỏ xíu được gắn với một túi trứng, dài 8cm, đẻ 80.000 trứng mỗi ngày, gần một trứng mỗi giây. Những con mối khác cũng không kém phần kinh ngạc. Trong một ụ mối, Smeathman phát hiện ra những viên nhỏ màu trắng mà ông nhầm là những quả trứng. Nhưng dưới kính hiển vi, hóa ra đó là những cây nấm nhỏ bé. Trước sự kinh ngạc của bản thân, ông ta nhận ra những con mối đang “trồng” nấm để làm thức ăn. Các nhà khoa học hiện cũng biết một số loài động vật khác làm như vậy, nhưng Smeathman là người đầu tiên nhận ra loài Homo sapiens (người tinh khôn) khác xa những người nông dân đầu tiên trong lịch sử Trái đất. (Trên thực tế, loài kiến đã trồng trọt được 60 triệu năm.)

Mối chúa kỳ dị (số 3), một phần thân nhỏ bé được gắn với một chiếc túi có thể đẻ ra 80.000 quả trứng mỗi ngày. (Tranh của Henry Smeathman.)

Khi thực hiện nghiên cứu này, Smeathman đi theo bước chân của nhà tự nhiên học người Đức Maria Merian, từng được gọi là “mẹ đẻ của côn trùng học” vì những nghiên cứu tiên phong của bà ở Suriname vào cuối những năm 1600. (Là người giàu có, Merian đã tự bỏ tiền đi Nam Mỹ, thể hiện tinh thần độc lập đáng nể. Khi thuê nô lệ để thu thập dữ liệu, ít nhất bà cũng thừa nhận sự giúp đỡ của họ trong các tài liệu của mình, không giống như hầu hết các nhà tự nhiên học khác.) Merian là một trong những nhà khoa học đầu tiên nghiên cứu vòng đời đầy đủ của côn trùng, bao gồm các loại thực phẩm chúng ăn ở mỗi giai đoạn. Bà cũng là một nghệ sĩ tài năng, và đã ghi lại một số cảnh ghê rợn trong sổ tay của mình, trong đó có cảnh một con nhện đen tarantula có kích thước bằng bàn chân quái vật Sasquatch bám vào một con chim ruồi và ngấu nghiến cơ thể con chim.

Cũng trên đà đó, Smeathman đã nghiên cứu những con mối từ khi còn trong trứng đến khi trưởng thành, và thực hiện một số bức vẽ ụ mối mà ngày nay vẫn được ca tụng vì sự hoa mỹ của chúng. Những bức tranh cũng hấp dẫn về mặt xã hội học. Thay vì mô tả mình là anh hùng ở trung tâm của hành động, Smeathman cho thấy các hướng dẫn viên người châu Phi đang đập những ụ mối, ngầm ghi nhận sự giúp đỡ của họ. Các nhà sử học cũng lưu ý rằng, không giống như các bản sao chép sau này của các bức vẽ, bản gốc của Smeathman không thay đổi các đặc điểm của người hướng dẫn viên sao cho phù hợp với các tiêu chuẩn về vẻ đẹp của châu Âu; chúng ta dễ dàng nhận ra những người xuất hiện trong tranh của ông ta là người châu Phi.

Tất cả những điều này đều thể hiện sự tôn trọng của Smeathman dành cho hướng dẫn viên của mình nói chung. Thay vì chế giễu kiến thức của họ về lịch sử tự nhiên như hầu hết người châu Âu, ông ta để họ chỉnh sửa giúp mình một số loại dữ liệu – như chuyện một con mối có cánh nào đó mà ông ta nhìn thấy không phải là một loài riêng biệt, mà là một giai đoạn trong vòng đời của một loài đã được biết đến. (Bản thân Linnaeus đã sai về đặc điểm này.) Đáng chú ý hơn nữa, xét đến mức độ sâu sắc của định kiến này cho đến tận ngày Smeathman đã gạt bỏ mọi cảm giác ghê tởm của mình và hòa vào tập quán ăn côn trùng ở địa phương. Những người hướng dẫn chỉ ông ta cách bắt mối ra khỏi các vũng nước và rang chúng như một loại hạt. Như Smeathman đã viết, “Tôi đã ăn chúng theo cách này vài lần, và nghĩ chúng vừa ngon, vừa bổ dưỡng và vừa lành mạnh. Chúng ngậy, nhưng không quá béo và vón cục như sâu bướm hay giòi”.

Smeathman chắc chắn cũng có một số thành kiến phổ biến ở thời đại đó. Trong một số bức thư của mình, ông ta mô tả người châu Phi là quá “xảo quyệt”, “lười biếng và đầy ác ý”. Nhưng ông ta dùng lời lẽ khắc nghiệt hơn nhiều với những nô lệ châu Âu, gọi họ là “quái vật” và “những kẻ bị ruồng bỏ của Pháp, Hà Lan, Đan Mạch, [và] Thụy Điển”. Ông ta cũng tôn trọng kiến thức về y học của người châu Phi bản địa; họ có “bí mật quý giá về thực vật” và thậm chí còn khen ngợi kỹ năng hùng biện của họ sau khi quan sát họ tại các tòa án địa phương, gọi họ là “Cicero và Demosthenes da đen”, những người đã vượt trội hơn các luật sư người Anh về nhiều mặt.

Công trình nghiên cứu về các ụ mối của Smeathman cuối cùng đã giúp ông ta có được sự kính trọng từ các nhà sinh vật học châu Âu – cũng như có được một biệt danh thú vị, Monsieur Termite. Và nếu đó là tất cả những gì có trong câu chuyện về Smeathman thì ông ta sẽ đi vào lịch sử với tư cách là một nhà khoa học sắc sảo, một đồng nghiệp khoan dung và có tư duy cấp tiến. Thật không may, vẫn còn nhiều điều để chúng ta cùng nhau tìm hiểu ở đây. Các hướng dẫn viên của Smeathman hầu hết là người dân địa phương tự do, không phải nô lệ. Vì vậy, trong những tháng đầu tiên ở Sierra Leone, ông ta có thể tách bản thân khỏi chế độ nô lệ và tự an ủi rằng mối quan hệ của ông ta với nó chỉ ở mức tối thiểu, liên quan đến thương mại và vận tải. Nhưng việc giữ khoảng cách thực sự khó hơn mong đợi. Khi số tiền ban đầu cạn kiệt, ông ta bắt đầu làm thân với những người nô lệ để đảm bảo các điều khoản giao dịch tốt hơn. Sau đó, dần dần, ông ta bắt đầu mất cảnh giác khi ở gần họ vì một lý do cố hữu của loài người. Ông ta thấy cô đơn. Đến tháng 4 năm 1773, tháng thứ 17 ở châu Phi, ông ta công khai than thở về sự cô đơn của mình trong các bức thư gửi cho các nhà tài trợ. Dù đã qua ba đời vợ, nhưng trái tim ông ta vẫn đau đáu tìm kiếm sự đồng hành của một người đồng hương, người nói cùng một ngôn ngữ, thờ cùng một vị thần và xúc động trước cùng một bài thánh ca. Vì vậy, từng chút một, Smeathman bắt đầu lợi dụng những đề nghị thể hiện sự hiếu khách của những người buôn bán nô lệ. Ông ta tự nhủ đây chỉ là một cách giải tỏa tạm thời sự cô đơn.

Lịch sử tự nhiên không phải là lĩnh vực khoa học duy nhất khai thác hoạt động buôn bán nô lệ. Đài quan sát thiên văn lớn đầu tiên ở Nam bán cầu tại Cape Town được xây dựng bằng sức của nô lệ. Edmond Halley – nhà khoa học nổi tiếng nghiên cứu về sao chổi – thu thập dữ liệu về Mặt trăng và các ngôi sao từ những người nô lệ ở các thuộc địa khác nhau, và các nhà địa chất cũng thu thập đá và khoáng chất ở những nơi như vậy. Hiệp hội Hoàng gia gửi bảng câu hỏi đến các cảng nô lệ để thu thập các quan sát và thu lợi từ các khoản đầu tư của mình vào các công ty nô lệ.

Ngay cả một lĩnh vực được đánh giá cao như cơ học thiên thể cũng được hưởng lợi. Isaac Newton luôn là một người đơn độc, luôn dành thời gian ở nhà – viết nguệch ngoạc các phương trình trên bàn làm việc và giấu chúng để đồng nghiệp khỏi phát hiện ra. Nhưng khi tập hợp Các nguyên lý Toán học (Principia Mathematica), bao gồm định luật vạn vật hấp dẫn nổi tiếng, Newton đã đưa ra một dự đoán cấp tiến và rất công khai rằng: lực hấp dẫn của Mặt trăng gây ra thủy triều. Để chứng minh điều này, ông cần dữ liệu về độ cao và thời gian của thủy triều trên toàn cầu, và một bộ số liệu quan trọng đến từ các cảng nô lệ của Pháp ở Martinique. Cơ học thiên thể theo nghĩa đen là một thế giới khác, xa rời cuộc sống chán nản của con người nhiều nhất có thể. Nhưng chế độ nô lệ là một phần cơ bản trong khoa học châu Âu khi đó, đến nỗi ngay cả Principia cũng không thể thoát khỏi cái bóng của nó.

Ngoài ra, lịch sử tự nhiên được hưởng lợi nhiều nhất từ chế độ nô lệ là một điều không phải bàn cãi – và thậm chí trong một số trường hợp, nó còn giúp chế độ nô lệ mở rộng phạm vi hoạt động. Các thương gia thuộc địa háo hức tìm kiếm các nguồn tài nguyên thiên nhiên ở nước ngoài, như thuốc nhuộm và gia vị, và họ tham khảo ý kiến của các nhà khoa học về cách tốt nhất để săn lùng và trồng trọt những mặt hàng đó. Ngoài ra, nghiên cứu y học về quinin và các loại thuốc khác đã giúp người châu Âu da trắng sống sót ở các khu vực nhiệt đới. Và một thuộc địa càng an toàn và mang lại nhiều lợi nhuận hơn cho người châu Âu, thì hoạt động thương mại ở đó, bao gồm cả chế độ nô lệ, càng phát triển mạnh. Khi đó, nghiên cứu khoa học không chỉ phụ thuộc vào chế độ nô lệ thuộc địa mà còn mở ra thị trường mới cho nó.

Một số nhà tự nhiên học châu Âu ở châu Mỹ còn bắt nô lệ phải thu thập mẫu vật cho họ, đặc biệt là ở những nơi nguy hiểm. Họ sai nô lệ trèo lên cây hoặc lặn xuống những vùng nước lạnh giá; vượt qua những bụi cây đầy gai góc hay những con dốc trơn trượt chết người. Đáng ngạc nhiên là một số nhà sưu tập đã thực sự trả tiền cho nô lệ để đổi lấy sự giúp đỡ – một nửa đồng curon cho một chục con côn trùng (18 đô la ngày nay) và 12 xu (7 đô la) cho 10 loại cây nào đó, miễn là chúng còn lành lặn. Hầu hết các nhà sưu tập đều bủn xỉn, và phần lớn những người châu Phi thu thập các mẫu vật không nhận được tiền cũng như không được thừa nhận. Chỉ còn rất ít những cái tên xuất hiện trong những loài thực vật ngày nay như Majoe, được đặt theo tên của một nô lệ tóc bạc ở Jamaica, người đã sử dụng vỏ cây của nó để điều trị bệnh ghẻ cóc, một căn bệnh ngoài da giống giang mai.

Nhà tự nhiên học châu Phi nổi tiếng nhất là Kwasi, một lockoman (thầy phù thủy) đã hoạt động ở Suriname vào những năm 1700. Dù bản thân là một nô lệ, nhưng Kwasi thường đứng về phía người châu Âu da trắng để chống lại người châu Phi, và ông ta vẫn là một nhân vật gây tranh cãi cho đến tận ngày nay. Như một nhà quan sát châu Âu đã ghi chép lại, Kwasi đã chế tác những chiếc bùa hộ mệnh từ “đá cuội, vỏ sò, tóc đã cắt, xương cá, lông vũ... Toàn bộ được xâu lại bằng một một sợi dây đeo quanh cổ”. Kwasi sau đó bán những chiếc bùa hộ mệnh này cho những nô lệ chiến đấu vì tự do của họ, đảm bảo với họ rằng ma thuật bên trong sẽ khiến họ trở nên bất khả chiến bại trong trận chiến. Đây hoàn toàn là một lời dối trá, nhưng điều đó không ngăn được Kwasi trục lợi. Theo sử sách truyền miệng, ông ta cũng thâm nhập vào một đội quân nô lệ lẩn trốn trong rừng, sau đó phản bội và bán tin vị trí của họ cho những người lính da trắng. Với những hành động đó, Kwasi được ban cho sự tự do, được tặng những bộ quần áo đắt tiền của châu Âu, bao gồm cả một tấm áo ngực bằng vàng có ghi “Quassie, trung thành với người da trắng”. Để trả đũa, một toán nô lệ bỏ trốn đã phục kích và cắt đứt tai phải của ông ta.

Một nô lệ tên là David đã buộc phải trèo lên cây và lột da một con trăn Nam Mỹ cho chủ nhân của mình, John Stedman. Kỳ lạ là, bức vẽ này được vẽ bởi nhà thơ William Blake.

Dù còn gây tranh cãi, Kwasi vẫn được coi là một thiên tài thực vật học. Ông ta đặc biệt nổi tiếng với việc bào chế bột rễ làm dịu cơn đau dạ dày và hạ sốt. Nhiều người châu Âu da trắng thậm chí còn tin tưởng phương pháp điều trị của ông ta hơn là tin tưởng bác sĩ của chính họ[*]. Trong suốt 30 năm, Kwasi từ chối chia sẻ về nguồn gốc của phương pháp điều trị, nhưng sau đó, vào một ngày nọ ông ta đã dẫn một học trò của nhà thực vật học Linnaeus vào rừng và chỉ vào một bụi cây có hoa màu đỏ rực rỡ. Người học trò này đã mang bụi cây về cho Linnaeus, đặt tên nó là Quassia amara. Đó là một ví dụ hiếm hoi về một loài được đặt tên theo tên của một nô lệ.

Có lẽ không phải ngẫu nhiên mà Kwasi, người rất trung thành với người da trắng, lại được các nhà khoa học châu Âu nhớ mãi, trong khi rất nhiều người tài năng khác đã hoàn toàn bị quên lãng trong suốt chiều dài lịch sử. Nhưng đối với mỗi cái tên châu Âu gắn với một số loài thực vật hoặc loài bọ nào đó, chúng ta cần nhớ rằng có lẽ có một, hai hoặc hàng chục bàn tay không tên tuổi đã đứng sau giúp đỡ họ.

Không giống Kwasi, Smeathman không phải là nhà thực vật học. Ông ta là một người nghiên cứu sâu bọ, và việc cố phân loại tất cả các hệ thực vật xa lạ ở Sierra Leone khiến ông ta thất vọng và choáng ngợp. Sau đó, ông ta rất vui mừng khi nhận được một lá thư vào đầu năm 1773 thông báo rằng một học trò khác của Linnaeus, nhà thực vật học Andreas Berlin, sẽ đến quần đảo Banana. Anh này sẽ không chỉ giúp giảm tải công việc cho nhà thực vật học, mà còn đồng hành cùng một nhà khoa học lịch thiệp khác.

Dù mới 27 tuổi nhưng Berlin đã có một bản lý lịch ấn tượng, từng đồng hành cùng thuyền trưởng James Cook trên một trong những chuyến đi khoa học nổi tiếng của ông. Berlin cũng không mất nhiều thời gian để chứng minh giá trị của mình với tư cách là một nhà thực vật học. Trong chuyến thám hiểm đầu tiên với Smeathman vào tháng 4 năm 1773, Berlin đã phát hiện ra ba loài mới đối với giới khoa học châu Âu trong vòng 15 phút, một thành quả khiến anh ta rất thích thú. “Tôi giống như một người mù vừa sáng mắt”, anh ta viết trong một bức thư, “lần đầu tiên nhìn thấy mặt trời. Anh ta ngã gục vì ngạc nhiên, ngạc nhiên đến tột độ”. Tuy nhiên, tài năng là vậy nhưng Berlin có một thói xấu: nghiện rượu. Mỗi giờ không dành cho thực vật đều được anh ta dành để uống rượu, điều này khiến Smeathman rất tức giận – đặc biệt vì người trợ lý còn lại của ông ta cũng nghiện rượu. “Có hai trợ lý, nhưng không ai trong số họ tỉnh táo”, ông ta phàn nàn, “thật đáng tiếc”.

Những người bản xứ hỗ trợ Smeathman cũng khiến ông ta vô cùng tức giận. Hầu hết là người dân địa phương cười cợt sau lưng ông ta vì thói quen nhặt những con bọ nhỏ và cỏ dại đáng khinh bỉ. Họ cười khúc khích cho đến khi Smeathman thông báo ông ta sẵn sàng trả tiền cho những mẫu vật này. Sau đó, ông ta nhận được nhiều “sự trợ giúp” hơn: “Đàn ông, phụ nữ và trẻ em xúm vào để xem xét, hỏi han và mang mọi thứ đi bán: tất cả các loài cây có hoa... mọi loài côn trùng phổ biến nhất, thậm chí cả gián và nhện trong nhà”. Sau đó, Smeathman thẳng thừng từ chối trước sự bối rối và ghê tởm của họ. Một số người trả thù bằng cách đánh cắp các mẫu vật ngay trước mắt ông ta và bắt ông ta trả tiền gấp đôi để có được chúng.

Ngày càng thất vọng, đặc biệt là với Berlin, Smeathman bắt đầu xả hơi bằng một trong số ít những mối quan hệ mà ông ta có – giao du với những kẻ buôn bán nô lệ.

Smeathman chắc chắn không bao giờ làm thân với những kẻ hạ đẳng điều khiển những con tàu nô lệ – lũ người thô lỗ, hôi hám, như ông ta từng mô tả, khuấy trà bằng một “con dao gỉ sét, bẩn thỉu, dính dầu mỡ” và ăn bơ ôi thiu chỉ phù hợp làm dầu bôi bánh xe ngựa. Thay vào đó, Smeathman tập trung vào các thương nhân và thuyền trưởng, những quý tộc trong chế độ nô lệ Sierra Leone.

Trên thực tế, những “quý ông” này cũng thô lỗ như hải cẩu. Tệ hơn nữa, họ là những người thực sự thu lợi từ chế độ nô lệ nhưng họ đã đánh bóng bản thân một chút. Smeathman bắt đầu ghé qua “điền trang đồng quê” của họ trên đảo Bunce để chơi đánh bài và cờ tàn cáo. Ông ta cũng chơi gôn trên sân hai lỗ gồ ghề tại đó. (Smeathman gọi trò chơi là “goff”, và nó hơi khác so với ngày nay. Quả bóng to như bóng quần vợt, và các lỗ, theo ông, to bằng “chóp đầu một người đàn ông”.) Với những từ ngữ cứng nhắc, Smeathman đã mô tả đánh gôn là “một hoạt động thú vị cho một ngày trời ấm áp vì không có yếu tố bạo lực nào trong đó ngoại trừ tiếng vút của những cú vụt bóng”. Trong khi đó, bạo lực thực sự đang diễn ra cách đó chừng 500 mét, ở phía xa của hòn đảo, nơi các nô lệ bị xích trong chuồng và phải chịu những trận đòn roi. Vào tháng 5 năm 1773, Smeathman cũng đi săn dê trên đảo Îsles de Los và bỏ qua các quy tắc của bản thân để thưởng thức bữa tiệc thỏa thuê rượu trên bãi biển. Một trong những người bạn đồng hành của ông ta trong cuộc vui này không ai khác chính là John Tittle, thuyền trưởng của một con tàu buôn nô lệ, người sẽ sớm ném một cậu bé xuống biển để vớt chiếc mũ và gửi một thùng nước thải cho cha cậu bé. Nhưng ít nhất là trong ngày hôm đó, hắn và Smeathman đã trở thành bạn thân.

Không lâu sau bữa tiệc, Smeathman đi nhờ chuyến tàu nô lệ của Tittle để trở về quần đảo Banana, và phác họa một bức tranh đáng kinh ngạc về một đợt bùng phát dịch bệnh ở đó. Một nhà sử học đã miêu tả nó một cách khéo léo là “Dantesque”: “Hai hoặc ba nô lệ bị ném xuống biển mỗi ngày vì sốt, kiết lị, sởi, giun sán”, Smeathman viết. “Ở đây, một thầy thuốc băng bó vết loét, vết thương và vết u nhọt, hoặc tọng thuốc vào họng những người đàn ông, trong khi một người khác đứng bên trên họ, dùng roi liên tục quất để bắt họ nuốt”.

Trong các nạn nhân của đợt bùng phát căn bệnh này có cả Andreas Berlin. Bia rượu đã phá hỏng thể trạng của anh ta, nhưng ngay cả khi ốm yếu vì những cơn sốt và căn bệnh tiêu chảy, anh ta vẫn đòi rượu trong khẩu phần ăn hằng ngày của mình trên tàu. (Anh ta cũng ăn rất nhiều dứa, có thể như một cách chữa bệnh dân gian.) Ban đầu, Smeathman kiên quyết từ chối cấp rượu cho anh ta nhưng cũng đã nhanh chóng đầu hàng – trước sự thất vọng của chính mình. Berlin qua đời ngay sau đó, chỉ ba tháng sau khi thực hiện chuyến phiêu lưu đến châu Phi.

Sau mất mát đó, Smeathman thậm chí còn phụ thuộc nhiều hơn vào những kẻ buôn bán nô lệ. Sự suy thoái đạo đức này không phải cứ thế diễn ra; như đoạn văn trên cho thấy, đó vẫn là người đàn ông từng đau thắt ruột khi nhìn thấy hai bà mẹ da đen cho con bú và cả những tệ nạn của chế độ nô lệ. Nhưng nó diễn ra dần dần theo xu hướng tồi tệ hơn. Lúc đầu, ông ta chỉ dựa vào những kẻ buôn bán nô lệ để được hỗ trợ vật chất – thiết bị, thực phẩm, thư từ. Sau đó, ông ta làm thân với họ để đảm bảo các điều khoản giao dịch tốt hơn. Theo thời gian, những mối quan hệ thân thiết đã dẫn đến tình bạn thực sự để xoa dịu nỗi cô đơn của bản thân. Như bất kỳ nhà tâm lý học nào cũng có thể dự đoán, việc tiếp xúc nhiều hơn với những kẻ buôn bán nô lệ cũng dẫn đến sự đồng cảm với quan điểm của họ, thậm chí là bênh vực họ.

Mọi thứ đã bị băng hoại kể từ thời điểm đó. Một năm rưỡi sau chuyến thám hiểm của Smeathman, rất ít mẫu vật (ngoài một số loài côn trùng) được gửi về Anh. Tất cả không phải là lỗi của Smeathman. Các mẫu vật mất nhiều thời gian để chuẩn bị, và vì hoạt động buôn bán theo mô hình tam giác chỉ chạy theo một hướng nên các thùng hàng của ông ta phải được đóng gói và vận chuyển lên các tàu nô lệ để trở về Anh qua Caribbe, khiến chúng bị trì hoãn hàng tháng trời. Thêm vào đó, việc vận chuyển bằng đường biển không hề an toàn. Nếu ánh sáng mặt trời, nhiệt độ, độ ẩm hoặc nước mặn dâng lên không phá hủy được các mẫu vật của ông ta thì mối mọt, kiến và động vật gặm nhấm trên tàu cũng sẽ làm điều đó.

Do đó, các nhà tài trợ không thu được gì từ Smeathman bắt đầu phàn nàn về khoản đầu tư của họ vào ông ta. Về phần mình, ông ta nhận ra danh tiếng của bản thân với tư cách là một nhà khoa học – và hy vọng trở thành một nhà khoa học lịch thiệp – sẽ bị lung lay nếu không có nhiều mẫu vật hơn được chuyển đến tay họ trong thời gian sớm nhất có thể. Vì vậy, Smeathman bắt đầu trở thành đại lý cho một kẻ buôn bán nô lệ ở Liverpool để giúp tay này mở rộng hoạt động kinh doanh ở Sierra Leone. Đổi lại, Smeathman có được không gian cho các mẫu vật của mình trên những con tàu hiếm hoi từ châu Phi về thẳng Anh. Bảo quản xác côn trùng và cây cỏ có ý nghĩa đối với ông ta nhiều hơn giữ gìn đạo đức của bản thân.

Đến giữa năm 1773, Smeathman đã trực tiếp bắt tay vào thực hiện công việc buôn bán nô lệ. Đồng tiền có phần vô dụng ở châu Phi vì người dân ở đó thích trao đổi bằng hàng hóa – kể cả nô lệ. Ví dụ, một thuyền trưởng giao một số gói hàng cho Smeathman từ Anh đã yêu cầu nhận thù lao bằng một nô lệ thay cho tiền. Nền kinh tế địa phương cũng dựa vào nô lệ. Khi Smeathman hợp lý hóa điều đó trong các bức thư của mình, ông ta thường xuyên thiếu “nến, đường, trà, bơ”, giày, đinh và các nhu yếu phẩm khác. Tuy nhiên, ông ta tỏ ra rất hối tiếc về sự thật này, nô lệ là một loại tiền tệ chung ở Sierra Leone, một thứ “hàng hóa” mà ông ta có thể đổi lấy bất cứ thứ gì gồm những hàng hóa như thuốc lá và rượu rum mà ông ta cần để trả nợ cho thuyền trưởng và các hướng dẫn viên an toàn. Nếu không có sự giúp đỡ của họ, ông ta sẽ phải tạm dừng các cuộc thám hiểm khoa học của mình – một chuyện mà ông ta sẽ không thể chấp nhận. Vì vậy, ông ta bắt đầu buôn bán nô lệ để đổi lấy hàng hóa khi cần thiết.

Như một chuyện tất yếu, vào năm 1774, Smeathman không chỉ dừng lại ở việc buôn bán nô lệ tại địa phương mà mở rộng sang các đồn điền ở châu Mỹ để giúp trang trải nghiên cứu của mình. Smeathman tiếp tục biện hộ cho sự tham gia của mình vào hoạt động buôn bán nô lệ trong các bức thư: thực tế cuộc sống ở đó đã đưa đẩy ông vào thương trường, ông ta nhấn mạnh. Nhưng lương tâm của ông ta thay đổi hoàn toàn. Trong một đoạn ghi chép, ông ta thú nhận, “Những đắn đo của tôi về việc buôn bán nô lệ đã biến mất”. Ông ta đã trở thành một phần của hệ thống mà ông ta ghê tởm.

Thật tuyệt khi những tội lỗi khoa học trong thời đại của Henry Smeathman đã lùi xa và bị chôn vùi – sau cùng thì nạn buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương đã kết thúc vào đầu những năm 1800. Nhưng sự thật là, chúng ta mắc nợ thế giới quan khoa học hiện đại những cuốn sách như Principia Mathematica và Systema Naturae, cả hai đều được hoàn thành dựa trên nền tảng chế độ nô lệ. Thậm chí nghiêm trọng hơn, nhiều mẫu vật được thu thập thông qua hoạt động buôn bán nô lệ vẫn còn nằm trong các viện bảo tàng cho đến ngày nay.

Loại hàng hóa quan trọng nhất cho các bảo tàng bắt nguồn từ Hans Sloane, một bác sĩ và nhà tự nhiên học người London[*]. Khi còn là một thanh niên, Sloane thu thập mẫu vật ở các đồn điền ở Jamaica, và sau đó kết hôn với một người xuất thân từ một gia đình giàu có sở hữu nô lệ. Với sự giàu có đó, Sloane mua các bộ sưu tập từ các nhà tự nhiên học khác, và tích lũy được bộ sưu tập lịch sử tự nhiên lớn nhất thế giới với hàng chục nghìn món đồ. Thật đáng lo ngại, chúng bao gồm cả các mẫu vật người, như ông ta đã ghi trong một danh mục riêng: “Da phần cánh tay của một người da đen được tiêm [bằng] sáp đỏ và thủy ngân”; “Bào thai của một người da đen từ Virginia”; “Những viên đá từ âm đạo của một cô gái da đen châu Phi”. Sloane sử dụng bộ sưu tập này làm bàn đạp để trở thành chủ tịch của Hiệp hội Hoàng gia vào năm 1727, thay thế Isaac Newton.

Năm 1753, khi nghĩ đến cái chết của mình, Sloane đã làm một điều gì đó bất thường. Ông ta muốn trợ cấp tiền cho các con gái của mình, nhưng cũng muốn giữ nguyên bộ sưu tập, thay vì để nó bị phân tán trong các cuộc đấu giá. Vì vậy, trong di chúc của mình, ông ta đề nghị giao mọi thứ cho chính phủ Anh với giá 20.000 bảng Anh (3,1 triệu đô la ngày nay) để thành lập một viện bảo tàng. Để quyên góp tiền, chính phủ tổ chức một cuộc bốc thăm xổ số với vé 3 bảng Anh (470 đô la), và bất chấp một số giao dịch mờ ám – bao gồm việc các nhà tổ chức mua vé số lượng lớn và chia tỷ lệ, đợt bán xổ số này đã thu được 300.000 bảng Anh (47 triệu đô la). Vì các quan chức chính phủ muốn bảo tàng phục vụ công chúng nên họ gọi nó là Bảo tàng Anh. Nó nhanh chóng trở thành một trong những bảo tàng nổi tiếng nhất thế giới. Sau đó, hầu hết các mẫu vật của Sloane đã được chuyển đến Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London, một tín hiệu khác của nền văn minh. Các mẫu vật của Sloane – nhiều mẫu vật có liên quan trực tiếp đến chế độ nô lệ – trở thành bộ sưu tập nền tảng cho một số tổ chức văn hóa nổi tiếng nhất thế giới.

Công bằng mà nói, không có lý do gì để xóa sổ những bảo tàng đó. Các mẫu vật khác liên quan đến buôn bán nô lệ có thể được tìm thấy ở Oxford, Glasgow và Chelsea. Trên thực tế, hầu hết các bảo tàng lịch sử tự nhiên ở bất kỳ thành phố lớn nào của châu Âu – Paris, Madrid, Vienna, Amsterdam – đều trưng bày những món đồ có nguồn gốc tương tự. Chúng không chỉ nằm im lìm phủ bụi trên những chiếc kệ. Các nhà khoa học vẫn tham khảo các bộ sưu tập này để nghiên cứu quá trình thuần hóa thực vật và biến đổi khí hậu. Họ cũng trích xuất DNA từ các mẫu vật để nghiên cứu cách thực vật và động vật phát triển qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, hầu hết các nhà khoa học vẫn không biết nguồn gốc của những món đồ mà họ sử dụng.

Ngay cả nhiều nhà sử học cũng không hề hay biết sự thật phía sau nhưng một số nhà sử học, khi không thể tiếp tục ngoảnh mặt làm ngơ, đã bắt đầu phân tách nguồn gốc của các bộ sưu tập trong bảo tàng. Một số thậm chí còn muốn đưa khoa học vào cuộc thảo luận lớn hơn về vấn đề bồi thường nô lệ và di sản văn hóa của chế độ nô lệ. Như mọi người từng nói, các cuộc thảo luận về lợi nhuận của chế độ nô lệ thường được đóng khung “dướng dạng đồng đô la và tiền xu, bảng Anh và những đồng penni. Tuy nhiên, [lợi nhuận] cũng có thể được đo lường rõ ràng trong các mẫu vật được thu thập và các bài báo được xuất bản”.

Việc thừa nhận di sản này có thể gây đau đớn cho các nhà khoa học. Rốt cuộc, chẳng phải khoa học tiến bộ vì sự phát triển của thế giới hay sao? Chắc chắn rồi. Nhưng đó cũng là một nỗ lực của con người, những người có ý định nhưng lại dễ nản lòng, những người tập trung vào nghiên cứu và phớt lờ lương tâm đang thôi thúc của họ. Những người như Henry Smeathman.

Cuối cùng, những thỏa hiệp của Smeathman đã giúp ông ta đạt được điều mình muốn trong khoa học – cho đến thời điểm hiện tại. Tham gia vào hoạt động buôn bán nô lệ đảm bảo cho ông ta đủ nguồn cung cấp và hàng hóa thực hiện nhiều chuyến thám hiểm dài ngày đến các ụ mối, và thu thập được nhiều mẫu vật đến nỗi một nhà tài trợ sau đó đã phàn nàn về sự thừa thãi: “Nhà tôi không thể chứa được một nửa số đó”. Cuối năm 1775, sau bốn năm ở châu Phi, Monsieur Termite cảm thấy đã tích lũy danh tiếng khoa học cho bản thân đủ để quay trở về Anh, nơi ông tưởng rằng sẽ được chào đón như một vị anh hùng. Vì vậy, ông ta đã đóng gói các mẫu vật của mình và sắp xếp chuyến đi đến vùng Caribbe trên con tàu nô lệ Elizabeth.

Ngay khi Smeathman bước lên tàu, người thuyền trưởng đã thu giữ chiếc rương chứa mẫu vật các loài bọ và thực vật và đổ hết chúng ra ngoài. Người thuyền trưởng sau đó đã xếp tất cả số súng lục trên con tàu vào chiếc rương này vì nó có khóa chắc chắn để giữ súng an toàn trong trường hợp bạo loạn hoặc nô lệ nổi dậy. Nhưng người thuyền trưởng này sớm phải lo những việc lớn hơn vì con tàu Elizabeth bị rò rỉ như một mái nhà cũ nát và buộc họ phải liên tục bơm nước ra ngoài nếu không sẽ chìm. (Vài tuần sau khi họ đến Tây Ấn, con tàu bị lên án vì không đủ điều kiện hoạt động trên biển.) Trong số 293 nô lệ trên tàu Elizabeth, 54 người đã chết trên đường đến châu Mỹ.

Smeathman đã lên kế hoạch khởi hành đến Anh ngay sau khi cập cảng ở vùng biển Caribbe, nhưng một cơn sốt rét khác đã khiến ông ta trở nên tàn tạ trên hành trình vừa qua và không muốn đối mặt với những cơn gió mùa đông khắc nghiệt trong chuyến hành trình trở về Đại Tây Dương. Thay vào đó, ông ta quyết định nghỉ ngơi vài tháng.

Tuy nhiên, vào thời điểm ông ta cảm thấy bản thân đã hồi phục thì Chiến tranh Cách mạng Mỹ nổ ra, và những tên cướp biển Mỹ đã chiếm giữ các tàu buôn ở khắp nơi. Smeathman bất ngờ quyết định định cư ở Tobago và dành 4 năm tiếp theo để nghiên cứu lịch sử tự nhiên trên các hòn đảo khác nhau. Đáng chú ý nhất là ông ta đã nghiên cứu về loài kiến lửa Caribbe, lúc đó đang càn quét các hòn đảo khác nhau theo bầy lớn đến nỗi chính Moses phải kêu trời. Lũ kiến tấn công cả các loài động vật khác trên đảo, khiến những con ngựa, bò trơ xương chỉ sau một đêm. Người dân địa phương gọi bầy kiến là “những vụ nổ” (blasts).

Tuy nhiên, Smeathman dành phần lớn những năm tháng đó để suy ngẫm về chế độ nô lệ. Tây Ấn bình dị về nhiều mặt – tươi tốt, xanh mát, đầy những mẫu vật mới lạ – và ông ta dành nhiều ngày vui vẻ thực hiện những chuyến đi sưu tập các loài động thực vật. Tuy nhiên, ông ta thường lang thang gần một đồn điền, nơi tiếng đòn roi, sau đó là những tiếng la hét đã xé tan bầu không khí êm đềm ấy. Ông ta cũng chứng kiến những trận đòn roi công khai giáng xuống các nô lệ, cả đàn ông và đàn bà, và những vết sẹo dài chằng chịt trên cơ thể họ đã ám ảnh ông ta cả trong những giấc ngủ. (Những người chủ nô thường nhỏ sáp nến hoặc xát ớt vào vết thương để khiến vết loét trở nên trầm trọng hơn. Một số còn bôi trực tiếp nước ớt vào mắt nô lệ). Ở châu Phi, Smeathman vẫn có thể duy trì khoảng cách lớn với chế độ nô lệ. Nhưng sự tàn khốc của cuộc sống trong những đồn điền cao su đã nhắm trúng lòng trắc ẩn trong ông ta và ông ta quyết tâm chối bỏ chế độ nô lệ một lần nữa.

Smeathman cuối cùng cũng thực hiện được chặng cuối của tam giác thương mại và lên đường đến Anh vào tháng 8 năm 1779. Đương nhiên, trên hành trình, tàu của ông đã gặp cướp biển và tất cả các mẫu vật còn lại của ông ta – tương đương giá trị hàng năm lao động – đã bị ném hết xuống biển. Ông ta trở về Anh trong tình trạng tay trắng, và màn chào đón người hùng mà ông ta hình dung trước đó không bao giờ thành hiện thực. Ông ta đã trình lên Hiệp hội Hoàng gia một báo cáo được đánh giá cao về các gò mối. Nhưng vị chủ tịch hợm hĩnh của hiệp hội cho rằng Smeathman không đủ điều kiện trở thành một quý ông trong hàng ngũ của họ và đã ngăn chặn thành công cuộc bỏ phiếu bầu Smeathman trở thành đồng nghiệp của ông ta. Smeathman chắc chắn đã rất đau lòng, giấc mơ trở thành một nhà khoa học lịch lãm đã tan thành mây khói.

Nhưng ông ta đã xốc lại tinh thần và phấn đấu trở thành một giảng viên khoa học, kể cho đám đông say mê về cuộc phiêu lưu của mình với kiến và mối. Smeathman cũng trở thành thành viên của phong trào bãi nô. Trên thực tế, ông ta luôn kết thúc các bài giảng khoa học của mình bằng tóm tắt ngắn về chế độ nô lệ, “chính sách khét tiếng đó”, như ông ấy từng nói, “là thứ làm suy thoái cả loài người [tức là cả chủng tộc] để nuông chiều sự xa xỉ của một số ít người khác.”

Có lẽ cảm thấy tội lỗi về những quãng ngày buôn bán nô lệ của mình, ông ta cũng bắt đầu gây quỹ để thành lập một quần tộc nông nghiệp ở Sierra Leone cho người da đen tự do. Quần tộc này bao gồm những nô lệ trung thành ở Bắc Mỹ, những người đã bắt tay với người Anh để chống lại chủ nhân của họ trong Chiến tranh Cách mạng. Hàng trăm đàn ông và phụ nữ đã đăng ký, trong đó có hàng chục cặp đôi đa chủng tộc, những người chỉ đơn thuần là muốn sống ở một nơi nào đó không bị quấy rầy. Smeathman thậm chí còn đến Paris để gặp Benjamin Franklin và tìm kiếm sự ủng hộ của một người Mỹ nổi tiếng cho kế hoạch này. (Khi ở đó, Smeathman tình cờ quan sát chuyến bay khinh khí cầu đầu tiên trên thế giới vào năm 1783, nhờ sự giúp đỡ của anh em nhà Montgolfier. Cảnh tượng này đã truyền cảm hứng cho Smeathman thiết kế một quả khinh khí cầu hình điếu xì gà với đôi cánh của riêng mình mà ông ta hy vọng sẽ chứng minh được độ bền cao hơn quả khinh khí cầu của anh em nhà Montgolfier.)

Tuy nhiên, vào tháng 7 năm 1786, chỉ vài tháng trước khi những người định cư lên kế hoạch khởi hành đến châu Phi, Smeathman bị một trận sốt rét hạ gục. Các quốc gia Nam Mỹ khi đó vẫn tích trữ quinin, và chỉ ba ngày sau trước khi bất cứ ai có thể mua cho ông ta một ít quinin – ông đã qua đời. 400 người dân sẽ định cư ở miền đất mới vẫn ra khơi vào cuối năm đó, nhưng khi đến nơi vào giữa mùa mưa, và không có các mối quan hệ cùng chuyên môn của Smeathman, họ đã phải ăn xin thức ăn để tồn tại. Trong vòng 3 tháng, một phần ba đã bỏ mạng. Cuối cùng, một tù trưởng địa phương đã đuổi những người khai hoang còn lại đi và đốt phá lán của họ, khiến giấc mơ cứu rỗi vĩ đại của Henry Smeathman tan thành mây khói.

Dù chết sớm, song Smeathman đã thúc đẩy chủ nghĩa bãi nô theo một cách thực tế dù chỉ gián tiếp. Vào đầu năm 1786, ông viết một bài báo bày tỏ quan điểm của mình về quần tộc Sierra Leone, và hai nhà khoa học Thụy Điển đã đọc được nó, một kỹ sư khai thác mỏ tên là Carl Wadström và một nhà thực vật học tên là Anders Sparrman, những người đã được truyền cảm hứng để tự mình đến châu Phi vào cuối năm 1787. Họ đã mường tượng ra chuyến đi này, song cuối cùng lại cập một cảng nô lệ của Pháp ở Senegal. Những gì họ được chứng kiến trong vài tháng tiếp theo khiến họ thất kinh – và không giống như Smeathman, họ không thể gắn bó đủ lâu để chờ sự phẫn nộ của bản thân dịu đi.

Thay vào đó, họ trở về London và bắt đầu mua vui cho mọi người bằng những câu chuyện về “ngục tối nô lệ”; những người đàn ông và phụ nữ “bị xiềng xích và phải nằm trên vũng máu của chính mình”. Họ cũng tiết lộ một âm mưu độc ác của Pháp về việc mua nô lệ với giá rẻ mạt. Thay vì liều mình trong các cuộc đột kích, người Pháp sẽ bán vũ khí cho hai bộ tộc đối địch và kích động chiến tranh giữa họ. Tất nhiên, một bên sẽ bắt kẻ thù của họ làm tù binh, và lúc đó quân Pháp sẽ tiếp cận để mua những người bị bắt. Wadström mô tả hậu quả của một cuộc chiến như vậy, khi bộ tộc chiến thắng tiến vào cảng cùng những con người sắp trở thành nô lệ, hát, vỗ tay và thổi kèn: “Chứng kiến tiếng thét và sự thống khổ của một bên và niềm hân hoan hạnh phúc của bên còn lại, xen lẫn âm thanh của các loại nhạc cụ, tôi nhận ra mình chưa từng chứng kiến cảnh tượng nào khủng khiếp đến vậy”. Có lẽ điều đáng ghê tởm nhất, điều Sparrman và Wadström không cần phải đào bởi nhiều để vạch trần, là những kẻ buôn nô lệ người Pháp đã khoe khoang về sự thông minh của họ.

Người Thụy Điển cuối cùng cũng xuất hiện trước Hạ viện và Hội đồng Thương mại Anh, và lời khai của họ đã gây chấn động ở London – vì cả những gì họ tiết lộ cũng như vì họ là ai. Đây là những năm 1780, cao trào của thời kỳ Khai sáng, và các nhà khoa học vào thời điểm đó được coi là những người không thể chê trách – những nhân chứng đáng tin cậy về các vấn đề lớn mà xã hội đang phải đối mặt. Kết quả là, nhiều người từng do dự lên án chế độ nô lệ trước đây bỗng nhiên chuyển sang ủng hộ chủ nghĩa bãi nổ. Bởi nếu các nhà khoa học cho rằng buôn bán nô lệ là xấu xa thì họ là ai mà dám tranh luận?

Chắc chắn người Thụy Điển không tự mình chấm dứt việc buôn bán nô lệ ở Đế quốc Anh. Người châu Phi đã làm điều đó. Những nô lệ được trả tự do như Olaudah Equiano và Nhóm những đứa con của châu Phi (Sons of Africa) công bố những lời khai kinh khủng, cuộc nổi dậy kéo dài, đẫm máu và cuối cùng đã mang lại thành công cho nô lệ ở Haiti vào những năm 1790 khiến dư luận Anh đặt câu hỏi về những gì chính phủ của họ đang ủng hộ. Nhà thờ Giáo Hữu hội cũng xứng đáng được ghi nhận vì cuộc chiến lâu dài, cô độc nhằm xóa bỏ chế độ nô lệ. Nhưng như Thomas Clarkson, người theo chủ nghĩa bãi nô hàng đầu từng nói, ngay sau khi các nhà khoa học Thụy Điển công khai, “Làn sóng... vốn từng kịch liệt chống lại chúng tôi, giờ đây đã bắt đầu xuôi theo chúng tôi”. Bằng cách này, Wadström và Sparrman đã giúp nền khoa học lấy lại chút thể diện sau thời gian dài vướng vào chế độ nô lệ, và trở thành động lực tích cực để chấm dứt chế độ này.

Smeathman qua đời trước khi ông ta có thể thực hiện ước mơ trở thành thành viên của Hiệp hội Hoàng gia. Thật cay đắng khi biết rằng, xã hội từng tôn vinh các nhà khoa học tai tiếng khác nhưng lại chối bỏ ông ta. Cụ thể, một bác sĩ y khoa và là người cùng thời với Smeathman, đã cầm đầu một băng nhóm tội phạm có tổ chức trắng trợn nhất trong lịch sử khoa học, trộm hàng trăm ngôi mộ để thu thập xác chết phục vụ mục đích giải phẫu.

Trên thực tế, các bác sĩ xứng đáng có một góc đặc biệt trong biên niên sử của một ngành khoa học tội lỗi. Do đặc thù công việc thường xuyên làm việc trực tiếp với con người, các bác sĩ cũng thường chạm tay vào khoa học. Nhưng làm việc với con người cũng kéo theo những thế lưỡng nan đạo đức và cả cơ hội mới để thực hiện hành vi lạm dụng.

3 TRỘM MỘ | JEKYLL VÀ HYDE, HUNTER VÀ KNOX

Những tên sát nhân ban đầu luôn ngày thơ vô tội. một nhà trọ đá ở Edinburgh, nép mình dưới bóng của tòa lâu đài trên đỉnh ngọn đồi nổi tiếng của thành phố, một ông già tên Donald đang lắt lay như ngọn đèn trước gió. Ông ta mắc bệnh tràn dịch màng phổi (cổ chướng) và không thở nổi. Cuối cùng, khi ông ta qua đời vào một đêm tháng 11 năm 1827, chủ nhà William Hare đã sắp xếp cho ông ta một lễ chôn cất tại nhà thờ.

Nhưng lúc đó Hare còn lấn cấn suy nghĩ. Nhà thờ không tiếp nhận thi thể ngay lập tức, và hắn đã tâm sự với một người hàng xóm, William Burke, rằng bọn chúng sẽ bí mật bán thi thể người đàn ông này. Vào thời điểm đó, sở hữu và bán một xác chết không phải là hành vi bất hợp pháp, và có hẳn một thị trường, nếu không muốn nói là hoạt động rầm rộ chấp nhận mua xác: các nhà giải phẫu học ở Edinburgh luôn cần và sẵn sàng trả tiền để mua xác chết phục vụ mục đích nghiên cứu. Burke nhất trí rằng đây là một cơ hội không thể bỏ lỡ. Nên thay vì phản đối, bộ đôi này đã bắt tay để kiếm tiền. Một người thợ mộc đã xuất hiện ngay sau đó, đưa Donald vào quan tài, đóng nắp và để nó lại cho hai người đàn ông. Chúng nhanh chóng dùng đục để mở nắp, giấu xác của Donald trên một chiếc giường gần đó và lấp đầy quan tài bằng lượng rác rưởi có trọng lượng tương đương. Khi ghé lại sau đó để hỏi về chiếc quan tài, các nhân viên nhà thờ hoàn toàn không biết gì về những việc đã xảy ra.

Giờ đây, bộ đôi này phải tìm cách tống khứ cái xác đi. Chúng lang thang đến một trường y khoa, nhưng bác sĩ giải phẫu trưởng đi vắng. Vì vậy, chúng tìm đến một trong những đối thủ của ông ta, Robert Knox. Knox cũng đi vắng, nhưng các trợ lý của ông ta hẹn chúng quay trở lại sau; vì vậy, tối đó chúng đã gói xác Donald lại và chuyển đến chỗ Knox để ông ta đánh giá. Nhà giải phẫu học nổi tiếng bị hói phần đỉnh đầu, mắt trái bị lòa do hậu quả của bệnh đậu mùa. Ông ta cũng khá ưa nhìn, dù khi làm việc vào đêm hôm đó, ông ta mặc một chiếc áo khoác vấy máu loang lổ.

Burke và Hare đặt bọc xác Donald lên một chiếc bàn mổ màu xanh lá cây trong phòng thí nghiệm của Knox và mở chiếc bọc xác ra. Sau đó, chúng nín thở trong khi Knox đưa mắt quan sát cái xác. Cả hai vô cùng căng thẳng – liệu ông ta có nghi ngờ chúng đánh cắp cái xác hay không?

Tôi sẽ trả các anh 7 bảng và 10 đồng silinh, Knox cuối cùng cũng lên tiếng.

Bọn chúng nhận tiền và cuốn xéo ngay lập tức. Burke cảm thấy tội lỗi, nhưng không ai trong số chúng cảm thấy đau lòng. Dù sao thì chúng cũng cần tiền.

Nhưng giống như những đồng tiền khác, 7 bảng và 10 đồng silinh chẳng mấy đã bốc hơi. Và khi một người thợ xay già tên là Joseph xuất hiện tại nhà trọ của Hare vài tháng sau đó và bị ốm sắp chết vì một cơn sốt, bộ đôi này không thể cưỡng lại mong muốn cân nhắc về việc làm kia. Hare nóng lòng muốn thủ tiêu Joseph vì dù thế nào đi nữa: hắn không muốn nhà trọ của mình bị mang tiếng là ổ bệnh. Và theo hắn thì đằng nào lão ta cũng chết, tại sao không tiễn lão đi nhanh? Không rõ ai trong số bọn chúng là người đề xuất việc đó, hoặc liệu chúng có dám thảo luận công khai hay không nhưng trước khi một ngày nữa trôi qua, Burke dùng gối đè lên mặt Joseph còn Hare nằm đè lên ngực người thợ xay, ngay phía trên vùng phổi của ông lão. Thế là chúng đã có một cái xác mới để bán lấy tiền.

Hai kẻ giết người hàng loạt William Hare (trái) và William Burke (phải). (Bản vẽ của George Andrew Lutenor.)

Có đúng vậy không? Việc đến gặp Knox lần này chắc hẳn sẽ căng thẳng gấp bội. Chắc chắn một nhà giải phẫu chuyên nghiệp sẽ phát hiện ra họ giết người.

Burke và Hare không phải lo lắng. Như những người thích các câu chuyện về các vụ án giết người bí ẩn đều biết, siết cổ ai đó thường sẽ làm gãy xương móng vì xương đó rất dễ vỡ và nứt ra dưới áp lực. Nhưng phương pháp làm ngạt thở vùng mặt và ngực của bộ đôi Edinburgh – sớm được biết đến với tên gọi “burking” – sẽ giúp phần xương móng được giữ nguyên vẹn. Nói cách khác, chúng đã phát hiện ra cách rất thông minh để làm chết ngạt ai đó.

Với hiện trạng của khoa học pháp y thời điểm đó, nếu muốn tìm ra bằng chứng giết người, người ta phải có một con mắt nhạy bén cùng một sự quyết tâm — và tất nhiên, Knox không quyết tâm làm vậy. Giống như mọi nhà giải phẫu học trong thời đại đó, ông ta biết là không nên đặt câu hỏi về nguồn gốc các mẫu vật của mình. Nhưng khi chấp nhận xác người mà Burke và Hare mang đến, ông ta đã tiếp tay cho một tội ác tày trời lớn nhất trong lịch sử khoa học.

Người ta từng đồn đại rằng, nhà thờ Thiên Chúa giáo ở châu Âu đã cấm mổ xẻ con người từ lâu, vì thế đẩy ngành khoa học giải phẫu đi vào thế bí. Trên thực tế, các nhà thờ ở Ý thường làm việc với các nhà giải phẫu học, bảo quản thi thể giúp họ chờ đến khi những nghi lễ cuối cùng diễn ra êm thấm. Các nhân viên nhà thờ thậm chí còn khuyến khích việc mổ xẻ những vị thánh tương lai. Làm sao họ có thể nhìn thấy những bộ xương, những quả tim cùng những bộ phận teo tóp, nhăn nheo khác vốn thu hút sự quan tâm rất lớn từ những người hành hương và những con chiên? Các quốc gia khác cũng vậy. Một nhà viết kịch người Pháp phàn nàn rằng việc sắp xếp, mổ xẻ người công khai đã thu hút một lượng lớn khán giả đến mức họ đang phải cắt giảm lượng khán giả đến xem các buổi biểu diễn của ông. Vào những năm 1600, các cuộc mổ xẻ vì mục đích khoa học khá phổ biến ở khắp châu Âu.

Ít nhất là lục địa châu Âu – nước Anh đã ban hành lệnh cấm hoạt động giải phẫu. Người dân ở đó sợ rằng việc giải phẫu sau khi chết sẽ khiến cơ thể họ tan nát vào Ngày Phán xét, thời điểm Chúa cho người chết sống lại. Những người Thanh giáo Anh cũng coi việc mổ xẻ là điều đáng xấu hổ – một cơ thể trần truồng nằm đó, bị sờ nắn và mổ xẻ. Tuy nhiên, các quan chức thế tục mới là những người ban hành lệnh cấm, chứ không phải các linh mục hay giám mục.

Tuy nhiên, chính phủ Anh đã cung cấp một số thi thể cho các nhà giải phẫu học. Đây thường là những tên tội phạm bị hành quyết, những người bị kết án “tử hình và phanh thây” như một “cách răn đe”. Nhưng ngay cả trong thời đại mà việc chặt cây sai có thể khiến bạn bị treo cổ (thực sự là vậy), thì vẫn chưa bao giờ có đủ xác chết đáp ứng được nhu cầu từ các trường y. (Ngày nay, hai sinh viên y khoa thường mổ một thi thể trong lớp giải phẫu cơ bản; thời điểm đó, nếu họ chỉ dựa vào các cơ thể được hiến tặng hợp pháp, tỷ lệ sẽ là vài trăm sinh viên một xác chết.) Sự thiếu hụt này dẫn đến những cảnh tượng khó hiểu tại các điểm treo cổ trước công chúng, tại đó các sinh viên từ các trường y khoa đối thủ ẩu đả tranh giành xác chết. Với mục đích nhanh chóng giành được xác chết, đôi khi họ thậm chí còn kéo những người chưa chết hẳn ra khỏi giá treo cổ. Cổ của họ chưa gãy và họ chỉ bị ngất đi vì thiếu không khí – và sau đó những cái “xác” này đã bật dậy trên bàn mổ. Những người khác không may mắn như vậy. Một ngày sau đó, xét lại hồ sơ giải phẫu cho thấy tim của 10 trong 36 trường hợp vẫn đập nhưng đã quá muộn để có thể quay ngược thời gian.

Trong quá trình giải phẫu, các sinh viên sẽ dùng dao mổ bụng, tách lấy các cơ quan và mô riêng lẻ bên trong. Họ sẽ nghiên cứu vị trí các mạch máu chính, gan được kết nối với những bộ phận nào, dây thần kinh kết nối với cơ ra sao... Điều này giúp họ có một cái nhìn tốt hơn về hoạt động của cơ thể và mối liên kết không thể tách rời của các bộ phận, nền tảng của một nền giáo dục y học. Nếu không, bạn chỉ có thể để các bác sĩ cố gắng xác định các cơ quan nhiễm bệnh mà không biết những cơ quan khỏe mạnh trông như thế nào, một nhiệm vụ được cho là bất khả thi. Tệ hơn nữa, nếu không có kiến thức chi tiết về giải phẫu, các bác sĩ có thể cắt đứt động mạch hoặc dây thần kinh khi đang dò dẫm kiểm tra bên trong người nào đó, khiến bệnh nhân phải sống đời thực vật nếu không chết.

Do tình trạng thiếu xác để làm giải phẫu, các nhà giải phẫu học người Anh (và những người đồng cấp của họ ở Bắc Mỹ) cảm thấy họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc trộm mộ. Một số nhà khoa học đã tự thực hiện hành động này, trong khi những người khác tranh thủ sự giúp đỡ của sinh viên, yêu cầu họ thể sẽ im lặng vào đầu học kỳ như những thành viên trong câu lạc bộ ái tử thi. Tuy nhiên, những lời thề hiếm khi có hiệu quả. “Dưới màn đêm”, như một người quan sát cho hay, “trong những bữa tiệc bệnh hoạn nhất”, các sinh viên sẽ uống rượu và xông vào các sân nhà thờ để khai quật những thi thể mới. Đối với họ, đó là trò chơi của quỷ dữ. Đối với họ, tất cả chỉ là một trò chơi rùng rợn.

Bản mô phỏng một căn phòng giải phẫu. Hãy chú ý đến kẻ trộm mộ đang bước vào căn phòng với thi thể được gói trong bao mà hắn vác trên lưng. (Tranh của Thomas Rowlandson.)

Các quan chức chính phủ có xu hướng nhìn nhận hành vi trộm mộ từ góc độ khác vì hai lý do. Thứ nhất, hầu hết các quan chức chính phủ đều giàu có và quyền lực. Trong khi đó, hầu hết các xác để giải phẫu đều đến từ tầng lớp bần cùng. Do đó, các quan chức có thể chấp nhận việc trộm mộ mà không sợ xác người thân của họ mất tích. Ít vô nhân đạo hơn, các quan chức cũng biết rằng các bác sĩ và bác sĩ phẫu thuật mới vào nghề cần xác để tập luyện – và nói thẳng ra là có cơ hội thử và sai. Nếu không, những người mới vào nghề sẽ học giải phẫu trên chính các bệnh nhân còn sống, mắc sai lầm khi đang giải phẫu ruột của bệnh nhân. Nhiều quan chức chính phủ muốn hợp pháp hóa việc giải phẫu vì thế, nhưng đa số ý kiến đã phản đối. Kết quả là giới y khoa Anh rơi vào một cuộc tạm ngưng không mấy dễ chịu liên quan đến việc mua bán xác.

Cuối cùng, tác nhân phá vỡ trạng thái cân bằng đó là nỗi ám ảnh của một người. John Hunter là William Dampier trong ngành giải phẫu học, được tôn kính vì những khám phá và được khen ngợi vì các phương pháp của ông ta. Lỗ mãng và ăn nói tục tĩu với mái tóc đỏ rực như lửa, Hunter là con út trong một gia đình Scotland 10 người con, và ông ta theo nghiệp y một phần vì sáu anh chị của ông ta đều chết trẻ vì bệnh tật. Ông ta noi gương người anh trai William, một bác sĩ sản khoa ở London, người được đánh giá cao (và được trả lương cao) nhờ đỡ đẻ cho phu nhân của các nhân vật quyền lực. William cũng dạy giải phẫu, nhưng không muốn khiến bản thân dơ bẩn trong những vụ mổ xẻ xác. Vì vậy, vào năm 1748, ở tuổi 20, Hunter chuyển đến London để trở thành trợ lý giải phẫu cho anh trai mình. Ông ta chưa từng thực hiện bất kỳ một vết rạch nào lên cơ thể trước đó, nhưng sau sự vụng về của vết mổ đầu tiên, ông ta đã không thể dừng làm việc đó.

Nỗi ám ảnh của Hunter có hai dạng. Đầu tiên, ông ta đam mê giải phẫu vì mục đích tìm hiểu, và không chỉ là giải phẫu con người. Ông ta cũng đã giải phẫu hàng nghìn con vật, bao gồm cả những bộ phận nhỏ bé như “tinh hoàn chim sẻ, noãn ong và nhau thai khỉ”; ông ta thậm chí còn hợp tác với Henry Smeathman mổ xẻ những con mối chúa kỳ dị. Thứ hai, Hunter coi giải phẫu là một cách để cải cách y học. Y học thời đại đó luôn nói suông về những thứ như quan sát và thử nghiệm, nhưng các phương pháp điều trị hằng ngày vẫn mang tính cổ xưa như sử dụng thuốc xổ, trích máu và thổi khí – theo nghĩa đen là thổi khói vào hậu môn của ai đó. Hunter muốn hiện đại hóa y học và coi giải phẫu là nền tảng của cải cách: để chữa bệnh, bác sĩ cần có kiến thức sâu sắc về cơ thể. Đối với ông ta, điều này không chỉ bao gồm cách các bộ phận phối hợp với nhau mà còn là cảm giác, mùi và thậm chí cả vị của các loại mô khác nhau. Ông từng mô tả dịch dạ dày của tử thi có vị “mặn hoặc lợ”. Táo bạo hơn, ông ta báo cáo rằng “tinh dịch... khi được ngậm một thời gian trong miệng... tạo ra một hơi ấm như gia vị”. Hunter thậm chí còn mổ xẻ và nếm thử xác ướp Ai Cập.

Dẫu cho hoặc là nhờ các phương pháp không chính thống của mình, Hunter đã thực hiện hàng chục khám phá về giải phẫu học, bao gồm cả tuyến lệ và dây thần kinh khứu giác. Ông ta giám sát quá trình thụ tinh nhân tạo đầu tiên ở người và đi tiên phong trong việc sử dụng điện (từ pin thô) để kích tim. Ông ta cũng lập biểu đồ về sự phát triển của trẻ sơ sinh trong tử cung và nghiên cứu sự phân loại răng hiện đại thành răng cửa, răng nanh, răng trước hàm và răng hàm. Dựa trên công việc nghiên cứu này[*], Hunter được bầu vào Hiệp hội Hoàng gia vào năm 1767. Hơn nữa, việc thực hành phẫu thuật và kiến thức sâu sắc về giải phẫu học đã giúp ông ta trở thành một bác sĩ phẫu thuật nổi tiếng. Cuối cùng, ông ta đã mua một ngôi nhà ở London với mặt tiền lớn để tiếp nhận những bệnh nhân nổi tiếng như Adam Smith, David Hume, William Pitt và Joseph Haydn.

Tuy nhiên, Hunter vẫn bị các nhà phê bình chỉ trích – đặc biệt là về các giao dịch của ông ta với những kẻ trộm mộ. Hầu hết các nhà giải phẫu học đều coi thường “những kẻ trộm xác” và “những gã vác bao tải” và gọi chúng là những tên côn đồ hèn hạ. Tuy nhiên, sự lỗ mãng của Hunter khiến ông ta rất được lòng những kẻ trộm mộ. Ngôi nhà lớn của ông ta thậm chí còn có một cửa hậu chỉ dành cho những kẻ trộm mộ; nó nhìn ra một con hẻm và vào lúc 2 giờ sáng, họ sẽ bắt đầu công việc và bóc gỡ những “gói hàng” của đêm hôm đó. Như một sinh viên nhớ lại, những căn phòng ở đó đặc biệt “thơm” mùi xác chết. Robert Louis Stevenson đã sử dụng ngôi nhà mặt tiền lớn này và cuộc đời của Hunter làm nguyên mẫu cho tiểu thuyết Dr. Jekyll and Mr. Hyde (tạm dịch: Tiến sĩ Jekyll và ông Hyde).

Nhà giải phẫu, bác sĩ phẫu thuật kiêm người tiếp tay cho vụ trộm mộ John Hunter từng là nguyên mẫu cho cuốn tiểu thuyết Dr. Jekyll and Mr. Hyde. (Tranh của John Jackson.)

Những kẻ trộm mộ thường làm việc theo nhóm. Các nhóm kém tinh vi hơn sẽ trộm những ngôi mộ tập thể, những hố mở không được giám sát cho đến khi chứa đầy xác của những kẻ khốn khổ. Các nhóm khôn khéo thực hiện hành vi công phu hơn. Họ thuê các nữ do thám – những người ít thu hút sự chú ý hơn – dò la các bệnh viện và các đám tang. Sau đó, những nữ do thám này sẽ cải trang thành người dự lễ tang và theo dõi hoạt động canh xác đến khi chôn cất. Những người do thám cũng để mắt tới những cái bẫy, chẳng hạn như súng trường nạp sẵn đạn được vùi trong đất và quan tài “ngư lôi” có thể phát nổ nếu bị chạm vào. Thô sơ hơn, một số gia đình sắp xếp cành cây, đá hoặc vỏ sò để đánh dấu bề mặt của ngôi mộ. Những người do thám cung cấp tất cả thông tin này cho các băng nhóm để kiếm chút thù lao.

Việc khai quật xác chết thực sự diễn ra vào ban đêm. Những gã vác bao tải lý ra phải trở thành những nhà thiên văn nghiệp dư để lập biểu đồ về thời gian mọc và các kỳ trăng nhằm xác định thời điểm bầu trời tối nhất. Bọn chúng không phải lo chuyện lính canh. Nếu nghĩa địa có lính canh, những tên trộm hoặc sẽ mua chuộc anh ta hoặc sẽ chuốc anh ta say ngất. Sau đó, chúng sẽ rón rén đến ngôi mộ mới, vô hiệu hóa bất kỳ chiếc bẫy nào, ghi nhớ vị trí của những chiếc gậy hay vỏ sò và bắt đầu đào bởi bằng xẻng gỗ mềm, êm, nhẹ của chúng.

Những tên trộm hiếm khi mở tung quan tài – như thế chúng sẽ bị mất sức. Thay vào đó, chúng chỉ đào phần đầu, sau đó gài xà beng bên dưới nắp và sử dụng sức nặng của lớp đất bên trên để làm gãy nắp đậy. Chúng móc một sợi dây vào phía dưới cánh tay của thi thể và kéo cái xác ra. Chúng thường làm biến dạng khuôn mặt một cách thô bạo vào thời điểm này để không ai có thể nhận dạng họ. Trước khi rời đi, chúng lột tấm vải liệm và vứt bỏ bất kỳ đồ trang sức nào trên thi thể vì ăn cắp vàng hoặc quần áo sẽ khiến chúng phải chịu án tử hình. Những kẻ chuyên nghiệp có thể dọn sạch một ngôi mộ trong vòng 15 phút, và trả lại nó hình dạng ban đầu. Một nhóm trộm mộ khác có thể lẻn vào một khu nhà thờ và bắt đầu đào bới, nhưng chỉ tìm thấy một ngôi mộ trống – chúng đã chậm chân hơn đối thủ[*].

(Những kẻ trộm mộ cũng có những thủ thuật khác để kiếm tiền. Thay vì làm vấy bẩn bản thân khi trực tiếp thực hiện công việc đào bới, một số kẻ chọn trở thành “nghệ sĩ lừa đảo”. Chúng sẽ đến thăm một trại tế bần hoặc bệnh viện, chọn một thi thể ở đó, và bắt đầu khóc lóc tỏ vẻ đau đớn khi tuyên bố đó là người “chứ” hoặc “người cô tuyệt vời” mà chúng yêu quý. Một số băng nhóm sẽ bán xác cho một nhà giải phẫu học nhưng sau đó một giờ, khi nhà giải phẫu chuẩn bị thực hiện công việc của mình, chúng quay lại. Đóng giả là người thân, đòi lại cái xác, dọa gọi cảnh sát – sau đó cả nhóm sẽ tìm một nhà giải phẫu khác và bán cái xác này một lần nữa. Trơ trẽn hơn, một băng nhóm đã gói một thành viên còn sống của chúng vào một chiếc bao tải và bán hắn cho một nhà giải phẫu học. Chúng hy vọng nhà giải phẫu học sẽ để cái “xác” qua đêm – lúc đó hắn sẽ lẻn ra ngoài, ăn trộm đồ đạc của gia chủ và trốn mất. Kế hoạch thất bại khi nhà giải phẫu phát hiện “cái xác” vẫn động đậy.)

Thời của Hunter, với mỗi thi thể người lớn, các băng nhóm kiếm được một khoản cố định – khoảng 2 bảng Anh – gần bằng khoản tiền mà các lao động kiếm được trong cả mùa thu hoạch. Đối với xác “nhỏ” (trẻ em), chúng sẽ tính theo độ dài của xác.

Đối với các mẫu phẩm quý hiếm (ví dụ: phụ nữ mang thai trong những tháng cuối), giá có thể tăng lên 20 bảng Anh (2.500 đô la ngày nay). Một kẻ trộm mộ siêng năng từng tiêu sạch 100 bảng Anh chỉ trong một đêm.

Tuy nhiên, công việc này cũng tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Nếu bị bắt, những kẻ trộm mộ có nguy cơ ngồi tù hoặc bị lưu đày đến các thuộc địa[*]. Và trong khi cảnh sát thường phớt lờ những hành vi vi phạm này, những người dân thì không: Những kẻ trộm mộ thường xuyên bị đánh đập, thậm chí bị giết chết. Một đám người nổi cơn thịnh nộ, đã tìm cách chôn sống một kẻ trộm mộ tại cái hố mà hắn vừa đào. Một số nhà giải phẫu học hành động như những bố già và chăm sóc những kẻ trộm mộ đáng tin cậy nhất của họ, bảo lãnh chúng ra khỏi tù hoặc chu cấp cho gia đình chúng trong thời gian chúng ngồi tù. Nhưng nếu các nhà giải phẫu học lừa gạt những kẻ trộm mộ hoặc mua xác từ một nhóm đối thủ thì bọn chúng sẵn sàng đột nhập vào phòng thí nghiệm đánh cắp xác hoặc phá hủy xác khiến chúng trở nên vô dụng cho mục đích giải phẫu. Đó là “luật rừng” trong giới của chúng. Xác trao tay ông vẹn nguyên, xinh đẹp. Nếu có vấn đề với nó thì đó là lỗi của ông.

Tuy nhiên, Hunter hiếm khi phá vỡ quy tắc với những kẻ trộm mộ, chủ yếu là vì ông ta không đủ khả năng: Tất cả nghiên cứu của ông ta đều phụ thuộc vào chúng. Về sau, ông ta ước tính rằng, trong suốt mười mấy năm làm việc cho anh trai, ông ta đã giải phẫu hoặc quan sát giải phẫu 2000 xác chết – cứ hai ngày một xác. Dựa trên sự thật rằng, tất cả những thi thể đó đều đã bị đánh cắp – đôi khi do chính Hunter thực hiện – điều này đã đủ tệ hại rồi. Nhưng mỗi tháng qua đi, thêm mỗi cái xác được giải phẫu, đạo đức của Hunter cũng ngày một chai sạn, và không lâu sau, trong mắt ông ta, những thi thể từng là con người giờ chỉ là một lớp vỏ bọc cho bộ xương. Có lẽ vụ việc đáng hổ thẹn nhất liên quan đến người khổng lồ của Ireland, Charles Byrne.

Theo những thông tin lượm lặt được, Byrne cao đến 2,5m – đến nỗi người ta cho rằng anh ta có thể châm tẩu thuốc bằng đèn đường mà không cần nhón chân. Các học giả vào thời điểm đó cho rằng chiều cao ấn tượng của anh ta là do cha mẹ anh ta đã làm tình trên đỉnh đống cỏ khô; các bác sĩ ngày nay thì cho rằng một khối u tuyến yên đã gây dư thừa hormone tăng trưởng trong cơ thể anh ta. Để kiếm sống, Byrne khoe thân hình đồ sộ trong các hội chợ quận ở khắp Ireland và Anh. Anh ta từng được diện kiến Vua George một lần, và khoảnh khắc John Hunter nhìn thấy Byrne, ông ta đã nung nấu ý định giải phẫu người đàn ông này.

Vì vậy, một ngày nọ, Hunter tiếp cận Byrne ở London và đề nghị đặt mua trước xác của anh ta. Đối với Hunter, lời đề nghị là một vinh dự. Có ai không muốn được giải phẫu bởi nhà giải phẫu hàng đầu thế giới? (Thực ra, sau này Hunter đã đề nghị các trợ lý của mình hứa sẽ giải phẫu ông ta sau khi ông ta qua đời.) Nhưng nỗi ám ảnh của Hunter đã khiến ông ta mù quáng trước thực tế rằng, hầu hết mọi người đều coi giải phẫu là một hoạt động đáng ghê tởm, và Byrne đã hét lên khi nhận được lời đề nghị này. Sau khi Hunter rời đi, Byrne gọi bạn bè đến và bắt họ thề với Chúa sẽ vứt xác anh ta xuống biển sau khi anh ta chết, tránh xa bàn tay của đám nhà giải phẫu.

Đáng buồn cho Byrne, cái chết của anh ta đến sớm hơn dự kiến. Các vấn đề về tuyến yên có thể gây viêm khớp và đau đầu, và anh ta được cho là đã bắt đầu mượn rượu để giảm bớt cơn đau. (Hunter biết được điều này thông qua một kẻ do thám mà ông ta thuê để theo dõi anh chàng khổng lồ này khắp các quán rượu.) Với thân hình ấy, có lẽ anh ta sẽ phải nốc một lượng lớn rượu mới có thể say bí tỉ, vì thế gan của anh ta như bị thiêu đốt. Cuối cùng anh ta chết vì rượu vào tháng 6 năm 1783, khi vừa tròn 22 tuổi.

Như một tờ báo đưa tin, các nhà giải phẫu học bắt đầu vây quanh ngôi nhà của Byrne “giống như những người thợ săn ở Greenland vây một con cá voi khổng lồ”. Bạn bè của Byrne đặt mua một chiếc quan tài có kích thước bằng chiếc thuyền buồm dọc, và thấy lúc còn sống, Byrne thường hay khoe thân hình đồ sộ của mình nên họ đã sắp xếp trưng bày xác của anh ta và bắt đầu bán vé để kiếm lời. Tuy nhiên, đúng như lời họ nói, không ai lấy được cái xác. Sau bốn ngày thu lời từ việc bán vé, họ bắt đầu cuộc hành trình dài 75 dặm ra biển để thực hiện mong muốn cuối cùng của người thanh niên quá cố.

Thật không may, những người đưa tang có mục đích tốt nhưng vận chuyển một chiếc quan tài khổng lồ là việc rất khó khăn trong cái nóng tháng 6, vì vậy cứ đi được vài dặm, những gã trai Ireland lại dừng lại để nghỉ chân, không quên nhấm nháp chút rượu bia và nâng ly vì người bạn của mình. Là những người bạn có trách nhiệm, họ luôn cố mang quan tài vào bên trong quán rượu để tiện trông chừng; nếu không vừa, bọn chúng sẽ sắp xếp một vị trí để đảm bảo an toàn. Ví dụ, tại một quán rượu, khi cánh cửa quá hẹp, họ nghe theo gợi ý của người chủ quán và để nó trong một nhà kho gần đó mà anh ta biết. Cuối cùng, họ cũng đến được bờ biển, thuê một chiếc thuyền gần đó và chèo thuyền ra khơi. Tại đây, họ đẩy quan tài của bạn mình khỏi mũi thuyền, và nhìn nó chìm xuống đáy biển.

Trong lúc đó, thi thể của người khổng lồ Ireland đã được đưa trở lại London. Trước nghi lễ canh xác, do thám của Hunter đã tiếp cận người thực hiện nghi lễ và hối lộ ông ta 50 bảng. Những gã này cảm nhận được mong muốn dữ dội của đối phương, đã hét giá lên đến 500 bảng Anh (50.000 đô la ngày nay). Hunter không thể chi trả số tiền đó, nhưng con tim đã thắng lý trí và ông đã đồng ý. Sau đó, người canh xác này dụ đám bạn của Byrne đến quán rượu có cửa ra vào hẹp như đã nói ở trên do biết rằng chiếc quan tài sẽ không vừa chiếc cửa đó. Hắn đã hối lộ chủ nhà kho gần đó để giấu một số dụng cụ và một số người trong đống rơm, và trong khi bạn bè của Byrne vui vẻ nhậu nhẹt, nhóm người của hắn đã mở nắp quan tài, lấy xác gã khổng lồ và giấu vào trong đống rơm rồi xếp đá có khối lượng tương đương vào quan tài. Chuyện gì xảy ra sau đó thì hẳn bạn cũng biết. Vào rạng sáng hôm sau, Hunter đã kéo cái xác qua lối cửa hậu kín đáo vào nhà.

Thật kỳ lạ, ông ta không bao giờ giải phẫu xác Byrne. Đáng lẽ với con mắt của người có kinh nghiệm, ông ta đã có thể đã phát hiện ra khối u tuyến yên và sự liên quan của nó đến thân hình to lớn của anh ta, nhưng mối liên kết này vẫn không được khám phá trong một thế kỷ tiếp theo. Tuy nhiên, Hunter cảm thấy sợ những người bạn của Byrne và đã từ bỏ kế hoạch của mình. Thay vào đó, ông ta nấu cái xác để bảo quản bộ xương. Ông ta đã sử dụng một cái thùng đồng khổng lồ để làm điều đó, hớt lớp mỡ nổi lên như hớt lớp váng béo của một nồi xúp khổng lồ, sau đó nhặt xương của gã ra. Hunter cuối cùng đã mở một bảo tàng những điều kỳ quặc trong hoạt động giải phẫu ở London (một nhà văn gọi nó là “Bộ sưu tập những nỗi bất hạnh của con người của Hunter”), nơi bộ xương cao gần 2,5m đóng vai trò trung tâm. Trái ngược với mong muốn của khổ chủ, bộ xương đó vẫn được trưng bày cho đến ngày nay. Hunter để lại hai di sản trái ngược nhau. Ông ta đã trở thành một trong những nhà khoa học vĩ đại được công nhận rộng rãi trong thời đại của mình, đồng thời đã công bố hàng chục khám phá về cơ chế hoạt động của cơ thể người. Ngoài các phát hiện của bản thân, ông ta đã khởi xướng một tinh thần mới trong y học, kéo nó ra khỏi những phương pháp trích máu và thổi khí, đồng thời nhấn mạnh vào quan sát và thử nghiệm, một bước tiến lớn tới việc gây dựng danh tiếng cho khoa học. Ông ta cũng truyền cảm hứng cho vô số sinh viên (hai trong số đó là Edward Jenner và James Parkinson), và việc ghi danh vào các trường y khoa bùng nổ sau khi ông ta qua đời năm 1793.

Sự thiếu đạo đức của Hunter đã làm suy yếu nghiêm trọng danh tiếng của ông ta. Lên án các nhà khoa học trong quá khứ vì không sống theo các tiêu chuẩn đạo đức ngày nay là thái độ có phần phiến diện, nhưng ngay cả trong thời đại ấy, mọi người cũng luôn khinh thường Hunter. Bằng sự xảo quyệt của mình, ông ta trở thành kẻ thù của cả những bác sĩ chân chính, những người ghê tởm việc ông ta bắt tay với những kẻ trộm mộ, lẫn tầng lớp thấp kém, những người sớm trở thành nguyên liệu cho các nghiên cứu của ông. Ngay cả các nhà giải phẫu học đồng nghiệp của Hunter cũng thất vọng khi ông ta đánh cắp cơ thể của Charles Byrne. Ông ta là một ví dụ điển hình về việc lấy kết quả tốt đẹp để biện minh cho hành vi tội lỗi của mình, như thể luân thường đạo lý chỉ đơn thuần tính đến đạo đức, cái tốt sẽ triệt tiêu cái xấu.

Điều tệ hơn đã xảy đến sau đó. Hơn ai hết, Hunter đã biến việc trộm mộ chỉ đơn thuần là những hành vi lén lút bốc đồng thành một ngành công nghiệp, và số lượng cực lớn các thi thể mà ông ta mua đã bóp méo thị trường xác chết. Sự bùng nổ số lượng sinh viên y khoa càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu thi thể và khiến giá cả ngày càng leo thang, từ khoảng 2 bảng Anh vào những năm 1780 lên 16 bảng Anh (gần 1.000 đô la) ở một số nơi vào những năm 1810 – bằng mức mà một người lao động bình thường kiếm được trong năm năm. Chắc chắn Hunter không phải là một con quái vật. Dẫu lương tri dễ đổi song chí ít nó không biến mất hoàn toàn. Nhưng giá thi thể càng cao thì càng khiến những con người không còn nhân tính bị cuốn vào cuộc chơi. Những kẻ như Burke và Hare.

Kí ức dùng gối đè ngạt một ông lão đã giày vò William Burke. Hắn phải uống rượu whisky mỗi đêm để dễ ngủ, và luôn chuẩn bị rượu ở đầu giường để uống thêm nếu cần. William Hare ít căng thẳng hơn. Dù gì ông lão cũng đã chết, vậy tại sao lại phải nghĩ?

Tuy nhiên, do hoàn cảnh, không ai trong hai người này kiếm được số tiền mà chúng từng kiếm được. Burke, khi đó đã ngoài 30 tuổi, lớn lên trong nghèo khó ở Ireland và làm cha khi còn rất trẻ. Cuối cùng, hắn đã một mình đến Scotland để kiếm tiền nuôi gia đình và nhận làm nhiều công việc nặng ở đó – đào kênh, hàn xì, nướng bánh mì. Người vợ ở nhà sau đó cũng không trả lời thư của hắn nữa, còn hắn cũng chuyển đến sống với một người phụ nữ khác ở Edinburgh. Hoàn cảnh của Hare thậm chí còn tệ hơn. Hắn có lẽ trẻ hơn Burke và có khả năng cũng đã nhập cư từ Ireland. Trong khi Burke có khuôn mặt tròn, ấm áp thì Hare lại có đôi mắt hí và vẻ gầy gò, ốm yếu, kiểu người mà Shakespeare đã cảnh báo phải đề phòng. Trong một vài năm, Hare đã giúp quản lý nhà trọ của vợ mình là Margaret, nhưng tình hình không mấy khả quan. Burke, lúc đó đang làm thợ sửa giày, cũng khốn khổ không kém. Vì vậy, dù lương tâm có bị cắn rứt hay không thì khi Burke hết sạch tiền, Hare không khó thuyết phục người bạn của mình tiếp tục giết người.

Một kịch bản không mấy chính xác về một vụ giết người do Burke-Hare thực hiện. Nạn nhân của chúng hầu như luôn say khướt, và hai tên này đã giết họ – không phải bằng cách bóp cổ, mà bằng cách ngồi lên ngực, bịt miệng và lỗ mũi, phương pháp giết người được gọi là “burking” (gây ngạt) ngày nay. (Tranh của Robert Seymour.)

Một phụ nữ lớn tuổi tên là Abigail Simpson đã thuê một phòng tại khu nhà trọ của Hare vào giữa tháng 2 năm 1828. Hai tên này đã chuốc bà ta say đến mức nôn mửa, nhưng vẫn tiếp tục ép bà ta uống rượu đen và rượu whisky cho đến khi bất tỉnh. Thành thật mà nói, bà ta có thể đã chết vì ngộ độc rượu vào thời điểm đó, nhưng Hare vẫn nằm đè trên ngực bà ta để đảm bảo chắc chắn, còn Burke thì bịt chặt miệng và lỗ mũi cho đến khi bà ta bất động. Xác của Simpson có thể được bán với giá khoảng 10 bảng Anh và dù Burke vẫn phải uống rượu mỗi đêm, nhưng lần này hắn đã dễ ngủ hơn.

Mọi việc sớm trở nên dễ dàng hơn rất nhiều sau đó. Như Burke từng nói, hai tên này phát hiện ra rằng “giết 1 con cừu cũng bị treo cổ, giết 10 con cừu cũng vẫn bị treo cổ”, và trong 10 tháng sau đó, chúng đã thực hiện một trong những vụ giết người lớn nhất trong lịch sử, giết chết 14 nạn nhân bằng cách gây ngạt. Chúng giết một bà già và đứa cháu nội thiểu năng của bà ta. Chúng giết một bà lão khác chỉ còn một răng, tiếp đến là cô con gái được cho là đã ghé qua để thăm mẹ. Bọn chúng thậm chí còn không biết tên của nạn nhân. Ban đầu, chúng chỉ chờ con mồi là những khách đến thuê phòng, nhưng lại quá sốt ruột và bắt đầu dụ thêm nạn nhân. Burke, một người hoạt ngôn với diện mạo ấm áp, chịu trách nhiệm dò la gần các cửa hàng bán rượu vào sáng sớm, tìm kiếm những kẻ nghiện rượu kém may mắn, luôn cần rượu để tỉnh táo mỗi ngày. Sau đó, hắn chiếm lòng tin của họ và mời họ đến nhà Hare để thưởng thức một bữa ăn nóng hổi và uống thêm. Khi trò lừa đảo được thực hiện trót lọt, Burke xuất hiện. Burke nhớ rằng các nạn nhân “sẽ co giật và bụng réo ùng ục” khi giãy chết. Tất cả các thi thể sau đó được chuyển đến chỗ nhà giải phẫu học Robert Knox.

Dù không xuất sắc như John Hunter, nhưng Knox là một nhà khoa học tài năng và ông ta lịch thiệp hơn Hunter rất nhiều. Trong các bài giảng, ông ta mặc áo khoác lịch lãm và áo sơ mi viền ren, tay đeo nhẫn kim cương dù nhuốm máu. Tuy nhiên, ông ta cũng thèm khát các thi thể giống như Hunter do phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt về xác người ở Edinburgh, nơi hàng trăm sinh viên y khoa mới nhập học mỗi năm. Trước áp lực đó, ông ta dễ dàng chấp nhận bất cứ thi thể nào được chuyển đến nhà. Theo lời của một bài đồng dao sau này về bộ ba này, “Burke đồ tể, Hare kẻ trộm / và Knox, gã mua thịt bò”.

Chắc chắn các trợ lý của Knox đã nghi ngờ Burke và Hare. Một người từng gay gắt chất vấn Burke một số câu hỏi hóc búa về nguồn gốc của một cái xác cụ thể. (Burke phản pháo, “Nếu phải giải trình về nguồn gốc cái xác, tôi sẽ thông tin đến Bác sĩ [Knox], chứ không phải anh!”) Ngay cả khi người trợ lý đó thông báo cho Knox về việc này thì ông ta cũng nhắm mắt làm ngơ. Bất kỳ nhà giải phẫu học có năng lực nào đều có thể nhìn ra các dấu hiệu ngạt thở ở những cái xác mà Burke và Hare mang tới: mắt đỏ ngầu, mặt xung huyết, máu rỉ ra từ khóe miệng. Nhưng phần xương còn nguyên vẹn đã giúp Knox đưa ra lời phủ nhận chính đáng. Dù sao hầu hết các nạn nhân đều nồng nặc mùi rượu, và điều đáng buồn là những người nghiện rượu vẫn thường bị ngạt thở vì nôn mửa. Nói tóm lại, Knox nhắm mắt bỏ qua bất kỳ dấu hiệu có thể gây rắc rối nào, không muốn khiến người cung cấp thi thể tin cậy cảm thấy khó chịu và gây ảnh hưởng đến nghiên cứu của ông ta.

Knox càng mua nhiều “thịt bò”, Burke và Hare càng liều lĩnh hơn. Một ngày nọ, Burke thấy hai cảnh sát quấy rối một phụ nữ say xỉn và hắn đã “hào hiệp” đề nghị đưa cô ta về nhà; nhưng hắn đã đưa cô ta đến nhà của Hare và tấn công cô. Vụ giết người nổi tiếng nhất liên quan đến Daft Jamie, một “tên ngốc được yêu mến của thị trấn”, kẻ lang thang trên đường với đôi chân trần và được mọi người biết đến. Hai tên này cũng đã tấn công anh ta và đưa xác đến chỗ Knox. Và thay vì đốt quần áo của Jamie như vẫn làm với các nạn nhân khác, chúng đem quần áo đi cho bạn bè; một số người trong thị trấn đã nhận ra đồ đạc của chủ nhân cũ và cảm thấy khó hiểu. Khi Knox và nhóm của ông ta tập trung lại để giải phẫu Daft Jamie, một trợ lý đã tỏ ra kinh ngạc khi thấy cái xác. Knox im lặng và yêu cầu họ tập trung vào thi thể.

Những lần phạm tội trót lọt như vậy chỉ càng thôi thúc Burke và Hare hành động, và hành vi giết người của chúng lên đến đỉnh điểm với ba vụ sát hại vào khoảng thời gian trùng với lễ Halloween năm 1828. Lần này, các vị khách – một cặp vợ chồng trẻ tên Ann và James Grey và một phụ nữ Ireland nhỏ nhắn, 40 tuổi tên là Margaret Docherty – không ở nhà Hare mà ở với Burke và người vợ trên danh nghĩa của hắn. (Burke làm quen với Docherty tại một cửa hàng tạp hóa bằng cách giới thiệu tên hắn cũng là Docherty.) Với mong muốn xử lý Docherty trước, Burke trình bày vài lý do khá thuyết phục để đuổi khéo Ann và James ra ngoài. Hare sau đó gặp Burke ở nhà Burke. Như thường lệ, Burke và Hare chuốc say Docherty; có lẽ là do nỗi nhớ quê hương, chúng cũng đã khiến cô ta hát một vài điệu hò Ireland. Mọi thứ sau đó thay đổi đầy bất ngờ. Vào khoảng 11 giờ tối, hai tên này tranh cãi dữ dội và Burke bắt đầu bóp cổ đối tác của mình. Docherty hét lên, “Giết người! Giết người!” và một người hàng xóm trên lầu đã báo cảnh sát.

Tuy nhiên, hôm đó là Halloween, một đêm đầy rẫy những trò nghịch ngợm, cảnh sát quá bận rộn. Không có ai ghé qua. Và cuối cùng Burke và Hare cũng có thể dàn xếp để chuyển mục tiêu sang tấn công Docherty. Sau đó, chúng lột áo choàng đỏ của cô và giấu xác cô vào đống rơm dưới chân giường.

Vào cuối ngày 1 tháng 11 – ngày Lễ Các Thánh – Ann ở nhà một mình và bới đống rơm. Cô nghi ngờ Burke và Hare đã thực hiện một vụ trộm Halloween nào đó và đang giấu đồ bất hợp pháp. Thay vì một món đồ, cô tìm thấy một cánh tay, rồi tiếp đó là xác một người phụ nữ khỏa thân với vết máu rỉ ra từ khóe miệng. Ann kéo chồng bỏ trốn, nhưng họ gặp Helen, người vợ danh nghĩa của Burke, ở cửa. Helen đề nghị trả tiền cho họ để im lặng, nhưng Ann và James đã phớt lờ cô ta và chạy đi báo cảnh sát[*].

Tuy nhiên, cảnh sát nhanh chóng nhận thấy đây không phải là một vụ án dễ giải quyết. Đúng, có một xác chết, nhưng Burke và Hare luôn có thể khẳng định Docherty đã say rượu và chết ngạt. Vì vậy, bằng một chút mánh khóe, cảnh sát đã cân nhắc tính cách của hai tên này, và cho rằng Hare dễ bị bắt thóp hơn. Họ đã đưa ra thỏa thuận về lời khai với hắn. Mọi chuyện xảy ra nhanh chóng như bỏ bùa. Hare đã làm chứng chống lại Burke, giúp hắn thoát khỏi mọi cáo buộc.

Phiên tòa xét xử Burke bắt đầu vào cuối tháng 12 và kéo dài 24 giờ liên tục, với một bản án có tội là điều chắc chắn. Thẩm phán kết án treo cổ. Trong khi đó, Hare bước ra khỏi phòng xử án với tâm thế của một người tự do – dù phải cải trang vì một đám đông đang sẵn sàng trả thù hắn. Hắn trốn chui trốn lủi như chính cái tên của mình – hare (thỏ rừng), và sau vài lần thoát chết ở các thị trấn khác nhau, hắn trốn khỏi Scotland và mất tích không để lại dấu vết. Những năm cuối đời cũng bí ẩn như những năm đầu đời của hắn.

Burke bị treo cổ vào một buổi sáng trời mưa một tháng sau đó. Bản thân cái chết không có gì nổi bật, dù mọi cửa sổ trong các tòa nhà xung quanh nhà tù đều chật cứng người xem. Với kết cục khiến nhiều người thỏa mãn, cơ thể hắn sau đó đã được giao cho đối thủ lớn nhất của Robert Knox để giải phẫu và trưng bày trong một viện bảo tàng. Khủng khiếp hơn, nhà giải phẫu này thậm chí còn nhúng bút lông vào máu từ hộp sọ của Burke để viết một tấm biển: “Dòng chữ này được viết bằng máu của Wm Burke, người đã bị treo cổ tại Edinburgh vào ngày 28 tháng 1 năm 1829...”

Knox cũng đối mặt với nguy cơ bị truy tố, nhưng không có bằng chứng: ông ta vẫn có thể khẳng định mình không biết. Như một người đương thời nhớ lại, một đám đông ở Edinburgh đã làm một hình nộm của ông ta với chiếc “đầu hói”. Thay vì đốt hình nộm đó, đám đông đã chôn nó.

Sự phẫn nộ trước hành vi giết người của Burke và Hare (cũng như một số vụ giết người theo hiệu ứng bắt chước ở London) cuối cùng đã buộc các quan chức Anh phải hành động giải quyết tình trạng thiếu tử thi phục vụ hoạt động giải phẫu. Cụ thể, họ đã ban hành luật trao cho các nhà giải phẫu những thi thể vô thừa nhận từ các trại tế bần và bệnh viện từ thiện, những thi thể vô chủ. Luật này không chỉ giúp gia tăng số lượng thi thể phục vụ đào tạo và nghiên cứu, mà còn hạn chế thị trường chợ đen cũng như cho phép các nhà khoa học cắt đứt quan hệ với những tên trộm, côn đồ và những kẻ trộm mộ.

Dù giải pháp này có vẻ khả thi, song việc sử dụng những tử thi vô thừa nhận đã làm nảy sinh các vấn đề đạo đức của chính nó. Cụ thể, những người nghèo không hề thích kế hoạch này vì họ vẫn sẽ là nguồn cung cho giải phẫu. Suy cho cùng, những người giàu có hay có mối quan hệ xã hội chẳng bao giờ chết vô thừa nhận trong các nhà tế bần.

Trong màn đáp trả nhẫn tâm trước lời oán trách này, một chính trị gia lập luận rằng, việc hiến xác cho nghiên cứu là một trong những điều ít ỏi mà người nghèo có thể làm cho xã hội sau tất cả các bữa ăn miễn phí và dịch vụ chăm sóc y tế mà họ được hưởng suốt cuộc đời. (Một chính trị gia đối thủ phản bác rằng ông ủng hộ việc giải phẫu những người đang sống dựa vào tiền thuế của dân. Ông đề xuất bắt đầu với gia đình hoàng gia.) Thương tâm hơn, một số người ủng hộ đạo luật chỉ ra rằng, dù việc tìm kiếm nguồn cung thi thể vẫn còn nhiều khía cạnh không công bằng, nhưng việc cải thiện hoạt động đào tạo các y bác sĩ sẽ mang lại lợi ích cho người nghèo nhiều hơn bất kỳ nhóm người nào khác. Có điều, bệnh tật thường giáng đòn mạnh hơn vào nhóm người nghèo. Người giàu cũng có thể chi trả cho các bác sĩ chuyên khoa và bác sĩ phẫu thuật có kinh nghiệm, trong khi người nghèo bị mắc kẹt với những người mới và dễ phạm sai lầm. Do đó, những người mới vào nghề có thể thực hành hiệu quả trên những người đã chết hơn là những người còn sống. Nói cách khác, việc cho phép giải phẫu các thi thể vô thừa nhận bớt vô đạo đức hơn và sẽ giảm bớt đau khổ cho những người nghèo nói chung.

Cuối cùng, những lập luận như vậy đã giành được chiến thắng và Quốc hội thông qua Đạo luật Giải phẫu vào năm 1832. Tuy nhiên, trong khi hành động này xoa dịu căng thẳng ở Anh thì nó lại không thể dập tắt sự phẫn nộ ở Mỹ, nơi các nhà giải phẫu học luôn bị ghét bỏ và “bạo loạn giải phẫu” xảy ra thường xuyên. Đặc biệt, một khoa giải phẫu – tại một trong những trường đại học nổi tiếng nhất của Mỹ, Đại học Harvard – đã bị kéo vào một vụ bê bối kinh hoàng khi một cựu sinh viên nổi tiếng mất tích và xuất hiện ở đâu đó mà anh ta không nên xuất hiện trong tình trạng xác bị phân thành nhiều mảnh.

4 VỤ ÁM SÁT | GIÁO SƯ VÀ NGƯỜI BẢO VỆ

Theo những gì được thuật lại, sự việc gây náo loạn đầu tiên liên quan đến giải phẫu ở Mỹ khởi nguồn từ một trò đùa ngốc nghếch. Vào một buổi chiều tháng 4 năm 1788, trong khi một sinh viên y khoa tại Bệnh viện Đa khoa New York đang tiến hành giải phẫu cơ thể của một phụ nữ trong phòng thí nghiệm, đột nhiên anh ta nhận ra không chỉ có mình anh ta đang ở đó. Một nhóm trẻ tụ tập bên ngoài cửa sổ – đang há hốc mồm, tròn mắt nhìn chú mục vào xác chết.

Điều này khiến anh ta bực mình vì anh ta chỉ muốn làm việc trong yên tĩnh. Vì vậy, để dọa bọn trẻ, anh ta cầm cánh tay của tử thi lên và vẫy về phía chúng. Hey! Sau đó anh ta nói to, “Đây là cánh tay của mẹ các nhóc đấy. Ta chỉ vừa mới đào lên thôi!”

Thật không may, một trong những cậu nhóc đó thực sự vừa mất mẹ, và đã chạy về nhà ngay sau đó, mếu máo kể với cha. Người cha liền cầm xẻng đến mộ của người vợ quá cố. Ông ta chứng kiến một cảnh tượng đúng như dự liệu – không có gì bên trong – và đã tỏ ra vô cùng tức tối.

Ông ta không phải là người duy nhất phải chịu đựng chuyện này. Người nghèo thường bị đánh cắp tử thi nhiều hơn người giàu. Người giàu có thể bỏ tiền ra để ngăn việc bị ăn cắp tử thi như sử dụng lồng sắt bao quanh quan tài để bảo vệ cái xác. Người giàu cũng có thể trả tiền thuê lính canh mộ người thân trong một hoặc hai tuần để tử thi phân hủy đến mức không thể giải phẫu được. Người nghèo không có đủ tiền để làm vậy, và một số nhóm người nhất thường xuyên bị nhắm đến gồm: người Mỹ gốc Ấn; người da đen, cả nô lệ và tự do; người nhập cư Đức và Ireland. Vì vậy, khi trở về từ nghĩa địa và có ý định đến thẳng Bệnh viện đa khoa New York, cha cậu bé nọ thấy có rất nhiều hàng xóm bức xúc sẵn sàng đi cùng.

Tiến sĩ Robert Knox nổi tiếng, người đã mua “thịt bò” từ hai kẻ giết người Burke và Hare. (Được sự cho phép của Welcome Trust)

Khi đám đông lên đến hàng trăm người kéo đến bệnh viện, các bác sĩ và nhà giải phẫu hốt hoảng bỏ chạy; một người còn nấp trong ống khói. Đám người giận dữ đã lôi tất cả các thiết bị y tế ra đường để đập phá. Họ cũng đốt các mẫu vật giải phẫu và chôn cất một số tử thi ở nhiều trạng thái phân hủy khác nhau.

Tuy nhiên, đập phá bệnh viện không làm đám đồng nguôi cơn giận. Số người gia nhập nhóm này tăng lên nhanh chóng chỉ sau một đêm, và ngày hôm sau họ đã tới một bệnh viện khác tại Đại học Columbia. Bản thân Alexander Hamilton đã phải đứng trước bệnh viện và cầu xin họ dừng lại. Trong khi đó, thị trưởng New York đã bắt giam một số nhà khoa học trong lĩnh vực y học vì sự an toàn của chính họ. Nhưng chừng đó vẫn chưa thể ngăn đám đông, khoảng 5000 người đã tụ tập trước nhà tù, đập phá các cửa sổ và hàng rào, rồi la hét, “Lôi bọn bác sĩ ra đây!” Đến tối, người thị trưởng hoảng loạn đã phải kêu gọi lực lượng dân quân. Ông cũng cầu xin sự giúp đỡ từ các nhà lãnh đạo địa phương để đảm bảo trật tự.

Dù căng thẳng đến mức nào đi nữa thì mọi thứ vẫn đã có thể kết thúc một cách êm đẹp nếu không có những chuyện xảy ra tiếp theo. Trong số các nhà lãnh đạo chính trị được gọi đến có John Jay, thẩm phán Tòa án Tối cao tương lai kiêm thống đốc tương lai của New York. Nhưng lời cầu xin của ông ta không có tác dụng. Một người có dòng dõi quý tộc như ông ta làm sao hiểu được cảm giác khi thi thể người thân bị đánh cắp? Có người đã ném đá khiến ông ta vỡ đầu.

Một nhà lãnh đạo khác được gọi đến là Baron von Steuben, một vị tướng trong quân đội, một trong những người hùng của cuộc Chiến tranh Cách mạng. Ông này cũng bị ném gạch vào đầu. Khi Baron von Steuben loạng choạng lùi về sau, đẫm máu và bàng hoàng, ông ta đã kêu gọi thị trưởng ra lệnh cho lực lượng dân quân nổ súng.

Lúc đó, về nguyên tắc, đây không phải là một mệnh lệnh. Nhưng những người lính đã quá hoảng hốt và không cần sự khích lệ nào nữa. Khi nghe thấy một vị tướng hô “bắn”, họ liền chộp lấy khẩu súng trường và xả đạn vào đám đông. Có rất nhiều ước tính về số lượng người thương vong, nhưng đến khi làn khói tan đi, có tới 20 xác chết nằm trên đường phố. Đám đông lại tiếp tục xông lên, và số người bỏ mạng không chỉ dừng lại ở đó.

New York cũng không phải ngoại lệ. Ít nhất đã có 17 cuộc bạo loạn liên quan đến hoạt động giải phẫu diễn ra tại Mỹ trước cuộc nội chiến, ở Boston, New Haven, Baltimore, Philadelphia, Cleveland và St. Louis. Và một lần nữa, dù vấn nạn trộm mộ chủ yếu xảy ra với người nghèo nhưng người giàu cũng khóc. Ở bang Ohio, thi thể của thượng nghị sĩ John Scott Harrison – con trai của cựu tổng thống William Henry Harrison và là cha của vị tổng thống tương lai Benjamin Harrison – đã bị quật lên, lột trần, và mang đi chuẩn bị giải phẫu trước khi gia đình xuất hiện và ngăn chặn kịp thời[*].

Cuối cùng, hầu hết các bang tại Mỹ đều thông qua các đạo luật về giải phẫu (còn gọi là “đạo luật xương cốt”) phỏng theo đạo luật năm 1832 ở Anh. Những luật này cho phép các trường y được sử dụng các thi thể vô thừa nhận từ các bệnh viện và nhà tế bần. Nhưng các đạo luật này cũng gây ra các vấn đề về mặt đạo đức ở Mỹ cũng như phía bên kia Đại Tây Dương. Hơn thế nữa, mọi người đều sớm nhận ra việc sử dụng các thi thể vô thừa nhận không chỉ rủi ro về đạo đức mà còn không đáng tin cậy ở góc độ khoa học. Bởi nghe có vẻ điên rồ, nhưng mức thu nhập có thể ảnh hưởng đến thi thể của bạn.

Những khác biệt này có thể truy nguyên về các hormone. Tuy mỗi người nghèo mỗi khác, song nhìn chung, người nghèo thường xuyên phải chịu áp lực ở mức cao hơn so với các tầng lớp trung lưu và thượng lưu vì những lý do hết sức rõ ràng. Những nhóm dân cư nghèo đói thường gặp nhiều vấn đề về y tế hơn nhưng lại ít được điều trị hơn. Họ cũng tiếp xúc với nhiều chất gây ô nhiễm hơn, và đặc biệt là vào những năm 1800, nhiều người trong số họ thường xuyên phải đối mặt với việc bị trục xuất và chết đói. Cơ thể phản ứng lại với các yếu tố gây căng thẳng như vậy bằng cách giải phóng adrenaline và các hormone khác, và tình trạng căng thẳng kéo dài có thể ảnh hưởng đến kích thước và hình dạng của các tuyến tiết ra những hormone này. Một số tuyến, giống như các cơ bắp phải hoạt động quá sức, đã tăng lên về kích thước. Những tuyến khác quá tải và teo lại. Và vì thường xuyên giải phẫu người nghèo, nên các nhà giải phẫu sẽ có cái nhìn sai lệch về những tuyến này. Đó chính là lỗi hệ thống trong khoa học của họ.

Đây không chỉ là nỗi lo lắng về mặt học thuật mà nó còn có thể gây ra những hậu quả chết người thực sự.

Trong những năm 1800, nhiều trẻ tử vong do hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS) như tên gọi ngày nay. Đương nhiên, các bác sĩ muốn biết nguyên nhân thực tế, vì vậy họ bắt đầu thực hiện khám nghiệm tử thi trên trẻ bị SIDS. Họ nhận thấy hầu hết các em bé bị SIDS đều có tuyến ức ở ngực rất lớn. Trên thực tế, đây là những tuyến ức bình thường. Chúng có vẻ chỉ to hơn so với các tuyến ức thiếu chất mà họ thường thấy ở trẻ xuất thân từ những gia đình nghèo. Những đứa trẻ nghèo này thường chết vì các bệnh như tiêu chảy hoặc suy dinh dưỡng. Ngược lại, những đứa trẻ mắc SIDS đã chết đột ngột theo đúng như định nghĩa – trước khi bệnh tiêu chảy hoặc suy dinh dưỡng có thể làm suy yếu các tuyến của chúng. Do đó, kích thước tuyến ức của những đứa trẻ này hoàn toàn bình thường.

Do không nhận thức được điều này, các nhà nghiên cứu bệnh học cho rằng SIDS là do các tuyến ức phì đại gây ra, chúng chèn ép khí quản và khiến trẻ bị ngạt thở. Vì vậy, để giảm kích thước các tuyến, vào đầu những năm 1900, các bác sĩ bắt đầu dùng bức xạ để đốt. Đã có hàng nghìn trẻ bị bỏng, các tuyến bị suy yếu, sau đó là mắc ung thư, với khoảng 10.000 trẻ em bị chết non theo ước tính. Đó là một ví dụ sâu sắc cho thấy kết luận khoa học sai có thể dẫn đến những hệ quả nguy hiểm đến mức nào.

Cuối cùng, việc hiến xác giúp giảm thiểu tỷ lệ sử dụng xác vô người nhận. Triết gia Jeremy Bentham, cha đẻ của chủ nghĩa thực dụng, đã trở thành người đầu tiên trong lịch sử hiến xác để phục vụ khoa học vào năm 1832, một phần nhằm giảm bớt sự kỳ thị hoạt động giải phẫu. Tuy nhiên, hành vi tốt đẹp này của ông không thuyết phục được nhiều người lúc đó, nhưng thế giới đã dần xuôi theo suy nghĩ của Bentham vào giữa những năm 1900. Ngày nay, phần lớn thi thể được giải phẫu trong các trường y đều là do hiến tặng.

Tuy nhiên, các trường y ngày nay vẫn thường phải cố để tìm đủ số lượng thi thể. Theo một phân tích từ năm 2016 cho thấy, các trường y ở thành phố New York thiếu khoảng 30 thi thể trong tổng số 800 thi thể cần thiết để đào tạo các bác sĩ mới, chiếm khoảng 5%. Ở các quốc gia khác, sự chênh lệch này là gần 40%. Các quốc gia như Ấn Độ, Brazil và Bangladesh thậm chí phải đối mặt với sự thiếu hụt lớn hơn. Nigeria có gần 200 triệu người, tuy nhiên hằng năm một số trường y ở quốc gia này không nhận được thi thể hiến tặng nào. Để bù đắp cho tình trạng thiếu hụt, những kẻ trộm xác hiện nay lại tiếp tục trộm những thi thể đã được chôn cất hoặc ăn cắp chúng từ các lò thiêu và bán chúng trên “chợ đỏ”.

Nhưng giờ đây bọn chúng cũng không cần trộm cả cái xác. Giống như kẻ trộm xe hơi “vặt” các bộ phận, những kẻ trộm mộ có thể kiếm được nhiều tiền hơn – lên tới 200.000 đô la – bằng cách trộm cả xác rồi bán lẻ các bộ phận: răng, màng nhĩ, giác mạc, gân, thậm chí cả bàng quang và da. Thông thường, gia đình của người quá cố không biết điều này; một số gia đình khi nhận xác người thân từ nhà tang lễ đã phát hiện ra xương cốt của người quá cố đã được thay thế bằng ống nhựa PVC. (Ít nhất là họ đã lấy lại được một phần thi thể. Năm 2004, một giám đốc nhà tang lễ tại Staten Island đã bị bắt quả tang khi bán các thi thể cho quân đội Mỹ với giá 30.000 đô la; quân đội lúc đó cho các thi thể xỏ giày bọc thép và để xác giẫm lên mìn phục vụ mục đích thử nghiệm hiệu quả của những đôi giày này.) Chắc chắn, luật pháp quốc tế đã đưa ra các quy định tương đối cứng rắn về các bộ phận được cấy ghép (phổi, gan, thận) nhằm ngăn chặn hoạt động buôn bán nội tạng. Nhưng mặt khác, như một giáo sư về giải phẫu than thở, “chúng ta đang cẩn trọng với việc [nhập khẩu] trái cây và rau củ hơn cả các bộ phận cơ thể”. Và trong khi những người nghèo một lần nữa có nguy cơ bị trộm mộ cao hơn thì tình trạng này cũng đã xảy ra với người dẫn chương trình Alistair Cooke của Masterpiece Theatre, vào năm 2004.

Nếu tất cả điều này khiến bạn khó chịu với ngành khoa học giải phẫu thì bạn không phải người duy nhất đâu. Bản thân các nhà giải phẫu học vẫn tiếp tục tranh luận về mặt đạo đức của các hoạt động khác nhau này, và ngay cả trong những trường hợp khoa học giải phẫu thực sự đem lại lợi ích – ví dụ như, truy tố tội phạm trong các vụ án giết người thông qua hoạt động pháp y – vẫn luôn có một tỷ lệ người ngầm phản đối hoạt động này. Trên thực tế, phần lớn hoạt động giải phẫu pháp y bắt nguồn từ một vụ án hết sức ghê rợn tại Trường Y Harvard vào năm 1849. Xét trên nhiều khía y cạnh, đó là một cuộc đối đầu giữa quá khứ và tương lai trong lĩnh vực này: những bộ não xuất sắc nhất giới y học Mỹ phải xác định liệu đây chỉ là một thỏa thuận trộm mộ mờ ám, hay một điều gì đó nguy hiểm hơn nhiều từng xảy ra.

Thứ đầu tiên khiến một người bảo vệ nghĩ đến việc giết người chính là con gà tây. Vào ngày lễ Tạ ơn năm 1849, ông ta được tiến sĩ Webster, ông chủ của mình, tặng cho một món quà – một chú gà tây thơm ngon. Tuy nhiên, ông ta lại đang tay rìu tay đục nhằm phá bức tường gạch của một nhà vệ sinh trong tầng hầm của Trường Y Harvard. Ông ta muốn ở nhà và ăn tiệc song làm sao ông ta có thể nuốt nổi khi tất cả những manh mối này đang giằng xé lương tâm mình.

Không chỉ riêng người bảo vệ này ám ảnh về vụ án; hầu hết những người tại Cambridge, Massachusetts, cũng đang bàn tán xôn xao. Tiến sĩ George Parkman – một người đàn ông cao lênh khênh với dáng đi thẳng đứng, cằm chếch lên khó tả – đã dừng lại tại một cửa hàng tạp hóa vào một chiều thứ Sáu để mua một ít đường mịn và gần 3kg bơ. Sau đó, ông ta gửi số đồ đó cùng món ăn ưa thích dành cho cô con gái tàn tật của mình (rau diếp cải, một thức quà của tháng Mười một) ở chỗ người bán hàng. Parkman nói với người bán hàng rằng ông ta có một cuộc hẹn, và sẽ trở lại sau ít phút để lấy đồ. Nhưng lời hẹn ấy sẽ không bao giờ được thực hiện.

George Parkman bị mất tích. (Nguồn từ Thư viện Y học Quốc gia Mỹ.)

Parkman, gần 60 tuổi, tốt nghiệp Trường Y Harvard vào năm 1809, nhưng chưa từng làm việc nghiêm túc trong lĩnh vực này. Thay vào đó, ông ta thích tích lũy bất động sản, và đã hiến đất để xây dựng tòa nhà y tế ba tầng của Harvard. Ở cấp độ thấp hơn, Parkman sở hữu một số khu ổ chuột và là một chủ nhà khắt khe. Ông ta cũng là một kẻ cho vay nặng lãi khét tiếng, sẵn sàng săn lùng những con nợ để đòi từng xu – đặc biệt nếu họ chạm mặt ông ta.

Và Tiến sĩ John White Webster đã tình cờ gặp ông ta. Webster, 56 tuổi, là một người hay quấy rầy người khác. Ông ta tốt nghiệp trường Y Harvard sau Parkman vài năm, và sinh sống tại London, nơi ông ta thích xuất hiện tại các buổi hành hình công khai. “Treo cổ lúc 8 giờ sáng, và ăn sáng lúc 9 giờ!”, ông ta lảm nhảm. Chắc chắn ông ta cũng trộm một hoặc hai thi thể trong thời gian ở đây. Nhưng sau thời gian hành nghề y ở Azores, Webster từ bỏ y học để giảng dạy địa chất học và hóa học tại Harvard; phòng thí nghiệm của ông ta nằm trong tầng hầm của tòa nhà y tế. Các bài giảng của ông ta thường sắc sảo và hóm hỉnh, và thích sử dụng khí cười để giúp sinh viên hưng phấn.

Dù đã từ bỏ công việc của một bác sĩ nhưng Webster vẫn say mê lối sống cũ. Một giáo sư Harvard thời đó thường khá giàu có với thu nhập khoảng 75.000 đô la (tương đương với 2,3 triệu đô la ngày nay). Ba phần tư số giáo sư thuộc nhóm 1% những người giàu có và biệt thự nơi họ ở xa hoa, đắt đỏ đến mức từng xuất hiện trên các bản đồ du lịch địa phương. Lương của Webster là 1.200 đô la, thấp hơn nhiều so với mức trung bình của trường đại học là 1.950 đô la. Mức lương này không chỉ gây bất tiện mà đe dọa đến vị trí của ông ta tại trường. Vào giữa những năm 1840, một giáo sư người Ý tại Harvard thực sự đã buộc phải từ chức sau khi khánh kiệt; việc không đáp ứng được những tiêu chuẩn xã hội của Harvard sẽ gây ra một số hậu quả. Vì vậy, Webster đã chọn lối sống “bác sĩ” mà ông ta ưa thích, mua một ngôi nhà có sáu phòng ngủ, hai phòng khách ở Cambridge và tiêu khiển một cách phung phí với những món như hàu và rượu vang. Nhưng ông ta lại không có tiền để thuê người hầu – đáng xấu hổ là, vợ và – con gái ông ta phải tự dọn dẹp – và tài khoản tiết kiệm của ông ta còn ít đến mức không đủ để thanh toán một hóa đơn 9 đô la.

Thay vì tiết kiệm thì vào năm 1842, Webster đến gặp Parkman để vay 400 đô la (tương đương 13.000 đô la ngày nay). Năm 1847, ông ta quay trở lại để vay thêm 2.000 đô la (tương đương 62.000 đô la ngày nay). Webster đã cố tìm cách sinh lời những khoản vay này trong hai năm sau đó. Nhưng ông ta không phải là người có kỷ luật tài chính, và cuối cùng phải gán một bộ sưu tập khoáng vật và đá quý yêu thích cho Parkman làm tài sản thế chấp. Người dân thị trấn sớm xì xào bàn tán về các khoản nợ của Webster, và điều này khiến ông ta tức giận. Trong một lần đi cắt tóc, khi một người quen buông câu nói đùa, “Anh từng thấy ai cạo râu cho khỉ chưa?”, Webster nhảy dựng lên, giật lấy dao tỉa của thợ cắt tóc và bất ngờ tấn công đối phương. Ông ta suýt chút nữa đã đâm chết người nói đùa đó dù lời của anh này khá vô hại và không liên quan đến vấn đề tài chính của Webster.

Mùa thu năm 1849, Parkman tìm đến Webster để đòi tiền và phía cảnh sát đang dọa tịch thu tài sản của Webster. Quá bấn loạn, đã Webster lén thế chấp bộ sưu tập khoáng vật yêu thích của mình cho hai chủ nợ khác sau lưng Parkman. Thật không may, một trong số họ là anh rể của Parkman, Robert Shaw. Một ngày kia, Shaw và Parkman tình cờ gặp Webster trên phố và Shaw đã hỏi Parkman về các vấn đề tài chính của Webster. Khi bị hỏi ngược rằng tại sao anh ta lại tò mò chuyện đó, Shaw đã đề cập đến bộ sưu tập khoáng vật. Sau một thoáng mơ hồ, họ nhận ra Webster có thể đã thế chấp cùng cùng một bộ sưu tập cho cả hai người họ.

Parkman đã vô cùng tức giận khi biết tin này, tìm đến tầng hầm trường y để gặp trực tiếp Webster. Trả tiền cho tôi hay thế nào đây, ông ta yêu cầu. Cả hai đều mất bình tĩnh, và người bảo vệ tòa nhà tình cờ nghe thấy họ cãi vã, trong đó Parkman dọa “sẽ làm gì đó”. Cuối cùng, Webster hứa sẽ trả 483 đô la (tương đương 15.000 đô la ngày nay) vào thứ Sáu, trước Lễ Tạ ơn.

Thứ Sáu chính là ngày Parkman đã thanh toán tiền bơ và đường cho người bán hàng tạp hóa và gửi tạm số đồ vừa mua kèm rau diếp cải. Ông ta hếch cằm hướng thẳng đến chỗ Webster để lấy tiền. Sau này, Webster nói với cảnh sát rằng, Parkman đã giật lấy 483 đô la mà không nói lời nào rồi vội vã rời đi.

Đó là khi bí ẩn này bắt đầu. Parkman là một người mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), vì vậy khi ông ta không về nhà ăn tối, gia đình đã bắt đầu lo lắng và họ chuyển sang hốt hoảng khi sáng hôm sau ông ta vẫn chưa về. Sau vài nghi vấn và giả thuyết, họ quyết định đăng báo tìm người với khoản tiền thưởng lên tới 3.000 đô la (tương đương 92.000 đô la hiện nay). Khi thấy thông báo này, một Webster đầy tuyệt vọng đã đến gặp anh trai của Parkman và thông tin về cuộc gặp mặt nọ. Nghe tin này, gia đình cảm thấy vô cùng lo lắng. Parkman có thói quen không tốt khi thường mang theo quá nhiều tiền mặt đi loanh quanh sau khi thu nợ. Ông ta từng bị cướp tiền trước đây và chắc chắn chuyện này đã tái diễn. Khả năng cao là ông ta đã bị giết. Gia đình hết sức đau lòng và tiếp tục đăng tin thứ hai thông báo thưởng 1.000 đô la cho ai tìm thấy xác Parkman.

Cảnh sát cũng bắt đầu thực hiện hoạt động mò tìm khu vực sông Charles gần đó. Họ cũng tra khảo một số tên tội phạm ở địa phương nhưng không thu thập được thông tin đáng tin cậy. George Parkman được xác nhận xuất hiện lần cuối cùng là tại Trường Y Harvard. Quả thực, có tin đồn rằng con chó của Parkman, thường đi cùng ông ta khi đi thu nợ, đã lảng vảng gần tòa nhà, như thể đang chờ chủ nhân của mình xuất hiện.

Vì vậy, vài ngày trước Lễ Tạ ơn, cảnh sát đã đến trường y để tìm kiếm. Đầu tiên, họ lục soát căn phòng của người bảo vệ dưới tầng hầm, bao gồm cả gầm giường. Họ không tìm được gì. Chỉ sau đó, vô cùng miễn cưỡng – vì ghét phải phiền đến một học giả nổi tiếng như Webster — cảnh sát đã gõ cửa phòng bên cạnh, văn phòng của ông ta. Một Webster hào hiệp bước ra và nói ông ta rất sẵn lòng hợp tác và để cảnh sát kiểm tra phòng thí nghiệm của mình. Hoặc ít nhất là gần hết căn phòng. Không ai đủ can đảm để lục soát nhà xí của ông ta. Họ cũng thấy có một căn buồng bị khóa, và khi được hỏi có gì bên trong, Webster cho viên cảnh sát biết ông ta đựng hóa chất gây nổ ở đó. Vậy là buổi tìm kiếm kết thúc, cảnh sát chào tạm biệt vị giáo sư nọ và trở ra rà soát những người ở tầng lớp thấp hơn. Họ không hề hay biết thủ phạm đang đứng ngay trước mặt.

Người bảo vệ tại trường Harvard, Ephraim Littlefield. (Nguồn từ Thư viện Y học Quốc gia Mỹ.)

Ephraim Littlefield không chỉ là một một bảo vệ trường y. Bộ râu quai nón và thân hình cao lớn khiến ông ta trông giống một tín đồ lịch thiệp của Giáo Hữu hội, nhưng ông ta cũng tham gia vào hoạt động kinh doanh bẩn thỉu là tìm thi thể cho các lớp học giải phẫu. Vợ chồng ông ta sống trong một căn phòng dưới tầng hầm của trường y, nên ông ta có thể gặp những kẻ trộm xác bất cứ lúc nào. Littlefield cũng không đứng ngoài hành vi phạm tội này. Một năm trước đó, một bác sĩ địa phương đã thực hiện không thành công ca phá thai đã bước sang tam cá nguyệt thứ hai và khiến bệnh nhân vong. Sau đó, anh ta thử bán cả xác người phụ nữ lẫn thai nhi cho một bác sĩ tại Harvard, Oliver Wendell Holmes Sr. Holmes đã từ chối, một hành động thể hiện đạo đức nghề nghiệp hiếm gặp ở thời này. Tay bác sĩ tuyệt vọng tìm đến Littlefield để nhờ ông ta xử lý xác chết giúp mình. Littlefield nhận làm việc đó với giá 5 đô la. Littlefield đã nhận được tiền, nhưng sau đó tay bác sĩ kia cũng bị bắt, và những lời khai về việc mua chuộc Littlefield khiến trường học cảm thấy xấu hổ.

Hoạt động buôn bán đen tối này khiến người bảo vệ trở thành nghi phạm hàng đầu trong vụ biến mất của Parkman – và cảnh sát đã lục soát căn phòng của ông ta ở trường y. Vì vậy, có lẽ để bảo vệ thanh danh, Littlefield tự điều tra trong vài ngày sau đó, và tập trung vào một số nghi ngờ dai dẳng về ông chủ của mình, tiến sĩ Webster.

Căn phòng dưới tầng hầm của Littlefield sát cạnh phòng thí nghiệm của Webster, và công việc của người bảo vệ bao gồm cả việc đốt lò trong phòng thí nghiệm mỗi sáng nên ông ta đã quen với việc tùy ý ra vào phòng thí nghiệm. Sau khi Parkman biến mất, Webster đột nhiên bắt đầu khóa cửa phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, lò bên trong vẫn cháy rực – nóng đến mức Littlefield thậm chí không thể chạm vào bức tường ở phía bên kia của chiếc lò và lo sẽ xảy ra hỏa hoạn. Thậm chí ông ta đã thết đãi người bảo vệ một con gà tây hơn 3kg. Tại sao vậy? Và tại sao ông ta lại bắt Littlefield đi bộ lên thị trấn để lấy nó, thay vì yêu cầu cửa hàng giao đến? Có phải ông ta làm vậy để Littlefield không cản trở hành động của mình?

Cảm thấy nghi ngờ, Littlefield bắt đầu tìm kiếm xung quanh. Một ngày nọ, khi Webster không đáp lại tiếng gõ cửa của ông ta, người bảo vệ này đã quỳ sụp xuống sàn và hé mắt quan sát dưới ngưỡng cửa. Ông ta chỉ có thể thấy chân của Webster; vị giáo sư dường như đang kéo một thứ gì đó về phía lò đốt của phòng thí nghiệm. Sau đó, Littlefield thậm chí còn ngó qua cửa sổ để ngỏ để nhìn vào phòng thí nghiệm của Webster, nhưng cuộc tìm kiếm vội vàng không cho ra kết quả gì bất thường.

trong Đó là lúc ông ta quyết định sẽ tìm kiếm đến cùng. Đến ngày Lễ Tạ ơn, tòa nhà rất vắng vẻ khi con gà tây hơn 3kg đang nguội dần, Littlefield đã chuẩn bị rìu và đục, nhờ vợ mình canh chừng, rồi lẻn vào căn phòng dưới tầng hầm để đục phá bức tường gạch dẫn vào căn phòng bí mật. Cảnh sát đã không kiểm tra nhà xí của vị giáo sư nhưng người bảo vệ không quá câu nệ về việc đó.

Dù vậy, ông ta hơi lười biếng. Để tiếp cận được căn phòng bí mật, ông ta phải xử lý năm lớp gạch và chiếc rìu nhỏ không phải là công cụ phù hợp. Vì vậy, Littlefield bỏ cuộc sau 90 phút vì lạnh và đói. Đêm đó, có lẽ để xả hơi, ông ta đã đi nhảy đầm với vợ và ở lại đó cho đến 4 giờ sáng. Sáng hôm sau ông ta khá khó chịu và còn có vài việc kỳ lạ cần làm[*], nhưng cuối cùng ông ta lại quyết định đến một lò đúc gần đó để mượn một cái búa, một cái đục sắc hơn và một cái xà beng – để bắt đầu công việc theo một cách khác và mọi thứ dần sáng tỏ.

Sau một lúc, khi đã đục được kha khá, ông ta nghe thấy bốn tiếng búa nện vào sàn tầng trên – bang, bang, bang, bang – ám hiệu của vợ ông ta cho biết Webster đang đến. Littlefield bỏ lại mọi thứ và chạy lên tầng, và nhận ra đó chỉ là một báo động giả. Tuy nhiên, Webster đã xuất hiện không lâu sau đó, và Littlefield đã phải dụ ông ta đi nơi khác trước khi có thể quay lại căn hầm.

Vài giờ sau, cuối cùng ông ta cũng đục được một lỗ ở lớp gạch trong cùng. Ông ta giơ đèn lên và soi vào cái lỗ tối như hũ nút. Nhưng một luồng khí lạnh bất ngờ sộc ra và gần như làm tắt ngọn đèn. (Dựa trên vị trí đang đào, luồng khí lạnh chắc chắn đã tạt mùi hôi vào mặt ông ta.) Tuy nhiên, Littlefield tiếp tục đục lỗ rộng ra và thử lại, lần này ông ta che chắn chiếc đèn khi đưa đèn vào trong. Những gì bày ra trước mắt khiến ông ta hoảng hồn. Ông ta thấy được những thứ xuất hiện ở bất cứ nhà xí nào. Nhưng khi mắt ông ta quen với bóng tối, ông ta thấy thêm một thứ nữa. Ở chính giữa hố xí là khung xương chậu ngà ngà của một con người.

Littlefield bật ngửa và mau chóng chạy nhanh đi báo cảnh sát, những người này đã đến và lục soát kỹ lưỡng phòng thí nghiệm. Họ tìm thấy những mảnh xương và hàm răng từ đống tro tàn trong lò, xương ống chân trong hố xí ở nhà vệ sinh sau khi họ dùng ván vớt lên. Khủng khiếp nhất là khi một cảnh sát thọc tay sâu vào thùng đựng chè của Webster – nơi ông ta cất giữ bộ sưu tập khoáng vật quý giá của mình, nguồn gốc của tất cả những rắc rối này. Viên cảnh sát sờ thấy thứ gì đó ướt và mềm mềm ở gần đáy. Đó là chiếc lồng ngực đã bị khoét hết nội tạng, và kẹp một chiếc đùi trái ở giữa như món thịt người rút xương.

Phần thi thể còn lại của George Parkman được thu thập từ phòng thí nghiệm của John White Webster tại Harvard. (Nguồn: Thư viện Y học Quốc gia Mỹ.)

Dư luận vô cùng bàng hoàng. Một vụ giết người ngay tại Harvard? Một tờ báo đưa tin, “Trên đường phố, ở những khu chợ nhỏ, hay bất kỳ ngóc ngách nào, mọi người chào hỏi nhau với những nét mặt xanh xao và tò mò, ‘Việc đó có đúng không?’” Nhà thơ Henry Wadsworth Longfellow, người dạy tiếng Ý tại Harvard và Ý coi Webster là một người bạn, tỏ ra thất kinh. Ông than thở, “Mọi tâm hồn đều bị vấy bẩn vì hành động kinh tởm này”.

Nhà hóa học, kẻ bị cáo buộc giết người tại Trường Y Harvard, John White Webster. (Nguồn từ Thư viện Y học Quốc gia Mỹ.)

Nhưng trong khi nhiều người đã chứng kiến việc Webster bị treo cổ thì các công tố viên địa phương đã quan sát số bằng chứng và thấy khó xử. Giống như vụ Burke và Hare, vụ án này cũng không hề dễ giải quyết. Người chết thì đúng rồi, nhưng cái xác lại không đầu. Thực sự thì đây có phải là Parkman không? Trên thực tế, trường y liên tục tiếp nhận tử thi. Ngay cả khi đó là Parkman, có lẽ ai đó đã giết ông ta ở một nơi khác, hoặc tìm thấy xác ông ta rồi bán thi thể lại cho trường. Cảnh sát cũng không thể bỏ qua Littlefield. Rốt cuộc, ai đã tìm thấy thi thể? Mọi người đều nhớ Littlefield từng sẵn sàng xử lý thi thể một người mẹ mang thai để lấy 5 đô la. Có lẽ ông ta cũng mong kiếm chác được chút đỉnh từ thi thể của Parkman, hoặc đang móc nối ăn chia với một số kẻ trộm mộ. Dù phân tích từ góc độ nào, mọi khả năng đều có thể xảy ra.

Dựa trên tính chất của vụ bê bối, phiên tòa xét xử Webster vào tháng 3 năm 1850 được coi là vụ án lớn nhất trong lịch sử Mỹ tính đến thời điểm đó. Các quan chức thành phố đã dựng cả cần trượt để mọi người ra vào phòng xử án; 60.000 người đã ròng rã theo dõi suốt 11 ngày, và các tờ báo in được cập nhật hằng giờ giống như những dòng tweet. Vụ án cũng lan đến mọi tầng lớp ở Boston lẫn khu vực lân cận. Giới nghèo Boston nguyền rủa Webster là kẻ tâm thần và yêu cầu treo cổ ông ta. Trong khi đó, giới giàu Cambridge lại chế nhạo Littlefield là kẻ hèn hạ dơ bẩn đã đổ tội cho ông chủ của mình. (Các tờ báo cũng chia làm hai phe. Một tờ báo tại Virginia khẳng định “Ephraim Littlefield là kẻ ghê tởm nhất trong tất cả các động vật hai chân”.) Thẩm phán chủ tọa phiên tòa là cha vợ của Herman Melville. Ông ta cũng là thành viên của hội đồng giám thị tại Harvard, điều này thường sẽ là mâu thuẫn về lợi ích – ngoại trừ việc cả bị cáo và nạn nhân cùng là cựu sinh viên Harvard. Cùng với đó là các luật sư chính biện hộ cho hai bên và 25 nhân chứng. Vụ việc này vừa giống như một phiên tòa, vừa chẳng khác nào một cuộc hội ngộ.

Lời bào chữa của Webster rất đơn giản. Tôi là người Harvard, còn Littlefield thì không. Vì vậy, giữa hai chúng tôi, rõ ràng là anh ta đã làm điều đó. Cụ thể hơn, luật sư của Webster chỉ ra rằng thân chủ của mình không có vũ khí giết người và không biết Parkman chết thế nào. Chuyện này giống như một trò chơi manh mối: vào những thời điểm khác nhau, các luật sư truy tố đã phỏng đoán công cụ giết người là một chiếc búa tạ, một con dao và “tay chân” Webster. Hội đồng xét xử thực sự có thể kết án một người không có vũ khí và không có bằng chứng nào cho thấy các vết thương hiện diện trên thi thể hay không? Đặc biệt là trong một tòa nhà đầy xác chết?

Tuy nhiên, phía công tố sở hữu một điểm quan trọng có thể dẫn đến lời luận tội. Thi thể đã được tìm thấy tại một trường y, cách không xa một trong số những cơ quan hàng đầu thế giới về giải phẫu. Họ là những chuyên gia trong việc đọc vị cơ thể con người, và dù họ tôn trọng Webster với tư cách một đồng nghiệp, nhưng thi thể trong nhà xí đó là chứng cứ để kết tội ông ta.

Trước tiên, các nhà giải phẫu khẳng định thi thể là của Parkman. Một vài trong số họ quen biết Parkman nhiều năm, và với kinh nghiệm của bản thân, họ nhận ra phần thân gầy gò nằm trong thùng chè. Tương tự, bác sĩ nha khoa của Parkman (một đồng nghiệp khác tại Harvard) nhận ra hàm răng giả bị đốt trong lò vì chính ông này đã tạo ra chúng. Hơn nữa, vị nha sĩ này cho biết những chiếc răng bị thiêu khi vẫn cắm vào hàm. Ông lưu ý, nếu bị thiêu trực tiếp trong lò, răng giả sẽ nổ, như vậy chứng tỏ chúng được cách nhiệt bằng một thứ gì đó ẩm ướt, giống như da thịt con người. Đó là một nhận xét đầy tính chuyên môn của pháp y nha khoa.

Về việc ai đã giết Parkman, các manh mối đều nhằm vào Webster. Các nhân chứng lưu ý, thủ phạm đã để lộ sự chuyên nghiệp trong việc tách rời xương ức, lồng ngực và xương đòn. Đối với các cơ bắp và gân dày đặc ở ngực, rất khó tách xương ức ra mà không làm đứt chúng; và chỉ có người thường xuyên giải phẫu tử thi mới biết cần cắt ở vị trí nào. Người từng là bác sĩ, Webster, phù hợp với mô tả đó, trong khi Littlefield, được biết đến với hành vi buôn bán xác chết, chứ chưa bao giờ cầm đến một con dao mổ.

Tuy nhiên, bất chấp tất cả các bằng chứng chống lại Webster – những vết cắt chính xác; hàm răng bị đốt cháy; phần thân nằm trong nhà xí – mọi người đều nghĩ ông ta sẽ thoát được hình phạt nặng nhất vì hội đồng xét xử là những người ủng hộ Cambridge. Phiên tòa kết thúc ngay trước 8 giờ tối thứ Bảy, và hội đồng xét xử trở lại cùng bản án sau ba giờ. Bố vợ của Melville yêu cầu phòng xử án im lặng và hỏi họ nghĩ gì về bị cáo.

Webster vẫn duy trì thái độ không quan tâm trong suốt quá trình xét xử, và không để lộ chút cảm xúc nào. Nhưng khi từ có tội vang lên, ông ta “bắt đầu có biểu hiện như thể vừa bị bắn”, một nhân chứng cho biết, rồi ngã ngồi xuống ghế. Cách vài mét phía sau ông ta, Ephraim Littlefield bật khóc.

Do tính công khai của vụ án nên phiên tòa xét xử Webster đã tạo động lực lớn cho ngành khoa học pháp y ở Mỹ, cũng giống như phiên tòa xét xử O. J. Simpson giúp mọi người làm quen với bằng chứng DNA 150 năm sau đó. Quan trọng không kém, sau một thế kỷ bạo loạn và trộm mộ, phiên tòa đã giúp khôi phục danh tiếng của ngành khoa học giải phẫu. Các bác sĩ giải phẫu không chỉ bắt được kẻ giết người mà còn kết tội vị giáo sư giàu có và giải oan cho người bảo vệ nghèo, một hành động đảo ngược khối liên kết về giải phẫu thông thường. Trên thực tế, một nhà quan sát cho rằng đây có lẽ là phiên tòa công bằng nhất trong lịch sử Mỹ: “Chưa bao giờ có một ví dụ nào nổi bật hơn phiên tòa này cho thấy công lý bình đẳng và chính xác [:] tiền bạc, những người bạn có tầm ảnh hưởng, nhóm luật sư đủ thẩm quyền, những lời cầu nguyện, những kiến nghị, và uy tín của một nhà khoa học danh tiếng, [tất cả] đều không cứu được ông ta”.

Cảnh dựng lại hiện trường vụ án giết người bi thảm giữa Webster – Parkman tại Harvard.

Và chắc chắn, Webster đã giết Parkman: cuối cùng ông ta đã chịu thú nhận điều này vài ngày trước khi bị treo cổ. Trong cuộc gặp gỡ cuối cùng và dẫn đến cái chết này, Webster cho biết, Parkman đã chửi rủa ông ta là kẻ hèn nhát và đe dọa sẽ khiến ông ta bị sa thải – nước đi cuối cùng đánh vào những tổn thất về tài chính. Trong cơn phẫn nộ, Webster vô lấy một khúc gỗ gần đó và vụt vào thái dương của kẻ đe dọa mình. (Từng là một bác sĩ nên dường như ông ta biết cần phải đánh vào đâu.) Parkman ngã quỵ, và Webster hoảng loạn đã phân xác và tiêu hủy chúng sau đó.

Hóa ra, sự thú nhận là lời cầu xin sự khoan hồng cuối cùng. Như Webster trình bày với phía thống đốc, ông ta đã phạm tội ngộ sát chứ không phải giết người, và chỉ nên bị kết án ngồi tù thay vì bị tử hình. Vị thống đốc đã không lay động, và giống như William Burke trước kia, John White Webster bị treo cổ vì tội giết người vài ngày sau đó[*].

Bất chấp lịch sử đầy bê bối của lĩnh vực nghiên cứu giải phẫu, ít nhất chúng ta có thể nói rằng: ngoài những tên giết người như Burke-Hare, thì các nạn nhân trong các vụ trộm mộ được giải phẫu đều đã chết trước đó. Thật đáng buồn, nhưng ít nhất họ không phải chịu đau đớn.

Thật đáng tiếc, điều đó không phải lúc nào cũng thường xảy ra. Hầu hết các nghiên cứu y học diễn ra trên người sống, và như chúng ta sẽ thấy trong các chương sau, ngay cả các nhà giải phẫu của những năm 1800 cũng sẽ lúng túng trước một số thí nghiệm man rợ trong thế kỷ tiếp theo. Con người không phải là những sinh vật duy nhất phải chịu đựng. Nghiên cứu y học thường coi động vật là phương tiện chứ không phải kết quả, và nỗi đau đớn của chúng bị gạt sang một bên và được liệt vào danh sách thiệt hại ngoài dự kiến. Đó là một tình trạng khó xử nghiêm trọng về mặt đạo đức ngay cả khi các thí nghiệm cung cấp nguồn dữ liệu hữu ích. Nhưng trong trường hợp của Thomas Edison, người đã tra tấn ngựa và chó bằng điện chỉ nhằm mục đích hạ bệ uy tín của một đối thủ – dẫn dắt ông lạc bước sang một địa hạt thực sự tội lỗi.

5 NGƯỢC ĐÃI ĐỘNG VẬT | CUỘC CHIẾN CỦA CÁC DÒNG ĐIỆN

Đám đông trong khán phòng không biết họ sắp chứng kiến điều gì, nhưng sự xuất hiện của con chó khiến họ ngay lập tức đề phòng. Đó là vào tháng 7 năm 1888, tại trường Cao đẳng Columbia ở New York, và một thợ điện tên là Harold Brown kéo một con chó lai giống Newfoundland nặng khoảng 32kg lên sân khấu và nhốt nó vào một cái lồng gỗ vây lưới thép xung quanh. Cảm nhận được sự khó chịu của khán giả, Brown đảm bảo với họ rằng, con chó là “một con vật đáng ghê tởm và đã cắn hai người đàn ông”. Một phóng viên có mặt tại đó cho rằng nó thực sự trông rất hiền lành – và không có chút đáng sợ nào.

Trong khi con chó co ro sợ sệt, Brown đã đọc một báo cáo về giá trị của dòng điện xoay chiều (AC) so với dòng điện một chiều (DC), nhấn mạnh vào nguy cơ gây chết người của dòng điện xoay chiều. Sau khi nói xong, anh ta tiếp tục làm điều mà mọi người có mặt đều lo sợ, quấn bông ướt quanh cẳng chân phải trước và chân sau trái của con chó, sau đó quấn dây đồng xung quanh lớp bông. Dây đồng được nối với một máy phát điện, và khi mọi thứ đã xong xuôi, Brown bật công tắc.

Dòng điện một chiều 300 vôn chạy thẳng vào con chó khiến nó rơi vào trạng thái cứng ngắc và bất động cho đến khi Brown tắt dòng điện. Brown sau đó lặp lại cảnh tượng này với điện áp cao hơn – 400, 500, 700, 1000 vôn. Sau mỗi lần xung điện, con chó lại rú lên và run rẩy, và có lần nó bị đập mạnh vào lồng đến nỗi đầu bị lưới thép cào rách. “Khán giả rời khỏi phòng, không thể chịu đựng được màn trình diễn gây phẫn nộ kia,” người phóng viên viết. “Con chó thoi thóp đến mức khán giả thắc mắc không biết nó còn sống hay đã chết”.

Lúc này, một khán giả đã đứng dậy và yêu cầu Brown dừng lại. Brown trả lời rằng con chó “sẽ ít gặp vấn đề hơn khi chúng ta thử dòng điện xoay chiều.” Brown đổi máy phát điện một chiều sang máy phát điện xoay chiều, và tấn công con chó bằng dòng điện tăng thêm 330 vôn – lúc đó, một phóng viên khác viết, con chó “tru lên đầy thảm thương, co giật vài lần và chết”.

Một nhân chứng cho biết, màn trình diễn này khiến một trận đấu bò chỉ nhẹ tựa lông hồng. Trong khi đó, Brown tỏ ra rất phấn khích. Anh ta cảm thấy mình đã chứng minh được quan điểm quan trọng của bản thân: dòng điện xoay chiều có thể giết chết người ở điện áp thấp hơn so với dòng điện một chiều. Anh ta biết điều này cũng sẽ làm vui lòng ân nhân của anh ta người đã tài trợ cho màn tra tấn chú chó Newfoundland cũng như một số loài động vật khác – đó là vị thánh người Mỹ, Thomas Edison.

Tất cả chúng ta đều biết câu chuyện này. Dù học chưa đến 3 tháng chính thức tại trường, song Thomas Alva Edison, nhờ sự kết hợp giữa óc sáng tạo và khả năng thiên tài, đã giúp phát minh ra (hoặc ít nhất là phát triển) hàng chục công nghệ sáng tạo – mã chứng khoán, máy ghi phiếu bầu, máy quay phim, thiết bị báo cháy... Chiếc máy ghi âm giọng nói của ông, một chiếc máy hát đĩa, khiến người ta kinh ngạc vào những năm 1800 đến nỗi nhiều người khăng khăng đó là một trò ảo thuật. Và dù Edison không phát minh ra bóng đèn, nhưng ông và nhóm thợ chăm chỉ của mình đã biến một đồ vật mang nguy cơ hỏa hoạn, mờ nhạt, mỏng manh và đắt tiền thành một thiết bị rẻ tiền, đáng tin cậy, có khả năng chiếu sáng thế giới. Edison hoàn toàn xứng đáng là anh hùng trong truyền thuyết của nước Mỹ.

Thomas Edison và phiên bản đầu tiên của chiếc máy hát đĩa – một phát minh sáng giá nhưng không giúp ông kiếm được nhiều tiền. (Được sự cho phép của Gallica, Bibliothèque nationale de France.)

Điều đó cho thấy đôi khi Edison có thể là một tên khốn thực sự. Ông và các trợ lý của mình đều làm việc nhiều giờ mệt mỏi, thường xuyên làm việc quá nửa đêm và ngủ trong tủ quần áo tại phòng thí nghiệm. Nhưng chỉ có một mình Edison giành được vinh quang cho những phát minh của “ông ấy”. Ông cũng là một doanh nhân được chống lưng. Vào những năm 1870, Edison từng nhận 5.000 đô la (110.000 đô la ngày nay) từ một công ty điện báo để phát triển một số thiết bị điện mới. Edison đã nhận lời làm việc này — sau đó bán bản quyền cho đối thủ cạnh tranh của họ với giá 30.000 đô la. Ngay cả với bóng đèn, Edison đã nói dối nhiều lần khi tuyên bố công khai rằng ông đã hoàn thiện nó, cả vì mục đích thúc đẩy đầu tư vào công ty của mình cũng như đánh sập giá cổ phiếu của các công ty khí đốt tự nhiên. Nhiều người đồng ý với quan điểm của một vị giám đốc điều hành, người đã chế nhạo Edison “là kẻ vô lương tâm”.

Tuy nhiên, dẫu thể hiện trí tuệ vượt trội, các phát minh của Edison có một lỗ hổng lớn: chúng mang lại rất ít tiền. Ngay cả chiếc máy hát đĩa, dù tuyệt vời đến đâu cũng chỉ được dùng làm đồ chơi vì lúc đó chưa có thị trường đĩa nhạc. Nếu không có thu nhập ổn định, Edison không thể sống với đam mê thực sự của mình – các phòng nghiên cứu của ông. Hơn nữa, Edison cảm thấy rằng với tư cách là một thiên tài, ông phải thay đổi thế giới bằng cách nào đó, và bộ sưu tập phát minh rải rác của ông không thỏa mãn mục tiêu này.

Cuối cùng, vào những năm 1880, Edison nảy ra một ý tưởng đột phá: mắc điện cho các thành phố. Ngay cả vào thời điểm đó, cư dân của hầu hết các thành phố lớn đều đi bên dưới những mớ dây dẫn lùng nhùng. Chúng chủ yếu là dây điện báo và dây điện chiếu sáng hồ quang, đồng thời chỉ dành cho một số doanh nghiệp nhất định. Edison đề xuất mắc đường dây điện đến mọi cơ sở kinh doanh và thậm chí là cả nhà dân. Hơn nữa, dây của Edison sẽ không bị giới hạn cho một mục đích, mà sẽ cung cấp năng lượng cho mọi thứ — động cơ, khung dệt, – bóng đèn... Vì Edison sở hữu bằng sáng chế cho mọi giai đoạn trong quy trình, từ máy phát điện, đường dây truyền tải đến thiết bị tiêu dùng, tất cả lợi nhuận từ hệ thống cung cấp điện cho thành phố cuối cùng đều sẽ đổ vào túi ông. Giống như một số người cùng thời, ông cũng hiểu điện sẽ mang tính cách mạng như thế nào – và ông muốn trở thành người mang điện đến với nước Mỹ. Edison dự định bắt đầu ở Manhattan, hoàn thiện công nghệ và mở rộng ra phần còn lại của đất nước.

Chỉ có một vấn đề: Bằng sáng chế của ông dựa trên dòng điện một chiều. Dòng điện một chiều giống như một dòng sông, dòng electron chỉ di chuyển theo một hướng. Ngược lại, dòng điện xoay chiều giống như thủy triều: các electron di chuyển theo một hướng, sau đó đổi hướng ngược lại, luân phiên hàng chục lần mỗi giây. Cả DC và AC đều có thể cung cấp nguồn điện hữu ích, và vì nhiều lý do khác nhau, DC luôn thống trị các mặt hàng tiêu dùng: ô tô, điện thoại, ti vi, thiết bị gia dụng, máy tính – tất cả đều sử dụng dòng điện một chiều. Nhưng các kế hoạch của Edison liên quan đến việc truyền tải dòng điện – đưa dòng điện qua dây dẫn từ các nhà máy sản xuất điện năng vào nhà và nhà máy. Và khi nói đến việc truyền tải dòng điện, cả AC và DC đều có những ưu điểm và nhược điểm riêng biệt vào những năm 1880.

– Ưu điểm của dòng điện một chiều là các mặt hàng tiêu dùng sử dụng dòng điện một chiều. Nếu nguồn điện của bạn cũng là dòng điện một chiều, bạn có thể tránh được sự rắc rối và kém hiệu quả khi chuyển đổi từ AC sang DC trước khi kết nối. Điểm bất lợi của DC là chi phí trả trước rất lớn. Do những hạn chế của việc truyền tải dòng điện một chiều khi đó, cứ vài tòa nhà, Edison lại phải dựng một nhà máy điện – và làm như vậy từ dặm này qua dặm khác. Thêm vào đó, Edison phải kết nối các nhà máy điện với nhà dân bằng dây đồng và đồng là một kim loại đắt tiền. Sau đó, ông còn làm khó bản thân khi khăng khăng rằng công ty của ông có thể chôn dây điện dưới lòng đất. Vì nhiều lý do khác nhau, ông ghét nhìn thấy những sợi dây được giăng mắc trên đầu – quá xấu, quá nguy hiểm, quá dễ đứt. Do đó, công ty của ông bắt đầu đào những con đường lát đá cuội lên và chạy dây điện ngầm. Để thể hiện công lao của bản thân, Edison thường có mặt trực tiếp ở “chiến hào” cùng các “đồng đội” của mình, nâng các tảng đá lên và bị lấm bẩn. Tuy nhiên, công việc này rất tốn kém và các nhóm của ông chỉ được phép làm việc vào ban đêm để tránh làm gián đoạn giao thông.

Ngược lại, nguồn điện xoay chiều đòi hỏi khoản đầu tư trả trước thấp hơn. Để hiểu rõ, bạn có thể coi dòng điện di chuyển qua một dây dẫn giống như nước di chuyển trong một đường ống. Các đường ống dày hơn cho phép lưu lượng nước cao hơn, nhưng chế tạo chúng đắt hơn. Khi đó, nếu cần cung cấp một lượng nước nhất định mỗi ngày và buộc phải sử dụng các đường ống mỏng, thì lựa chọn tốt nhất của bạn là tăng áp lực nước. Nói cách khác, áp suất cao có thể bù đắp cho hạn chế của các đường ống mỏng.

Điều tương tự cũng xảy ra với điện năng. Dây đồng dày có thể cung cấp nhiều điện năng hơn, nhưng đắt tiền hơn. Để giải quyết vấn đề đó, bạn phải tăng “áp suất” trong dây dẫn – cái mà các nhà khoa học gọi là điện áp. (Nhiều người trong thời của Edison thực sự đã sử dụng thuật ngữ “áp suất điện” để chỉ điện áp.) Điểm mấu chốt ở đây là: với dòng điện xoay chiều, rất dễ tăng điện áp để truyền tải điện. Kết quả là, có thể truyền tải một lượng lớn điện năng qua một đường dây AC, ngay cả khi dây dẫn mỏng và sử dụng ít đồng. DC thì hoàn toàn ngược lại. Vào thời điểm đó, khó có thể tăng áp suất điện hay điện áp với điện một chiều.

Kết quả là hệ thống điện một chiều cần dây đồng chất lượng cao, trong khi hệ thống điện xoay chiều thì không. Ngoài ra, nhờ áp suất điện cao hơn, hệ thống điện xoay chiều không cần phải cứ vài tòa nhà lại dựng một nhà máy điện; một nhà máy duy nhất có thể phục vụ cả một thành phố. Tất cả những yếu tố này khiến kế hoạch mắc điện cho các thành phố bằng dòng điện một chiều của Edison gặp bất lợi lớn.

Tuy nhiên, dòng điện xoay chiều tại thời điểm đó cũng có một nhược điểm lớn – thiết bị yếu kém. Không giống như dòng điện một chiều, không có Edison nào đầu tư thời gian và tài năng của mình vào việc tạo ra động cơ, máy phát và thiết bị truyền động xoay chiều tốt và đáng tin cậy. Do đó, Edison tin rằng máy móc siêu việt của mình – cùng với danh tiếng “lấp lánh” trước công chúng – sẽ vượt qua được chi phí xây dựng và giá dây đồng quá cao để mang lại cho ông một lợi thế quyết định trên thị trường. Tất cả có thể đã diễn ra theo hướng đó, nếu không vì một thanh niên nhập cư người Serbia tên là Nikola Tesla.

Nếu bạn thích các nhà khoa học lập dị, thật khó có ai đánh bại được Tesla. Ông ta tuyên bố sẽ nói chuyện với người sao Hỏa và sẽ tính toán thể tích của bất kỳ chiếc bát hoặc cốc nào đặt trước mặt mình trong bữa ăn. Ông ta từng nói, “Tôi sẽ không chạm vào tóc của người khác, trừ khi bằng nòng khẩu súng lục”, và ông ta sẽ phát ốm nếu nhìn thấy một quả đào hoặc ngọc trai. Không ai biết lý do tại sao. Nhưng ít ai trong lịch sử có thể sánh ngang với Tesla về trí tuệ. Thường thì ông ta thậm chí không cần kiểm chứng các phát minh của mình – chúng hiện diện trọn vẹn trong tâm trí ông ta. Trong một lần đi dạo trong công viên thành phố với một người bạn, người bạn đó đã chứng kiến Tesla như bị đóng băng trong một vài phút khi đang sải bước. Sau đó, mặt ông ta sệ xuống, đến mức người bạn cho rằng Tesla bị tai biến. Trên thực tế, đầu ông ta đang nảy ra ý tưởng về một loại động cơ điện mới, toàn diện và đầy bất ngờ. Sau khi thoát khỏi trạng thái này, Tesla đã phác thảo ý tưởng bằng một cây gậy, mặt mày rạng rỡ vì sự hoàn mỹ của nó. Vào thời điểm đó, việc làm bản mẫu một cỗ máy thực sự không cần thiết đối với ông ta. Tesla biết nó sẽ hoạt động, và thực sự là vậy.

Sau khi học kỹ thuật điện ở châu Âu, chàng trai 28 tuổi Tesla đến Mỹ vào năm 1884; hành trang mang theo là 4 xu, một tập thơ, và một lá thư giới thiệu với Edison. (“Tôi biết hai người đàn ông vĩ đại”, bức thư viết, “ngài là người thứ nhất, người còn lại là chàng trai trẻ này”.) Quá ấn tượng, Edison 37 tuổi khi đó đã thuê Tesla làm kỹ sư, nhưng hai người vướng phải xung đột ngay lập tức. Một số căng thẳng xuất phát từ những bất đồng khoa học. Edison ủng hộ dòng điện một chiều, trong khi Tesla tin rằng tương lai thuộc về dòng điện xoay chiều. Hơn nữa, Tesla là một người theo chủ nghĩa tinh hoa, và ông ta khinh bỉ tài năng lớn nhất của Edison – nỗ lực làm việc không ngừng của ông. Để cố gắng tạo ra một dây tóc bóng đèn tốt hơn, Edison và các trợ lý của ông đã nỗ lực thử nghiệm hàng nghìn vật liệu khác nhau, bao gồm lông đuôi ngựa, cỏ, tơ ngô, vỏ quế, củ cải, gừng, tơ nhện và mì ống. Cách tiếp cận thiếu trọng điểm này đã khiến Tesla cảm thấy phát điên. Tesla từng phàn nàn: “Nếu Edison phải tìm một cái kim trong đống rơm, thì ông ấy sẽ ngay lập tức xem xét hết đống rơm này đến đống rơm khác với sự siêng năng của một con ong, cho đến khi tìm thấy thứ cần tìm... Tôi gần như là một nhân chứng bất đắc dĩ cho những việc làm như vậy, dù biết rõ với một chút lý thuyết và tính toán, ông ấy sẽ tiết kiệm được 90% sức lao động.”

Thiên tài ngành kỹ thuật điện – đối thủ của Edison, Nikola Tesla. (Ảnh của Napoléon Sarony.)

Tuy nhiên, nhờ những khác biệt về tính cách giữa họ mà ý tưởng đã xuất hiện. Tesla là một người sợ vi khuẩn đến mức ám ảnh và chuyên mặc những bộ vest lịch lãm. Edison luộm thuộm và thô kệch, với chiếc áo sơ mi ố vàng và bộ móng tay bẩn thỉu khiến anh chàng người Serbia ghê tởm. (Một phóng viên từng miêu tả Edison “trông chẳng khác gì một nhân viên bán hàng nhà quê đang vội vàng nhặt một đơn mận cho vào túi”.) Ngoài ra, trong khi ít ai từng thấy Tesla cười thì Edison lại thích những câu chuyện dân dã ngớ ngẩn. Ông là kiểu người thích kết nối pin với một bồn rửa kim loại và quay một tay quay để tích điện tích lớn. Khi ai đó chạm vào bồn rửa và giật thót người vì đau đớn, ông sẽ hú lên cười sảng khoái.

Trên thực tế, sở thích đùa cợt đó đã phá hủy mối quan hệ của Edison với Tesla. Vào mùa xuân năm 1885, Edison đang cố thiết kế lại một số máy phát điện một chiều. Chúng không hiệu quả và dễ bị hỏng hóc, nhưng không thể tìm ra cách giải quyết. Ông hứa sẽ trả cho Tesla 50.000 đô la – 1,5 triệu đô la ngày nay – nếu Tesla có thể sửa chữa các vấn đề. Tesla đã nỗ lực đến kiệt sức, cải thiện đáng kể hiệu suất của máy phát điện. Nhưng khi Tesla hỏi về khoản thù lao, Edison đã cười lớn chưa từng thấy. “Tesla a”, ông nói, “anh không hiểu khiếu hài hước của người Mỹ chúng tôi rồi”. Edison sau đó tuyên bố ông chỉ đùa và không có ý định trả một số tiền vô lý như vậy. Tesla tức sôi máu và bỏ đi ngay lập tức. Ông phải làm công việc đào mương trong một thời gian để kiếm ăn, nhưng nhất quyết không chịu làm việc cho một kẻ dối trá.

Tuy nhiên, sự dứt áo ra đi ấy cuối cùng đã mang lại lợi ích cho Tesla. Ông sớm đến Pittsburgh với doanh nhân George Westinghouse, người đang đầu tư rất nhiều tiền vào công nghệ điện xoay chiều. Việc thuê một người vô danh như Tesla là một canh bạc, song trong vài năm sau đó, hành động này đã được đền đáp bằng những kết quả tuyệt vời. Tesla cuối cùng giành được 40 bằng sáng chế khác nhau cho công ty Westinghouse về các thiết bị điện xoay chiều, loại bỏ nhiều vấn đề gây khó khăn cho công nghệ này. Chắc chắn, giống như Edison, Tesla không làm mọi thứ một mình. Những người khác đã phát minh ra các thiết bị quan trọng, nhưng Tesla luôn coi thường những người hỗ trợ việc triển khai ý tưởng của ông, và mặc nhiên cho rằng đó là việc của những người cấp thấp hơn ông. Nhưng nhờ sự kết hợp giữa tài năng thiên phú của Tesla và sự am hiểu về kinh doanh của Westinghouse, nguồn điện xoay chiều đột nhiên trở nên thật đáng gờm.

Sự thay đổi của thị trường hàng hóa ngay sau đó đã mang lại cho dòng điện xoay chiều nhiều cơ hội hơn. Vào năm 1887, một số nhà đầu cơ tham lam của Pháp đã lũng đoạn nguồn cung đồng thế giới, khiến giá đồng tăng lên 20 xu/pound (tương đương 3 đô la ngày nay), cao gấp đôi so với trước đây. Điều này không ảnh hưởng nhiều đến Westinghouse vì công ty vẫn có thể sử dụng dây mỏng và chỉ cần tăng điệp áp. Trong khi đó, Edison phải đối mặt với sự sụp đổ vì hệ thống điện một chiều của ông không thể dễ dàng tăng áp, do đó cần những sợi dây dày để cung cấp điện và giá đồng tăng đột ngột đã đe dọa đến toàn bộ tầm nhìn của ông.

Tệ hơn, Edison đã rớt lại khi Westinghouse được đà tiến tới. Westinghouse đưa vào hoạt động nhà máy điện xoay chiều đầu tiên ở Buffalo vào tháng 11 năm 1886. Chưa đầy một năm sau, 68 nhà máy khác đã đi vào hoạt động hoặc đang được xây dựng. Điện xoay chiều được cho là phổ biến ở các thị trấn nhỏ và vùng ngoại ô, nơi đại đa số người Mỹ sinh sống khi đó. Mật độ dân số thấp ở những khu vực này khiến việc xây dựng các nhà máy điện cách nhau vài dãy nhà thiếu tính khả thi. Đề án của Westinghouse nhìn chung rẻ hơn rất nhiều.

Chẳng bao lâu sau, Edison phải đối mặt với thất bại. Trong cơn tuyệt vọng, ông đã thực hiện một bước đi duy nhất còn lại. Nếu không thể đánh bại điện xoay chiều về mặt thành tích thì ông sẽ đánh bại nó về quan hệ công chúng. Ông tuyên bố điện xoay chiều là mối đe dọa đối với cộng đồng và sử dụng danh tiếng của mình để làm mất uy tín của nó trong tâm trí của nhiều người. Nói tóm lại, ông đã tuyên chiến điều mà các sử gia ngày nay gọi là “Cuộc chiến của các dòng điện”.

Đối với Edison, cuộc chiến này chỉ một phần là vì tiền. Đúng vậy, ông muốn có tiền để duy trì hoạt động phòng nghiên cứu, nhưng ông cũng đã gây dựng danh tiếng của mình với tư cách là một phù thủy điện năng, và ý nghĩ bị tiếm ngôi trong lĩnh vực này khiến ông tức giận và cái tôi khoa học của ông cũng vì thế bị tổn thương. Edison luôn mơ đến việc cách mạng hóa nước Mỹ bằng năng lượng điện – nhưng chỉ khi Mỹ làm theo cách mà ông chỉ ra. Trên thực tế, ông đã đánh sập toàn thể ban giám đốc của công ty mình vài năm trước đó, khi họ thách thức tầm nhìn của ông về tương lai của ngành công nghiệp điện ở Mỹ. Ông thay thế họ bằng những người bạn của mình và kiểu tư duy nhóm cục bộ này có thể dẫn đến những điểm mù về đạo đức – hoặc tệ hơn. Tóm lại, Edison thấy mình đang rơi vào cuộc chiến được ăn cả ngã về không, và nếu thua, tiền mất mà cái tôi cũng bị tổn hại; rủi ro ấy đã đổ xuống đầu ông. Các nhà tâm lý học lưu ý rằng, những người rơi vào hoàn cảnh này đều sẵn sàng chà đạp lên nhân phẩm bằng những hành vi bẩn thỉu, và khi Edison công khai bôi nhọ điện xoay chiều, không có ai ở bên ngăn ông lại.

Lúc đó, những tuyên bố của Edison về sự nguy hiểm của dòng điện xoay chiều trên thực tế còn khá khiêm tốn. Điện một chiều với điện áp cao có thể gây chết người là điều không thể chối cãi: Thực tế, sét là dòng điện một chiều. Nhưng tính chất đẩy kéo của dòng điện хоау chiều gây hại nhiều hơn cho mô cơ thể, và ở một điện áp nhất định, dòng điện xoay chiều có nhiều khả năng gây tử vong hơn (thường là làm tổn thương tim hoặc dây thần kinh). Thêm vào đó, lúc đầu các nhà máy điện xoay chiều đã truyền tải điện ở điện áp cao hơn nhiều, và mọi thứ trông thật đáng sợ.

Ít nhất là đối với những người không nắm được thông tin. Vì dù dòng điện xoay chiều được truyền tải ở điện áp cao bên trong đường dây, tuy nhiên những điện áp đó sẽ được “giảm” xuống mức an toàn hơn nhiều khi được truyền tải bên trong nhà dân. Trong quá trình hạ bệ vai trò của dòng điện xoay chiều, Edison luôn quên đề cập đến sự thật bất tiện đó. Thay vào đó, ông lại tuyên bố những điều phi lý và dối trá. Ông nói với báo giới rằng, trong một ngôi nhà có dây điện xoay chiều, bất kỳ vật thể kim loại nào cũng có thể giết chết người sống tại đó – tay nắm cửa, lan can, đèn chiếu sáng. Do đó, những người sống trong nhà có sử dụng điện xoay chiều đột nhiên sợ rung chuông hoặc sử dụng chìa khóa nhà. Một tuyên bố không có thật khác liên quan đến việc đi dây dưới lòng đất. Nhóm của Edison vẫn kiên trì với phương án đi dây điện bên dưới những con phố lát đá cuội, trong khi Westinghouse luồn dây điện trên cao, nơi chúng có thể bị đứt và khiến mọi người bị điện giật. Nhưng Edison tuyên bố rằng ngay cả khi Westinghouse đi dây điện ngầm thì dòng điện xoay chiều sẽ “đi lên các miệng cống” và tấn công mọi người, giống như một quái vật trong ống cống lúc nào cũng sẵn sàng thập chân người qua đường. Theo lời của Edison, dòng điện xoay chiều không hề có chút an toàn nào.

Công bằng mà nói, chủ nghĩa tư bản ở Mỹ khá thô bạo và lộn xộn, và những tuyên bố mà Edison đưa ra tuy sai nhưng có thể sẽ được tha thứ nếu ông dừng lại ở đó. Tuy nhiên, Edison cho rằng những hành vi bôi nhọ kia là chưa đủ. Ông cần cho mọi người thấy sự nguy hiểm của dòng điện xoay chiều để họ khiếp vía. Nói tóm lại, trong thế giới chó cắn chó để giành miếng cơm, Edison khẳng định cách tốt nhất để thắng thế là phải ra tay giết một số con chó thực sự.

Edison không đi đầu trong hoạt động dùng điện để giết động vật. Vị trí này thuộc về một người đàn ông khác, người đã tham gia vào cuộc chiến về tương lai của án tử hình.

Vào những năm 1880, bang New York đang tìm kiếm một cách làm nhân đạo hơn để xử tử tội phạm. Phương pháp tiêu chuẩn – treo cổ – gây ra quá nhiều hệ lụy – không chỉ với các vụ hành quyết ở miền Nam mà còn cho thấy sự băng hoại của các vụ tử hình công khai ở châu Âu, nơi những kẻ chè chén say khướt tụ lại để xem cái xác và các nhà giải phẫu học tranh giành thi thể sau đó. Dù sao thì những người thi hành án cũng thường không thể thực hiện tốt công việc này. Họ thường treo tù nhân quá thấp và khiến chúng lủng lẳng đau đớn – hoặc treo quá cao khiến đầu lìa khỏi cổ trong hoặc bộ phận nào đó bị gãy khi cái xác rơi xuống. Chưa kể đến việc các tù nhân thường nôn mửa, giãy giụa và thét lên giữa chừng.

Năm 1886, New York chỉ định một ủy ban gồm ba thành viên để tìm ra cách xử tử tối ưu hơn. Điều đầu tiên, bộ ba tìm hiểu lịch sử và chọn ra 40 hình thức tử hình có thể đưa ra xem xét, trong đó bao gồm đóng đinh, nhốt vào hang rắn, thả vào vạc dầu sôi, trinh nữ sắt, ném người ra khỏi cửa sổ, biến người thành đạn súng thần công và tra tấn dã man bằng hai hàng mũi giáo. Tất cả đều bị bác bỏ do bị đánh giá là tàn nhẫn. Cuối cùng, sự ủng hộ tập hợp lại xung quanh hai phương pháp khá hiện đại: tiêm thuốc và điện giật, cả hai phương pháp này có vẻ khiến các tù nhân ra đi nhẹ nhàng hơn. Ví dụ, vào tháng 8 năm 1881, một người đàn ông tên là Lemuel Smith đã cùng bạn bè đột nhập vào một nhà máy điện ở Buffalo để được chạm vào một số thiết bị tiếp đất kém, giúp họ có được cảm giác ngứa ran dễ chịu. Tối hôm đó, sau khi say khướt, Smith lại lẻn vào khu vực đó để có được cảm giác đó và vô tình bị điện giật chết. Khám nghiệm tử thi cho thấy rất ít tổn thương bên trong, và từ vụ tai nạn này cùng các vụ tai nạn tương tự, các bác sĩ kết luận rằng, điện làm người ta chết ngay lập tức và không gây đau đớn.

Tuy nhiên, hai thành viên trong ủy ban đã lên tiếng ủng hộ việc tiêm thuốc. Đó là khi thành viên thứ ba, nha sĩ Alfred Southwick của Buffalo, người ủng hộ phương pháp giật điện, đưa ra cách giải quyết vấn đề này. Thành phố Buffalo gần đây đã bắt đầu trả 25 xu cho mỗi con chó đi lạc được đưa vào bãi tập kết. Lũ nhóc địa phương đã tận dụng tối đa cơ hội này và những chiếc lồng tại bãi nhốt vật nuôi đi lạc đã sớm được chất đầy – nhiều hơn những gì mà những người phục vụ có thể chăm sóc. Southwick đã đề nghị giúp họ tiêu hủy. Ông ta đóng một cái lồng bằng gỗ có sàn kẽm nối với đường dây điện. Sau đó, ông ta đổ nước cao chừng 2cm vào chiếc lồng và nhốt một con chó săn vào bên trong. Con chó được đeo rọ mõm bằng kim loại, cũng được kết nối với đường dây điện. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, Southwick dập cầu giao và kích hoạt dòng điện. Con chó chết ngay lập tức. Các cuộc thử nghiệm tiếp theo đã giết thêm 27 con chó nữa, không con nào kêu la, giãy giụa hoặc có bất kỳ dấu hiệu đau khổ nào.

Những thử nghiệm này đã thuyết phục Southwick rằng điện giật là phương thức xử tử hoàn hảo. Và để củng cố thí nghiệm của bản thân, vào tháng 11 năm 1887, ông đã viết một bức thư cho kỹ sư điện nổi tiếng nhất thế giới. Ông ta muốn Thomas Edison chứng thực phương pháp nhanh chóng, dễ dàng này.

Nhưng ông ta bị từ chối. Edison nói với Southwick rằng ông cảm thấy tử hình là hình phạt man rợ và phản đối việc này vì lý do nhân đạo. Nói tóm lại, ông sẽ không bao giờ ủng hộ động cơ của Southwick.

Tuy nhiên, Southwick đã viết tiếp một bức thư khác cho Edison vào tháng 12. Ông ta lập luận rằng các quốc gia đã hành quyết tội phạm kể từ thuở ban sơ. Vì lẽ đó, chẳng lẽ chúng ta không nên cố tìm ra cách nào giúp tiễn họ về thế giới bên kia một cách ít đau đớn và nhân đạo hơn sao?

Rõ ràng, Southwick đương nhiên sẽ chờ đón thêm một lời chỉ trích khác. Nhưng câu trả lời của Edison đã khiến ông ta ngạc nhiên. Dù Southwick có thể không hề hay biết, nhưng cuộc trao đổi đó của họ diễn ra đúng vào thời điểm Westinghouse mở rộng các nhà máy điện xoay chiều. Công nghệ điện một chiều đang trên bờ vực sụp đổ và tài năng Edison liên tục hứng chịu những đòn đả kích lớn. Dù không ám chỉ đến những điều này trong câu trả lời của mình, nhưng Edison tỏ ra ngờ vực. Edison viết rằng bản thân chắc chắn sẽ bãi bỏ án tử hình nếu có thể. Nhưng trong khi chờ khi ngày đó đến, các quốc gia nên cố gắng áp dụng “phương pháp nhân đạo nhất hiện có”, và giật điện là phương án tối ưu. Sau đó, ông bổ sung một cách có chủ ý rằng, dù một số loại máy phát điện khác nhau đều có thể gây chết người, song “hiệu quả nhất trong số này là các máy sử dụng ‘dòng điện xoay chiều’, do George Westinghouse sản xuất”.

Với cảm giác cực kỳ phấn khích, Southwick đã gửi lá thư của Edison lên các thành viên ủy ban, những người đang nghiêng về việc tiêm morphin. Điều này đã thay đổi suy nghĩ của họ. Được Thomas Edison ủng hộ là quá đủ. Vào đầu tháng 6 năm 1888, họ đã công khai khuyến nghị phương pháp giật điện tại tiểu bang New York.

Bất chấp gợi ý có vẻ quá rõ ràng của Edison, ủy ban đã không chỉ định sử dụng dòng điện xoay chiều hay một chiều để thực hiện việc này, và phó mặc nó cho tương lai. Tuy nhiên, ngày hôm sau, một người ủng hộ Edison đã đăng một bức thư kích động lên một tờ báo để tác động đến quyết định của họ. Anh ta tố cáo điện xoay chiều là một công nghệ “đáng nguyền rủa” và nói thêm rằng, việc treo các đường dây điện xoay chiều trên đường phố New York “nguy hiểm như đốt một ngọn nến trong nhà máy sản xuất thuốc [súng]”.

Khi thấy bức thư này và linh cảm được rắc rối, vài ngày sau, George Westinghouse đã viết thư cho Edison với một đề nghị hòa hoãn: “Theo tôi, có kẻ đã cố gây chia rẽ và có những hành động phá hoại”, và làm trầm trọng thêm xung đột giữa họ. Hãy chấm dứt nó. Ông ta cũng để đạt một đề nghị. Nhiều năm trước, trước khi bị Edison coi là một mối đe dọa, Westinghouse đã quan các phòng thí nghiệm của Edison ở Menlo Park, New Jersey. Westinghouse muốn đáp lại thịnh tình ấy và mời Edison tham quan trụ sở công ty ông ở Pittsburgh, để thiết lập “mối quan hệ hòa hảo”.

Edison từ chối lời đề nghị với lý do còn bận đi du lịch.

Tuy nhiên, đáng chú ý là Edison đã dành thời gian để ấp ủ một âm mưu khác chống lại Westinghouse. Bức thư trên báo đã làm dấy lên một cuộc tranh luận giữa các kỹ sư về giá trị của điện xoay chiều so với điện một chiều, và một phóng viên đã gọi điện cho Edison vào giữa tháng 6 để xin bình luận từ ông. Edison đã mời anh ta đến phòng thí nghiệm của mình để tham quan. Khi đến nơi, người phóng viên này thấy có một con chó bị xích đứng trên một tấm thiếc được kết nối với một máy phát điện. Một đĩa nước gần đó cũng được kết nối với máy phát điện. Edison giải thích, khi con chó cái xuống uống nước, mạch điện được khép kín và nó sẽ tự rước cái chết.

Tuy nhiên, con chó từ chối hợp tác. Linh cảm thấy có điều gì đó không ổn, nó không tự uống nước; khi các trợ lý của Edison dùng dây ghì đầu nó xuống, con chó đã giật lại và bỏ chạy. Các trợ lý thay một con chó khác rồi tiếp tục cuộc giằng co. Cuối cùng, sau một lần bị kéo mạnh, con chó đã trượt chân. Chân của nó văng vào đĩa nước, và dòng điện 1500 vốn đã sốc thẳng tim và não của nó. Con chó hú lên một tiếng thảm thiết và lăn ra chết. Người phóng viên này đã rất ấn tượng và viết một câu chuyện. Trong đó, anh ta đã làm nổi bật điểm chính của Edison – rằng họ đã sử dụng dòng điện xoay chiều.

Mọi thứ nhanh chóng trở nên tồi tệ hơn kể từ đó. Người đã đăng lá thư kích động ban đầu vốn là một thợ điện tên là Harold Brown, người ít nhiều tôn thờ Edison. Nhưng bài báo của anh ta bị một số kỹ sư tố cáo ngược, những người này cho rằng những tuyên bố của Brown về sự nguy hiểm của dòng điện xoay chiều có quá ít bằng chứng. Vì vậy, dù chưa bao giờ gặp Edison, Brown đã viết thư cho Phù thủy xứ Menlo Park và hỏi ông liệu anh ta có thể dùng các phòng thí nghiệm ở đó để thu thập thêm bằng chứng hay không – thông qua việc dùng điện giết thêm chó.

Trước sự ngạc nhiên của Brown, Edison đồng ý. Trên thực tế, việc mở cửa phòng thí nghiệm của mình cho người lạ không phải là điều bất thường đối với Edison, một người khá hào phóng. Trong trường hợp này, ông thậm chí còn cho Brown mượn trợ lý hàng đầu của mình để hỗ trợ. Điều bất thường nằm ở các điều kiện mà Edison đưa ra. Thông thường, Edison sẽ khuyến khích tinh thần đồng đội và trao đổi cởi mở các ý tưởng – lý tưởng khoa học nhưng ông lại đề nghị Brown giữ mồm giữ miệng về các thí nghiệm này. Ông cũng chỉ để Brown làm việc vào ban đêm để mọi người không nghe thấy những tiếng hú.

Như ở Buffalo, ai đó đã đặt một tấm biển gần phòng thí nghiệm của Edison với lời đề nghị trả tiền mua lại những con chó hoang và những kẻ lưu manh địa phương lại một lần nữa tận dụng cơ hội này. Brown đã lên kế hoạch giật điện những con chó này một cách có hệ thống, nhưng trên thực tế, công việc này rất lộn xộn. Những con chó có kích thước rất khác nhau – chó săn, chó sục, Saint Bernard, chó mặt xệ – và anh ta đã sử dụng cả điện xoay chiều và điện một chiều với chúng với điện thế rơi vào khoảng 300-1400 vôn. Tuy nhiên, các kết quả vẫn trước sau như một. Có con nhảy lên, kêu ăng ẳng rồi rên rỉ đau đớn, có con tìm đủ “mọi cách để thoát”, Brown ghi chép. Có con chảy cả máu mắt.

Sau một tháng thử nghiệm, Brown cảm thấy đủ tự tin để sắp xếp một buổi trình diễn, nơi anh ta đã dày vò một con chó Newfoundland tại Columbia. Báo chí bày tỏ sự phẫn nộ, trong khi bất kỳ người bình thường nào cũng sẽ chết lặng vì xấu hổ. Ngược lại, Brown đã sắp xếp một buổi thử khác vài ngày sau đó, giết thêm ba con chó bằng dòng điện xoay chiều và cho phép các bác sĩ mổ xẻ chúng sau đó. Nói chung, anh ta đã báo cáo với trợ lý của Edison rằng các thí nghiệm là một “cuộc triển lãm tuyệt vời” về sự nguy hiểm của dòng điện xoay chiều.

Những người khác không đồng ý. Họ cho rằng Brown không chỉ tàn nhẫn, mà các thí nghiệm của anh ta không chứng minh được điều gì. Khi gây sốc một số con chó bằng dòng điện một chiều đầu tiên, anh ta đã đánh đập và làm chúng yếu đi, khiến người ta không thể xác định được từng loại dòng điện đã góp phần vào cái chết của chúng như thế nào. Hơn nữa, chó là động vật nhỏ. Nếu con người bị sốc điện xoay chiều, không có gì đảm bảo họ sẽ có phản ứng tương tự.

Để đáp lại những lời chỉ trích này, Brown đã thực hiện một buổi chứng minh vào tháng 12 năm 1888 tại phòng thí nghiệm của Edison. Lần này, anh ta dùng những con vật to lớn và chỉ sử dụng điện xoay chiều. Anh ta bắt đầu với một con bê nặng 56kg, gắn một điện cực giữa hai mắt của nó; và con bê đã bị hạ gục bởi dòng điện 770 vôn. Con bê thứ hai nặng 66kg chịu được 750 vôn. Sau đó, để dập tắt mọi nghi ngờ, Brown và trợ lý của Edison dùng con ngựa nặng 545kg mà họ mua được với giá 15 đô la, gắn các điện cực vào hai chân trước để dòng điện chạy thẳng vào tim nó. Edison trước đó đã cam kết với các phóng viên rằng dòng điện xoay chiều sẽ giết chết con vật trong 1/10.000 giây. Trên thực tế, nó cầm cự được 5 giây ở 600 vôn, sau đó thêm 15 giây ở cùng một điện áp. Cuối cùng, một xung điện 25 giây ở 700 vôn đã giết chết nó. Edison đã trả 5 đô la để cái xác được chuyển đi.

Mô tả “thí nghiệm” giật điện những con ngựa. Hãy để ý những cái chuồng chó ở phía sau, nơi có nhiều loại động vật hơn đang chờ đến lượt.

Khi thực hiện những thí nghiệm này, Brown đã đạt được mục tiêu chính của mình: khiến mọi người khiếp sợ dòng điện xoay chiều. Tuy nhiên, nhóm của Edison nhận thấy, việc tra tấn chó và ngựa sẽ không khiến họ được công chúng yêu mến. Trong sổ tay riêng của mình, người thợ điện trưởng của Edison đã ghi lại những đau đớn mà các con vật phải chịu đựng. Tuy nhiên, trong một câu chuyện trên tạp chí được in ngay sau đó, ông vẫn khẳng định rằng cái chết của chúng là “tức thì và không đau đớn”.

Không phải ai cũng tin vào hoạt động tuyên truyền này. Một nhà phê bình đã nhận xét Brown là “người truyền bá khoa học giết người máu lạnh.” Edison cũng bị nhắm tới: Westinghouse ít nhiều đã công khai cáo buộc Edison thuê Brown thực hiện công việc bẩn thỉu của mình. Edison phủ nhận điều này một cách nực cười, cho rằng Brown làm việc hoàn toàn độc lập – dù thực tế là Edison đã cho anh ta mượn không gian phòng thí nghiệm, thiết bị và trợ lý.

Để đáp lại những lời buộc tội chống lại mình, Brown đã thách thức Westinghouse và lựa ra những quảng cáo trên báo cho rằng họ đang thực hiện một cuộc đấu tay đôi – một cuộc đọ sức về điện năng. Brown nói, nếu Westinghouse chắc chắn rằng điện xoay chiều an toàn, hãy nối cả hai chúng ta vào máy phát điện, Brown vào dòng điện một chiều và Westinghouse vào dòng điện xoay chiều. Họ sẽ bắt đầu bằng một cú phóng điện ở mức 100 vôn và tăng dần theo bước 50 cho đến khi một người nào đó hét lên – hoặc chết. “Trước sự tiếc nuối của nhiều người trong ngành,” một nhà sử học ghi chép, “cuộc đấu tay đôi không bao giờ diễn ra.”

Cuối cùng, nhóm của Edison đã giết 44 con chó, 6 con bê và 2 con ngựa nhằm mục đích hạ bệ dòng điện xoay chiều. Edison thậm chí còn tìm kiếm những con voi trong rạp xiếc để giết[*], nhưng kế hoạch thất bại. Nhưng không một cái chết nào trong số này mang lại tác dụng thực sự – Westinghouse tiếp tục nghiền nát Edison trên thương trường. Vào cuối năm 1888, công ty của Edison đang sản xuất và bán đủ thiết bị để cung cấp năng lượng cho 44.000 bóng đèn trong một năm. Westinghouse đã bán đủ thiết bị để cung cấp năng lượng cho 48.000 bóng đèn chỉ trong tháng 10 năm 1888.

Edison còn một hy vọng nữa. Để cứu vãn dòng điện một chiều, ông cần phải khiến mối liên hệ giữa dòng điện xoay chiều và cái chết rõ ràng đến mức không ai có thể phủ nhận nó. Ông phải giết chết một người.

Vào sáng ngày 29 tháng 3 năm 1889 ở Buffalo, New York, một người buôn bán trái cây nghiện rượu tên là William Kemmler đã đánh chết vợ mình là Tillie bằng rìu. Anh ta khẳng định người vợ đã đong đưa một người đàn ông khác và đáng bị chết. Sau khi rửa hết vết máu trên tay, Kemmler xuống phố và đến một quán rượu để uống cho tỉnh táo, và tại đây, anh ta bị cảnh sát bắt giữ. Ngay cả luật sư của Kemmler cũng gọi anh ta là “đồ quái dị” và Kemmler có vẻ sẵn sàng nhận tội: “Tôi sẵn sàng bị treo cổ”, anh ta nói. Kemmler không biết rằng bang New York đã bãi bỏ hình thức xử tử bằng cách treo cổ, và rằng giờ đây anh ta sắp trở thành người đầu tiên trong lịch sử bị xử tử bằng ghế điện.

Chiếc ghế sẽ được đặt tại nhà tù bang Auburn gần Syracuse. Các quản lý ở đó – vốn ngưỡng mộ cái tên Edison – đã mời phụ tá của Edison là Harold Brown đến để giúp chế tạo nó, và Brown đương nhiên khuyên họ sử dụng máy phát điện Westinghouse. Khi Westinghouse từ chối bán máy phát điện cho nhà tù, Brown đã trả tiền cho một bên thứ ba để tìm một số chiếc đã qua sử dụng và xóa số sê-ri để không ai có thể truy ra nguồn gốc của chúng. Người của Edison sau đó đã tung tin về việc lựa chọn thiết bị của Westinghouse trên báo chí. (Sau đó, một xấp thư bị đánh cắp từ bàn làm việc của Brown đã cung cấp bằng chứng cho thấy Edison đã trả cho Brown 5.000 đô la [150.000 đô la ngày nay] để đóng chiếc ghế. Về việc làm thế nào mà các lá thư biến mất khỏi bàn của Brown thì không ai biết. Nhưng một số nhà sử học tin rằng Westinghouse – kẻ có thể chơi bẩn như Edison – đã dàn xếp vụ trộm.)

Để đáp trả, Westinghouse đã hối lộ các thành viên của cơ quan lập pháp New York bãi án tử hình. Khi chiến thuật đó không thành công, ông ta đã đến các tòa án. Trước hành vi tra tấn chó và ngựa của Brown, đã có những câu hỏi nghiêm túc về việc liệu chiếc ghế điện có phải là hình phạt độc ác và bất thường hay không. Trên thực tế, khi luật sư quyền lực của Kemmler, Bourke Cockran, được hỏi tại sao lại nhận vụ này, ông ấy cho hay vợ ông đã nghe về những con chó tội nghiệp đó và không thể chịu đựng được ý nghĩ ai đó sẽ làm vậy với con chó nhà họ. Trên thực tế, Westinghouse đã bí mật trả cho Cockran 100.000 đô la (3 triệu đô la ngày nay); và chắc chắn Kemmler không bao giờ trả tiền để thuê ông ấy. Nhưng Cockran đã làm dấy lên nỗi sợ hãi chính đáng về việc bị giật điện.

Than ôi, những phản đối của Cockran không bao giờ có cơ hội được thực thi. Tại phiên điều trần về những nghi ngờ độc ác và bất thường, các luật sư của tiểu bang đã gọi nhân chứng thông minh và danh giá nhất mà họ có thể nghĩ đến để giúp quyết định vấn đề, Thomas Edison. Dù vui vẻ thừa nhận mình không biết gì về giải phẫu hay sinh lý học, Edison vẫn thề rằng Kemmler sẽ chết ngay lập tức và không đau đớn trên ghế – miễn là họ sử dụng dòng điện xoay chiều. Khi trao đổi bí mật, ông và Brown thậm chí còn gọi dòng điện xoay chiều là “dòng điện của đao phủ”.

Nhờ Edison, Kemmler đã thua trong nỗ lực chấm dứt việc sử dụng chiếc ghế điện. Hai ngày sau, vào ngày 11 tháng 10 năm 1889, thế giới đã được chứng kiến một “phiên bản thử nghiệm” những gì đang chờ đợi anh ta. Ngay sau buổi trưa ngày hôm đó, một người thợ sửa chữa điện đã mắc vào mạng lưới đường dây điện phía trên một con phố ở khu trung tâm Manhattan và vô tình chạm vào dây điện trần. Anh ta có lẽ đã chết ngay trong vòng vài giây, nhưng vì anh ta bị mắc kẹt trên dây điện nên dòng điện vẫn tiếp tục chạy qua cơ thể anh ta. Giống như một con quỷ nào đó trong Kinh Thánh, ngọn lửa xanh phun ra từ miệng anh ta, và tia lửa phụt ra từ đôi giày của anh ta. Hàng nghìn người tụ tập bên dưới trố mắt nhìn và la hét, bất chấp máu thi thoảng bắn thành tia. Nhưng sự việc dường như không làm lung lay niềm tin của mọi người rằng cái chết của Kemmler sẽ không phải là hành vi tàn nhẫn. Sau tất cả, Thomas Edison là người đã cam kết điều đó.

Kemmler cuối cùng đã được sắp xếp lịch thi hành án vào rạng sáng ngày 6 tháng 8 năm 1890. Anh ta bước vào phòng hành quyết với vẻ bình tĩnh khác thường, và nói vài lời nhẹ nhàng với các nhân chứng và phóng viên đang tập trung ở đó. Kemmler vừa mới cắt tóc để chuẩn bị cho ngày “trọng đại” của mình, nhưng các cai ngục đã phá hỏng nó khi cạo trọc đầu và gắn một điện cực vào hộp sọ của anh ta. Họ cũng rạch áo và gắn một điện cực khác vào cột sống của anh ta. Sau đó Kemmler ngồi vào chỗ. (Ngoài việc bị gắn các điện cực thì chiếc ghế được cho là khá thoải mái.) Khi một trong những lính canh bắt đầu dò dẫm tìm dây da để cột cánh tay anh ta đúng vị trí, Kemmler thủ thỉ: “Đừng phấn khích quá, Joe. Tôi muốn anh làm tốt công việc này”. Bước cuối cùng, người quản giáo đeo một chiếc mặt nạ da cho anh ta, sau đó gõ dồn dập vào một cánh cửa gần đó, ra hiệu cho người thợ điện ở phòng bên cạnh bật công tắc.

Chiếc ghế điện khét tiếng đầu tiên tại nhà tù bang Auburn ở New York. (Được sự cho phép của Thư viện Quốc hội.)

Khi dòng điện chạy qua, Kemmler cứng đơ người. Miệng anh ta cong lên thành một nụ cười nhạo báng, và một trong những móng tay cắm sâu vào lòng bàn tay anh ta đến nỗi bật máu. 17 giây sau, quá trình này kết thúc. Người thợ điện ngắt dòng điện, và Kemmler vật người ra như bao con chó khác. Các bác sĩ có mặt tại đó dùng ngón tay ấn vào mặt anh ta và chỉ vào những vết lốm đốm, đỏ trắng – một dấu hiệu không thể nhầm lẫn của cái chết, họ nói. Trong số các nhân chứng có Alfred Southwick, nha sĩ Buffalo, người đã giết những con chó từ bãi tập kết chó hoang. “Đây là đỉnh cao của 10 năm làm việc và nghiên cứu”, ông ta tuyên bố. “Chúng ta đang sống trong một nền văn minh cao hơn.”

Vấn đề duy nhất là, Kemmler vẫn chưa chết. Lòng bàn tay của anh ta vẫn đang chảy máu, và một trong những nhân chứng thấy máu chảy thành dòng – một dấu hiệu cho thấy tim vẫn đập. “Ôi Chúa ơi, anh ta vẫn còn sống!” ai đó đã hét lên. Như thể được báo trước, Kemmler rên rỉ và co giật, bọt màu tím bắn phọt qua khe của chiếc mặt nạ.

Căn phòng trở nên hỗn loạn. “Bật dòng điện lên!” có người hét lên. Thật không may, không ai tính đến việc phải thực hiện một xung điện thứ hai, và các thợ điện phải mất vài phút để máy phát điện hoạt động trở lại. Trong khi đó, Kemmler tiếp tục rên rỉ và run rẩy.

Cuối cùng, dòng điện cũng hoạt động trở lại. Trong hỗn loạn, không ai nhớ được nhịp thứ hai kéo dài bao lâu; ước tính dao động từ 60 giây đến 4 phút rưỡi. Nhưng nó đủ để giết Kemmler[*], sau đó là một số người khác. Mùi tóc và da cháy tràn ngập khắp căn phòng. Một nhân chứng đã nôn mửa. Một người khác ngất xỉu. Một người nữa bật khóc.

Trong quá trình khám nghiệm tử thi, xác Kemmler cứng đến mức vẫn duy trì tư thế ngồi trên ghế khi được đặt lên bàn khám nghiệm. Bác sĩ phát hiện ra các điện cực đã đốt xuyên lưng vào cột sống của anh ta và phần lớn não của anh ta cháy đen sì. Tuy nhiên, các bác sĩ đã phải đợi 3 giờ để tuyên bố Kemmler đã chết. Định nghĩa hợp pháp về cái chết hồi đó là thời điểm mà tại đó cơ thể không còn có thể tự sản sinh ra nhiệt lượng. Cơ thể của Kemmler nóng đến mức không thể hạ nhiệt cho đến giữa buổi sáng.

Đổi lại việc được cho vào chứng kiến cảnh tượng này, các phóng viên xuất hiện tại đây phải cam kết sẽ không tiết lộ bất cứ điều gì về cái chết ngoại trừ những sự thật trần trụi. Nhưng thật khủng khiếp – đây là tin tức nóng hổi nhất trong năm và hiện diện trên khắp các tờ báo. Southwick cố tuyên bố mọi thứ đã diễn ra tốt đẹp. Cái chết thật nhẹ nhàng, ông nói, “các quý bà đã có thể tổ chức tiệc ở đó”. Những người khác trung thực hơn, “Hình dáng tử tù bị trói và tiếng rên la của anh ta sẽ ám ảnh tôi đến lúc chết”. Westinghouse không chứng kiến cái chết, nhưng ông đã tóm tắt mọi thứ một cách khéo léo: “Họ hẳn đã làm việc đó tốt hơn bằng một chiếc rìu”.

Thomas Edison thừa nhận những lỗi cần sửa, nhưng dự đoán rằng lần thực hiện tiếp theo “sẽ diễn ra suôn sẻ và không có cảnh tượng quằn quại như hôm nay”. Ông không phải là một người độc ác – ông không thích nỗi đau đớn mà Kemmler phải chịu đựng. Chết là đau đớn. Nhưng các bạn có thể mong đợi điều gì từ một công nghệ nguy hiểm như dòng điện xoay chiều chứ?

Người ta dễ dàng chấp nhận hành vi của Edison và Brown với lý do rằng thời đại của họ là một thời đại khác, thời kỳ mà xã hội không coi trọng động vật. Nhưng nhiều người hồi đó đã phản đối nghiên cứu khoa học tàn nhẫn và đã làm như vậy rất lâu trước thời đại của Edison.

Voltaire từng chế nhạo “những kẻ man rợ... từng đóng đinh [một con chó] lên bàn và giải phẫu nó khi còn sống”. Samuel Johnson tán thành điều đó và nói thêm, “Ông ấy chắc chắn đã phải trả một cái giá đắt cho kiến thức của mình... bằng nhân tính của chính bản thân”. Nhà giải phẫu học John Hunter là mục tiêu thường xuyên của những cuộc công kích như vậy, vì ông thường thực hành các kỹ thuật phẫu thuật mới trên những con chó và lợn đang gào thét; ông cũng làm những việc như tiêm giấm vào tĩnh mạch của chó mẹ đang mang thai chỉ để xem liệu nó có bị sảy thai hay không. (Và đúng như vậy.) Một số nhà côn trùng học thậm chí còn phản đối việc dùng ghim ghim côn trùng sống, vì chúng sẽ chết dần chết mòn trong đau đớn, đôi khi trong nhiều ngày. Không ít người cũng bày tỏ quan điểm phản đối này. Chuỗi bài báo mạnh mẽ của Hearst đã lớn tiếng lên án “những người theo chủ nghĩa giải phẫu động vật sống” vì đã ngược đãi động vật. Những người ủng hộ Edison không thể tiếp tục bênh vực ông nữa.

Các điều kiện rõ ràng đã được cải thiện kể từ thời của Edison, nhưng những thí nghiệm liên quan đến động vật vẫn còn gây tranh cãi cho đến ngày nay, ngay cả với một số nhà khoa học. Điều này một phần là do số lượng động vật chết rất nhiều. Nghiên cứu y học bùng nổ vào nửa sau của thế kỷ XX, và đến năm 2000, chỉ riêng các nhà khoa học Mỹ đã sử dụng nửa tỉ con chuột và chim mỗi năm, chưa kể chó, mèo và khỉ. Quy mô thật đáng kinh ngạc.

Kết quả dù tiêu cực nhưng rõ ràng là các nghiên cứu trên động vật đã cứu sống con người, thông qua việc phát triển các loại thuốc và các phương pháp điều trị khác song chúng ta cũng cần lưu ý nhiều điều. Nghiên cứu trên động vật từng mang lại những lợi ích gì trong quá khứ đi nữa thì ngày nay nó thường không đáp ứng được kỳ vọng. Một cuộc khảo sát về 26 chất gây ung thư ở người cho thấy chưa đến một nửa trong số này gây ra ung thư ở loài gặm nhấm; về giá trị dự đoán, thì trong trường hợp này bạn cũng có thể tung đồng xu để lựa chọn. Mọi thứ thậm chí còn tồi tệ hơn với các loại thuốc mới. Vào năm 2007, Bộ trưởng Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ thừa nhận “9 trong số 10 loại thuốc thử nghiệm không thành công trong các nghiên cứu lâm sàng vì chúng tôi không thể dự đoán chính xác cơ chế hoạt động của thuốc trên người dựa trên các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và động vật”. Những thất bại như vậy trên thực tế phổ biến đến nỗi gần như trở thành khuôn mẫu. Đã bao lần chúng ta nghe nói về một số liệu pháp tuyệt vời giúp ngăn chặn một cách thần kỳ bệnh ung thư, bệnh tim hoặc các dấu hiệu của bệnh Alzheimer ở chuột – chỉ để thấy nó thất bại ở người?

Có lẽ điều này không làm chúng ta ngạc nhiên. Theo tiến hóa, loài gặm nhấm và con người đã rẽ nhánh từ 70 triệu năm trước, thời đại khủng long vẫn còn thống trị Trái đất; chúng và chúng ta có những đặc điểm sinh lý khác nhau đáng chú ý. Penicillin thực sự gây tử vong cho loài vật thí nghiệm có tiếng đó là chuột lang; nếu các nhà khoa học đã thử nghiệm loại thuốc này trên chúng ngay từ giai đoạn đầu tiên, nó sẽ không bao giờ được đưa ra thị trường. Ngay cả những người anh em họ tiến hóa gần gũi của chúng ta cũng có những đặc điểm sinh học khác biệt: HIV tàn phá hệ thống miễn dịch của con người, nhưng là một virus vô hại, phát triển chậm ở tinh tinh. Dựa trên những thực tế này, một số nhà phê bình đã tỏ thái độ gay gắt về thử nghiệm trên động vật.

Tất nhiên, nghiên cứu trên động vật vẫn hiệu quả. Quan trọng nhất là nó giúp sàng lọc các loại thuốc độc trước khi thuốc được thử nghiệm trên người, một giá trị không hề nhỏ. Nhưng trong vài thập kỷ qua, đã có một phong trào cắt giảm số lượng động vật được sử dụng trong phòng thí nghiệm và tìm các giải pháp thay thế. Các lựa chọn thay thế có thể bao gồm chạy thử nghiệm trên các bộ phận cơ thể người được phát triển từ mô nuôi cấy hoặc sử dụng các chương trình máy tính để ước tính hiệu quả của các hóa chất mới bằng cách so sánh chúng với các hợp chất đã biết. Một số loài động vật cũng đã giành được quyền hợp pháp cấp thấp. Chính phủ Mỹ không còn hỗ trợ nghiên cứu y sinh về tinh tinh và các yêu cầu sử dụng khỉ nói chung cũng rất nghiêm ngặt. Tương tự, EPA gần đây đã thông báo về việc loại bỏ dần các thử nghiệm độc tính với động vật có vú vào năm 2035 và các thử nghiệm tỉa lông nghiêm trọng trên các loài chim. (Các cuộc thử nghiệm trên động vật lưỡng cư và cá vẫn tiếp tục được duy trì.) Có lẽ đáng ngạc nhiên nhất, sự thông minh tuyệt đối của bạch tuộc[*] đã thuyết phục một số nhóm quốc tế yêu cầu các nhà khoa học xin phép thử nghiệm trên chúng. Điều đó đặc biệt quan trọng vì bạch tuộc là động vật không xương sống, loài động vật mà chúng ta thường loại bỏ khỏi các quy tắc đạo đức của mình.

Nhìn chung, ngày nay việc nghiên cứu động vật dễ dàng hơn nhiều so với những năm 1880. Nhưng các báo cáo về ngược đãi vẫn xuất hiện trong các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới, và các thí nghiệm lạ thường (ví dụ, cấy ghép đầu khỉ) vẫn chưa chấm dứt. Tiếng hú của những con chó thời Edison vẫn tiếp tục vang vọng cho đến ngày nay.

Cuối cùng, ngay cả sự đau đớn mà William Kemmler phải chịu đựng cũng không thể phủ nhận những ưu điểm của dòng điện xoay chiều. Trước Hội chợ Thế giới năm 1893 ở Chicago, công ty General Electric đã nộp hồ sơ đấu thầu để thắp sáng nhiều khu vực bằng thiết bị điện một chiều của Edison với giá 554.000 đô la (16 triệu đô la ngày nay). Westinghouse bỏ thầu rẻ hơn 155.000 đô la và họ đã giành được hợp đồng. Sau đó, khoảng cách về chất lượng và chi phí ngày càng mở rộng. Vào năm 1896, một nhà máy điện xoay chiều gần thác Niagara đã cung cấp năng lượng cho Buffalo từ cách đó 20 dặm, một khoảng cách đáng kinh ngạc mà dòng điện một chiều không bao giờ có thể sánh kịp.

Không lâu sau khi nhà máy Niagara đi vào hoạt động, Edison đã phải nhận thất bại[*] trong Cuộc chiến của Những Dòng điện. Rất ít người trong lịch sử có thể sánh ngang với thành tích sáng tạo của ông, nhưng dòng điện một chiều yêu quý của ông hầu như không đóng vai trò gì trong cuộc cách mạng thế kỷ XX về năng lượng điện giá rẻ.

Một số nhà sử học đã lập luận rằng, thất bại của Edison không phải là không thể tránh khỏi. Họ cho rằng nếu Edison nhận ra những mặt trái của dòng điện một chiều sớm hơn và thay vào đó chuyển sang dòng điện xoay chiều, chỉ riêng uy tín của ông đã đủ để giành chiến thắng trên thương trường. Có lẽ vậy. Nhưng nếu không có bằng sáng chế của Tesla, ông chắc chắn gặp bất lợi lớn, và Edison cũng chẳng là gì nếu không phải là một người cứng đầu. Điều đáng xấu hổ là ông đã không chấm dứt những hành vi đáng hổ thẹn, và không để những con ngựa, con bê và con chó đó thoát khỏi đau đớn và phẫn nộ khi bị điện giật. Hơn nữa, dẫu William Kemmler chắc chắn sẽ bị tử hình, nhưng chính Edison đã đẩy anh ta đến một trong những cái chết khủng khiếp nhất trong biên niên sử án lệ. Đáng chú ý, trong các cuộc phỏng vấn và hồi ký sau này, Edison đã bỏ qua mọi sự liên quan đến việc tra tấn động vật và vai trò của ông trong việc phát triển chiếc ghế điện.

Dù xảy ra khá gay gắt, cuộc tranh đấu của Edison với Westinghouse và Tesla cũng chỉ là một trong nhiều cuộc chiến giữa các đối thủ khoa học trong lịch sử. Trên thực tế, một mối thù dai dẳng khác giữa các nhà khoa học Mỹ cũng lên đến đỉnh điểm vào cuối những năm 1800, và một lần nữa, các loài động vật lại bị cuốn vào vòng lửa giao tranh. May mắn thay, cuộc đấu khẩu giữa Edward Drinker Cope và Othniel Charles Marsh liên quan đến những động vật từng chịu đựng đau đớn lâu dài trong quá khứ: cả hai người đàn ông đều là nhà cổ sinh vật học, chiến đấu vì hóa thạch khủng long. Và không giống như Cuộc chiến về Dòng điện, Cuộc chiến Hóa thạch không chỉ thúc đẩy lĩnh vực của họ tiến lên phía trước mà còn chứng minh một trong những giai đoạn thú vị nhất trong lịch sử khoa học.

6 HÀNH ĐỘNG PHÁ HOẠI NGẦM | CUỘC CHIẾN HÓA THẠCH KHỦNG LONG

Edward Drinker Cope đang ngất ngây vui sướng. Ông ta vừa mới “hất cẳng” được người bạn của mình, Othniel Charles Marsh, và đã khiến cho đối phương nhục nhã nhất có thể.

Đó là vào tháng 8 năm 1872, và các nhóm do Cope và Marsh chỉ đạo đều đang đào tìm các hóa thạch ở tây nam bang Wyoming. Mỗi nhóm được trang bị rất nhiều phương tiện và cố gắng tránh tiếp xúc với nhóm còn lại, nhưng luôn có một vệt xe kéo lờ mờ hoặc một số dụng cụ bỏ đi ở đó, để nhắc nhở họ về đối thủ. Một ngày nọ, sự tò mò của Cope đã chiến thắng lý trí và ông ta đã bỏ ra vài giờ để rình đội của Marsh, lén lút quan sát đối thủ đục phá những tảng đá ở phía xa.

Khi những người này thu dọn đồ đạc và rời đi, Cope lẻn xuống để điều tra. Ông ta vui sướng khi tìm thấy một mảnh sọ bị bỏ sót cùng một số chiếc răng nằm rải rác gần đó. Trên thực tế, sự kết hợp bất thường giữa hộp sọ và răng đã đưa ra gợi ý về một loài khủng long hoàn toàn mới. Chắc chắn rằng việc Marsh bỏ sót chúng đã tạo thêm động lực cho bước đi của Cope khi ông ta dạo bộ trở lại trại với số xương nằm gọn trong túi.

Ông ta không biết mình đã rơi vào một cái bẫy đùa cợt của đối thủ. Biết bị rình rập, những thợ đào trong đội Marsh đã “thêm muối” cho địa điểm này bằng cách để lại hộp sọ và răng của các loài khác nhau. Họ hy vọng sẽ lừa được Cope tuyên bố một điều gì đó sai lầm, và đúng là ông ta đã mắc bẫy thật. Ông ta đã đăng một bài báo về “khám phá” của mình ngay sau đó, và đã phải rút lại.

Sự ganh đua là những chuyện thật hài hước. Chúng lãng phí thời gian và năng lượng. Chúng khuấy động bản năng ích kỷ và tiêu tốn những cảm xúc vụn vặt của chúng ta. Tuy nhiên, khi làm vậy, sự ganh đua cũng đẩy con người lên tầm vĩ đại. Trong cơn giận dữ, Marsh và Cope đã phát hiện ra hàng trăm loài khủng long mới cũng như các loài khác nhau và lấp đầy toàn bộ các bảo tàng bằng rất nhiều mẫu vật. Công việc của họ cũng biến loài khủng long từ một đơn vị phân loại thằn lằn ít người biết đến thành một trong số các loài động vật nổi tiếng nhất mọi thời đại. Giống như một con chim phượng hoàng đáng yêu, một hiểu biết hoàn toàn mới về lịch sử Trái đất và vị trí của loài người ở đó, đã nảy sinh từ đống tro tàn trong lòng căm thù của họ.

Thật kỳ lạ, Cope và Marsh từng là bạn bè, dù tính khí vô cùng khác biệt.

Marsh là người cần cù, sinh ra và lớn lên tại một trang trại phía đông thác Niagara, giỏi săn bắn và câu cá, và có thể đã phó mặc cả cuộc đời cho số phận nếu như không có người chú George Peabody. Vì lý do nào đó, nhà tài phiệt này để mắt đến cậu bé và trả tiền để cậu theo học tại Học viện Phillips Exeter danh giá ở New Hampshire. (Marsh nhập học ở tuổi 20; các bạn cùng lớp gọi cậu là “Daddy”.) Trường học đã đánh thức trong Marsh niềm đam mê không ngờ đối với lịch sử tự nhiên, và sau đó, người chú George đã nghiêm túc gửi cháu trai của mình đến Yale. Ở đó, Marsh thu thập nhiều khoáng vật và hóa thạch để trên gác mái của nhà trọ đến nỗi bà chủ nhà dễ tính một cách đáng ngạc nhiên, người sống ở tầng dưới, đã phải gia cố trần nhà để các thanh xà không bị cong.

Marsh – người có khuôn mặt gầy gò và xanh xao với đôi mắt tròn và sáng – khao khát được lập gia đình, nhưng luôn lúng túng khi gặp phụ nữ. (Ông từng gọi người mình từng để mắt tới là “động vật có xương sống nhỏ bé xinh xắn nhất”.) Sau khi tốt nghiệp tại Yale vào năm 1860, ông đến châu Âu và dành vài năm học tập tại các viện bảo tàng và trường đại học khác nhau nhờ tiền của chú George.

Ngược lại, Cope phải chạy đua suốt cuộc đời – như thể ông là thỏ còn Marsh là rùa vậy. Cope lớn lên bên ngoài bang Philadelphia, và được coi là một thần đồng về lịch sử tự nhiên. Khi đang làm việc tại một trang trại vào mùa hè năm 13 tuổi, ông tóm được một con rắn dài chừng hơn nửa mét và vô tình quất nó về phía gia đình nhà chủ. Họ hoảng sợ và la hét rằng nó có độc. Nhưng khi con rắn đang cố cắn ông, Cope bình tĩnh kiểm tra răng của nó và giải thích tại sao họ sai – nó không có răng nanh độc. Vì vậy, ông đã bảo họ không cần phải lo lắng.

Nhà cổ sinh vật học nóng nảy Edward Drinker Cope tại văn phòng. (Để xem thêm hình ảnh, hãy truy cập samkean.com)

Ở tuổi 21, Cope – người có nụ cười bí hiểm và bộ ria mép gây chú ý – đã công bố 31 bài báo khoa học, một khởi đầu ấn tượng cho sự nghiệp của ông. Đồng thời, ông cũng được biết đến là một người nóng tính. Dù sinh ra là một người Giáo Hữu hội và được nuôi dưỡng là một người theo chủ nghĩa hòa bình, nhưng bản chất Cope lại là một người ưa tranh luận, hay “gây chiến bằng bất cứ giá nào” như theo mô tả của một người bạn. Ông xung đột thường xuyên nhất với cha mình về tương lai của chính ông, trong khi người cha, một thương gia đã mua cho cậu con trai một mảnh đất và đang chuẩn bị cho cậu ta trở thành nông dân. Cope cũng thích tranh luận với các nhà khoa học khác. Ông từng đánh nhau với một đồng nghiệp ở hành lang bên ngoài một cuộc họp khoa học và khiến mắt cả hai tím bầm. Người đó là bạn thân nhất của Cope.

Năm 1861, Cope chuyển đến Washington, D.C., để theo học tại Viện Smithsonian. Than ôi, ông là kiểu người thích quyến rũ phụ nữ và bị cuốn vào một chuyện tình rắc rối ở đó. Bởi hầu hết các bức thư của ông từ thời kỳ này đã bị thất lạc (hoặc tiêu hủy), nên các chi tiết vẫn còn là bí ẩn. Nhân tình của ông có phải là người giúp việc, người thừa kế, hay giống như hai người thuộc dòng họ Capulet và Montague không? Không ai biết câu trả lời. Bỏ qua điều đó, cha của Cope đã đưa ông ra nước ngoài để tách ông khỏi Madame X, và chuyến đi này cũng giúp ông không bị gọi nhập ngũ vào quân đội Liên minh.

Là hai nhà tự nhiên học trẻ tuổi người Mỹ ở nước ngoài, Cope và Marsh tình cờ gặp nhau ở châu Âu, cụ thể là Berlin vào năm 1863. Giống như vẻ bên ngoài, Marsh, 32 tuổi, đã kiên nhẫn học tập ở đó suốt nhiều tháng, trong khi Cope, 23 tuổi, chỉ ghé qua thị trấn trong một chuyến tham quan điên rồ khi liên tục đến và rời khỏi các bảo tàng khác nhau. Marsh sau đó mô tả Cope là một – kẻ điên ở Berlin – một chàng hoàng tử Hamlet vẫn luôn canh cánh trong lòng tình yêu đã mất. Tuy nhiên, Marsh vẫn thích cậu đồng nghiệp trẻ hơn, và họ bắt đầu trao đổi thư từ vài tháng một lần. Sau khi trở về Mỹ, Cope thậm chí còn đặt tên cho một loài động vật lưỡng cư mới theo tên của Marsh, và Marsh cũng đáp lại bằng cách đặt tên một loài bò sát sống dưới nước theo tên Cope.

Tuy nhiên, không mất nhiều thời gian để mối quan hệ của họ trở nên căng thẳng. Cuộc tranh cãi đầu tiên liên quan đến một số hố đào khủng long ở New Jersey. Khủng long lần đầu tiên được công nhận là thứ độc nhất ở Anh vào năm 1817, và những người săn hóa thạch nghiệp dư như Mary Anning là các cá nhân đã có những phát hiện đầu tiên ở đó. Nhưng không ai biết khủng long đã tồn tại ở Bắc Mỹ cho đến năm 1858, khi nhà tự nhiên học Joseph Leidy tìm thấy xương của một con khủng long mỏ vịt (Hadrosaurus) từ một mỏ đá ở New Jersey. (Thông thường, các công nhân khai thác đá phát hiện ra xương trong quá trình đào; các chủ mỏ sau đó sẽ thông báo cho các nhà khoa học, và họ sẽ là người tiếp quản sau đó.) Nhờ may mắn của Leidy, Cope bắt đầu làm việc tại các mỏ đá vào năm 1866 và khai quật được hóa thạch của một con khủng long ăn thịt (ngày nay được gọi là Dryptosaurus). Phát hiện này khiến Cope phấn khích đến nỗi, bất chấp sự thất vọng của cha mình, ông đã bỏ công việc giảng dạy và cùng vợ con gái chuyển đến gần hố đào trong năm đó để dành toàn thời gian cho việc này. Để tận dụng những khám phá của mình, Leidy và Cope thuê một nhà điêu khắc để dựng một mô hình khủng long mỏ vịt dài khoảng 8m tại một bảo tàng ở Philadelphia – bộ xương khủng long được tạo dựng đầu tiên trong lịch sử. Nó là một sự kết hợp tuyệt vời giữa nghệ thuật và khoa học[*], và những tin tức về nó sớm đến tại Marsh ở New Haven.

Giống như Cope, Marsh gần đây cũng kiếm được rất nhiều tiền. Ông hối thúc người chú George thành lập một bảo tàng lịch sử tự nhiên tại Yale và với một hành động “tống tiền” lịch thiệp, ông cho chính quyền Yale biết rằng ông mong được báo đáp vì đã môi giới thỏa thuận. Peabody cuối cùng phải miễn cưỡng bỏ ra 150.000 đô la (2,6 triệu đô la ngày nay) và đổi lại, Yale bổ nhiệm Marsh làm ủy viên quản trị của bảo tàng và phong ông là giáo sư cổ sinh vật học, người đầu tiên ở Bắc Mỹ dành được vị trí này.

Khi đó, về mặt chuyên môn, Marsh đã đạt đến đỉnh cao nhất của việc săn tìm hóa thạch ở Mỹ. Tuy nhiên, về mặt khoa học, Cope và các mẫu vật ở New Jersey của ông lại đạt được nhiều thành tựu hơn. Vì vậy, Marsh đã viết thư cho Cope để hỏi xem liệu ông có thể đến thăm các mỏ đá hay không. Cope đồng ý, và vào tháng 3 năm 1868, cả hai trải qua một tuần vui vẻ cuốc bộ dưới trời mưa và tuyết, đào bới và khám phá. Cuối cùng, Marsh cảm ơn sự hào phóng của Cope, rời đến ga xe lửa — và nhanh chóng quay trở lại các hố. Ở đó, ông hối lộ các chủ mỏ đá để không cho Cope tham gia vào và thay vào đó, họ bắt đầu gửi những hóa thạch tốt nhất cho ông. Sau đó, tất cả đều được chuyển đến Yale.

Cope không biết về hành vi lừa dối này cho đến mãi về sau, nhưng trước đó, ông và Marsh từng tranh cãi với nhau về một vấn đề khác. Một vài năm trước, các công nhân đường sắt đã đào đến đá phiến ở Kansas và phát hiện ra loài thằn lằn đầu rắn tuyệt đẹp, một loài bò sát dưới nước đã tuyệt chủng. Cuối cùng, bộ xương thuộc về Cope, và ông đặt tên cho con vật này là Elasmosaurus. Cái tên này có nghĩa là “loài bò sát tấm mỏng” hay sinh động hơn là “loài bò sát dải băng”, vì nó có chiếc đuôi dài hàng chục mét. Sau đó, Cope tái dựng bộ xương để trưng bày tại một viện bảo tàng ở Philadelphia và vội vàng viết một bài báo về giải phẫu của nó.

Marsh một lần nữa lại đến thăm Cope để quan sát bộ xương, và một lần nữa lại sôi sục vì ghen tị. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ hơn, sự cau có của ông đã chuyển sang sự vui mừng: Ông đã phát hiện ra một sai lầm. Do vội vàng, Cope đã đảo ngược các đốt sống. Tức là, ông ta đã nhầm phần trên thành phần dưới của xương sống, và do đó, đã gắn hộp sọ vào phần đuôi của con vật này. Loài bò sát dải băng này không hề có một cái đuôi dài mà thay vào đó là một cái cổ dài.

Sau đó, Marsh thề sẽ nhẹ nhàng chỉ ra sai lầm này. Cope cho rằng ông là người “châm chọc” và tàn nhẫn. Bất chấp điều đó, hai người đã cãi nhau về hướng của xương sống. Để phân xử vấn đề, họ gọi cho Leidy, người cũng làm việc tại bảo tàng. Sau khi kiểm tra mọi thứ, Leidy lấy chiếc hộp sọ ra, đi bộ một đoạn dài xuống chót “đuôi” và gắn nó ở đó.

Cope cảm thấy xấu hổ. Dù tìm được nhiều mẫu vật thế nào đi nữa, ông vẫn còn là một nhà khoa học trẻ, và một sai lầm tai hại thế này có thể cản trở sự nghiệp của ông. Ông bắt đầu thu mua và tiêu hủy mọi số cuối cùng của tờ tạp chí có đăng bài báo về Elasmosaurus, thậm chí yêu cầu đồng nghiệp gửi bản sao của họ qua đường bưu điện và chi phí do ông tự trả. (Sau đó ông đã cho đăng bài báo mới đã được sửa lỗi.) Marsh nghiêm túc làm theo yêu cầu của Cope và gửi tờ tạp chí của mình cho ông – sau đó bí mật mua thêm hai bản nữa để giữ đến cuối đời. Marsh thấy toàn bộ chuyện này thật khôi hài. Trong khi đó, Cope vô cùng tức giận và không bao giờ tha thứ cho Marsh vì đã bóc mẽ ông.

Thậm chí ngay cả khi Marsh chưa bao giờ làm Cope xấu hổ thì tính khí hai người cuối cùng cũng sẽ đẩy họ ra xa nhau. Trong khi Cope nhanh nhẹn, Marsh lại chậm chạp. Cope quyến rũ thì Marsh lại thận trọng. Và trong khi Marsh hết lòng tin tưởng vào thuyết tiến hóa mới của Charles Darwin, và hoàn toàn ủng hộ thuyết này ngay từ sớm tại Mỹ, thì Cope lại đồng cảm với những người theo thuyết sáng tạo và phải đấu tranh để chấp nhận sự tiến hóa là một thực tế. Ngay cả khi làm vậy, ông ấy vẫn coi Chúa giữ một vai trò nào đó trong quá trình này, và Marsh đã chế nhạo quan niệm này.

Tuy nhiên, dù không ưa gì nhau song mối quan hệ của họ có lẽ sẽ không xấu đi đến mức trở thành thù hận sâu sắc nếu không vì hoàn cảnh thay đổi. Khi còn gắn bó với các viện bảo tàng đầy đủ tiện ích ở bên ngoài miền Đông, mối ác cảm của họ vẫn ở mức bình thường. Khi họ chuyển đến miền Tây hoang dã, cuộc chiến của Cope là không thể tránh khỏi với bất cứ giá nào.

Hàng triệu triệu năm trước, phần sâu trong đất liền của khu vực Bắc Mỹ là một vùng biển nội địa rộng lớn, biển Địa Trung Hải của châu Mỹ. Vô số sinh vật đã chết và bị chôn vùi ở dưới đáy và bờ biển, cuối cùng sự xói mòn và nâng lên trong quá trình kiến tạo đã làm lộ ra phần còn lại của chúng. Kết quả là tạo ra một trong những lớp hóa thạch phong phú nhất trong lịch sử. Vào giữa những năm 1800, có rất nhiều hóa thạch được tìm thấy ở một số nơi nằm ngoài miền Tây – chúng nằm lộ thiên như những di vật hoang sơ – đến mức một người chăn cừu ở Wyoming từng xây dựng một ngôi nhà hoàn toàn bằng xương cổ đại.

Tin tức về sự phong phú này bắt đầu lan về miền Đông sau cuộc nội chiến, và vào năm 1870, Marsh tổ chức một cuộc thám hiểm săn tìm hóa thạch tại đó một phần nhờ số tiền mà người chú George để lại. Các nhân công chính của ông là một loạt những kẻ tự phụ đến từ Yale, nhưng Quân đội Mỹ cũng đã hỗ trợ đắc lực cho ông. Vào những năm 1870, việc di chuyển từ Bờ Đông đến châu Âu thực sự dễ dàng hơn so với đi đến nhiều nơi ở phía tây Mississippi, và đoàn của Marsh phải phụ thuộc rất nhiều vào quân đội cũng như các tuyến phòng thủ biên giới để nhận tiếp tế. Hơn nữa, trong bối cảnh chính phủ Mỹ đang cố đẩy các bộ lạc da đỏ ra khỏi vùng đất của họ (nếu không muốn nói là tiêu diệt họ), nếu không có quân đội thì đoàn của Marsh có thể đã bị phục kích và giết chết. Trên thực tế, tại điểm dừng chân đầu tiên của Marsh, một tiền đồn ở Nebraska, ông đã gặp một thợ săn linh dương đi loạng choạng vì trúng một mũi tên vào ngày hôm trước.

Nhìn chung, nhóm ban đầu của Mash gồm 70 thành viên, với những quân nhân hộ tống và một vài hướng dẫn viên là thổ dân Bắc Mỹ. Mọi người đều mang theo dao găm, súng carbine và súng lục. Đáng chú ý nhất trong số này là William Cody, sau này được biết đến là Buffalo Bill, ông bầu của miền Tây hoang dã. (Dù khi đó vẫn chưa nổi tiếng nhưng Bill làm việc cho quân đội với tư cách là một trinh sát viên.) Khi cả nhóm bắt đầu hành trình, Bill đã nghe Marsh thuyết trình về loài thằn lằn sấm khổng lồ thời xưa, và bằng cách nào mà tất cả vùng đất đầy xương cốt xung quanh họ từng chìm dưới nước. Bill chỉ gật đầu, mỉm cười trong lòng và vờ làm theo. Ông đã kể một số câu chuyện khó tin trong thời của mình, nhưng vẫn phải nói về Marsh: ông ấy chưa bao giờ nói dối trơ trẽn như thế.

Buffalo Bill rời đi vào ngày thứ hai và từ chối giúp đỡ việc khai quật hóa thạch. Nhưng những người lính đi cùng Marsh lại hăng hái tham gia. (Những người thổ dân Bắc Mỹ tỏ ra miễn cưỡng hơn, cho đến khi Marsh cho họ xem một số hóa thạch ngựa cổ, khiến họ thích thú và thay đổi ý định.) Khi tìm kiếm xương ở các vách đá, những thợ đào không chỉ tìm kiếm hình dạng mà tìm cả kết cấu của nó – xương mịn hơn và sáng hơn đá cũng như thường có phần bên trong xốp lộ ra. Sau khi xác định được vị trí, các hóa thạch được khai quật bằng các dụng cụ như đục, dao, thuổng hoặc cuốc, hay bất cứ thứ gì cần thiết. Những người thợ đào cũng phải vật lộn hàng giờ đồng hồ bò trườn bằng đầu gối, mũi bám đầy bụi bẩn để tìm kiếm các mảnh xương hoặc răng đã tự long ra một cách tự nhiên. Các cấu trúc mỏng manh được gói trong bông hoặc giấy báo và nhét vào hộp xì gà hoặc lon thiếc để chuyển về miền Đông. Những chiếc xương đùi to lớn – một số chiếc nặng hơn hai tạ – có thể được bọc bằng bao bì nhúng trong thạch cao, phương pháp cơ bản được các bác sĩ sử dụng để bỏ bột khi bị gãy xương.

Để di chuyển từ địa điểm này sang địa điểm khác, đoàn đã đi bộ lên tới 14 giờ, trong điều kiện nhiệt độ lên tới gần 50 độ C. Thức ăn ở đây rất phong phú – thịt bò, thỏ hầm, rau và trái cây đóng hộp – nhưng nước lại khan hiếm đến mức đôi khi họ phải lấy mũ để hứng nước mưa để uống. Họ bị gấu và sói đồng cỏ săn đuổi, và vào ban đêm, chuột và kỳ nhông còn chạy vào trong lêu.

Nhưng đối với Marsh, những khó khăn này không hề làm thuyên giảm niềm hứng khởi với công việc sưu tập hóa thạch. Ngoài khủng long, đoàn của ông còn khai quật được voi răng mấu, lạc đà cổ và tê giác, cùng một số loài ngựa đã tuyệt chủng. Trên thực tế, khi họ đến Utah, chính Brigham Young đã chất vấn Marsh về di tích của loài ngựa. Cuộc gặp gỡ này khiến nhà tự nhiên học bối rối cho đến tận khi Young tiết lộ lý do khiến ông quan tâm. Theo thần học Mormon, ngựa có nguồn gốc từ châu Mỹ chứ không phải Âu-Á, và ông đang tìm kiếm bằng chứng cho điều này. Không có nhà tự nhiên học nào hồi đó ủng hộ quan niệm này, nhưng công việc của Marsh cuối cùng đã chứng minh Young đúng. (Trong khi đó, các nhân công ở Yale lại quan tâm nhiều hơn đến việc hỏi về cô con gái 22 tuổi của Young, người mà họ đang tán tỉnh tại một nhà hát địa phương.)

Đến cuối chuyến đi, chừng tháng 12, Marsh gửi toàn bộ số hóa thạch được chất đầy các toa tàu trở lại Yale. Nhưng phát hiện nổi tiếng nhất của ông lại xảy đến trong thời khắc cuối cùng tại cánh đồng ở Kansas. Trong khi đang dò tìm quanh một số tảng đá cách xa con đường mòn, ông thấy có một nửa khúc xương nằm trên mặt đất. Nó dài khoảng 15cm và rỗng bên trong, giống như một cái ống hút nước dày. Ông nghĩ đó là một phần của xương bàn tay, giống như phần ngón út tách ra nhưng không rõ của loài nào.

Đáng tiếc là hôm đó mặt trời đã xuống núi, và Marsh không còn thời gian để săn tìm nửa mảnh xương còn lại. Tất cả những gì ông có thể làm là khắc một dấu chữ thập lên một phiến đá gần đó để đánh dấu vị trí và trở lại vào mùa tiếp theo.

Marsh dành cả mùa đông để nghiền ngẫm mảnh xương đó. Dựa trên hình dạng khác biệt của nó, ông kết luận nó thuộc về một con thằn lằn ngón cánh. Vấn đề duy nhất là, tất cả các loài thằn lằn ngón cánh được biết đến khi ấy đều có sải cánh nhỏ, và kích cỡ tương đương diều hâu hoặc nhỏ hơn. Nếu chiếc xương này thực sự là xương ngón út của nó, con vật này hẳn phải là một con thú khổng lồ, với sải cánh dài ít nhất khoảng 6m – một “con rồng”, Marsh nhớ lại suy nghĩ đó.

Đó chính xác là kiểu khám phá giúp ông giành được vinh quang – miễn là ông phỏng đoán đúng về kích thước của con rồng. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu “nửa kia” của chiếc xương thực sự nhỏ hơn nhiều, hoặc nếu đây hoàn toàn không phải là một phần ngón út của nó? Bất thường là, Marsh lại bỏ qua sự thận trọng và vội vàng đăng thông tin gì đó. Sau đó, ông nghiền ngẫm trong vài tháng tiếp theo. Đây có phải là trường hợp “hộp-sọ-ở-đuôi” như trước đây không, thứ mà Cope sẽ tận dụng để rửa mối nhục trong quá khứ?

Marsh chọn Kansas là điểm dừng chân đầu tiên vào mùa xuân năm sau. Ngay khi đoàn dựng lều xong, ông vội vàng chạy đi tìm dấu chữ thập đã khắc trên phiến đá phấn. Sau vài phút săn lùng, ông tìm được nửa còn lại của chiếc xương cũng như một số chiếc xương cánh khác trong đá. Con rồng lớn từng chút một như ông mong đợi. Đó là một phát hiện bước ngoặt gây dựng nên sự nghiệp đủ để khiến mọi nhà cổ sinh vật học khác trên thế giới phải xanh mặt vì ghen tị.

Không ai non nớt kinh nghiệm hơn Cope. Trong khi đối thủ của ông đang có những phát hiện đáng chú ý ở khu vực ngoài miền Tây dựa vào tài sản từ người chú, Cope lại bị mắc kẹt ở New Jersey và hầu như không thể tìm thấy gì. Điều đó lại càng khó chịu hơn vì cha của Cope có rất nhiều tiền. Ông ấy sẽ không để Cope tiêu tốn số tiền đó vào việc săn tìm xương và vẫn muốn con trai mình trở thành một người nông dân lịch lãm. Cuối cùng, sau nhiều năm tranh cãi, Cope đã buộc cha mình phải bán đi một phần đất nông nghiệp mà cha ông ấy định để lại cho ông. Nhưng đó cũng không phải là câu chuyện một sớm một chiều: ngay sau khi Cope bán đất, Marsh đã xuất bản một chuỗi tài liệu về các hóa thạch mới của mình, khiến Cope sùng sục ghen tị.

Ngoài bản thân những khám phá, Cope cũng phản đối những gì mà ông coi là tác động nguy hiểm của Marsh đến hoạt động nghiên cứu về khủng long. Dù không quá cuồng tư tưởng phân tâm học, song Cope coi khủng long là một thứ kỳ lạ huyền bí giống như chính mình – lanh lợi. Ngược lại, Marsh cho rằng khủng long giống ông hơn – những con thú chậm chạp và thận trọng, đa phần ì ạch. Tất nhiên, mỗi người đều cho rằng quan điểm của đối thủ là vô lý, nhưng sự nổi tiếng đột ngột của Marsh đã cho ông thêm sức ảnh hưởng để chứng tỏ quan điểm của mình về cổ sinh vật học. Vì vậy, với số tiền thu được từ việc bán trang trại, Cope đã chuẩn bị cho chuyến đi thu thập về phía Tây vào tháng 9 năm 1871 để cạnh tranh với đối thủ. Achilles giờ đây sẽ tham gia cùng Ajax trên chiến trường.

Chắc chắn tin tức về cuộc thám hiểm của Cope đã đến tại Marsh. Khi xem cách Marsh can thiệp vào các mỏ đá ở New Jersey, Marsh chẳng màng đến việc Cope đang tiến về miền Tây – đặc biệt là khi miền Tây vô cùng rộng lớn. Đương nhiên, sau đó, Marsh đã rất tức giận. Ông loan tin tới những người liên lạc trong quân đội của mình rằng không thể tin tưởng kẻ xâm phạm quyền lợi của người khác này, và khi Cope đến biên giới, nhiều binh lính và trinh sát viên ở tiền đồn đã phớt lờ ông. Có nơi buộc ông phải ngủ ở sân bãi cỏ khô. Nhưng Cope bỏ qua những lời dị nghị và vẫn tiếp tục lên đường.

Cuộc thám hiểm của Cope mang lại cảm giác khác biệt so với của Marsh. Trong khi Marsh luôn yêu thích săn bắn, và tìm cách hạ gục những con vật hai bên đường mòn, thì Cope, người theo chủ nghĩa hòa bình, từ chối mang theo súng, và chỉ miễn cưỡng đồng ý với một đội hộ tống gồm năm người lính. Trong khi Marsh say sưa với cuộc sống thực địa và hồi hộp hòa mình vào cả nhóm, thì Cope lại thận trọng đọc to Kinh Thánh mỗi đêm xung quanh ngọn lửa trại, phớt lờ những nụ cười tự mãn, cái trợn mắt và những tiếng ợ hơi ồn ào của những người đi cùng. Trong khi cả Marsh và Cope đều đang thuyết trình về sự hình thành địa chất, Cope cũng đề cập đến loài hoa dại. Cope cũng viết những bức thư cảm động cho con gái Julia của mình (thi thoảng có những từ như “thees” và “thous”), và bắt con rắn đuôi chuông mà ông tình cờ gặp phải rồi ngâm rượu và mang về nhà cho cô bé.

Trong nhiều chuyến đi thu thập khác vài năm sau đó, nhóm của Cope phải chịu đựng rất nhiều khó khăn như: lốc xoáy; cát lún; những nguồn nước có tính kiềm (hoặc bẩn thỉu) đến nỗi họ phải tẩy ruột ngay lập tức; bão bụi dày đặc đến mức da của họ bám một lớp cát dày; những bầy côn trùng hung hãn đến mức họ phải bôi lên da một lớp dầu mỡ hoặc chấp nhận mạo hiểm bị ăn sống. Tuy nhiên, giống như Marsh, không có khó khăn nào có thể làm giảm sự phấn khích của Cope. Ông từng phát hiện ra mười loài hóa thạch mới chỉ trong hai ngày, và phát hiện ra hàng chục loài đã tuyệt chủng – chồn và voi răng mấu, cá và rùa khổng lồ. Hơn hết, ông đã khai quật được một con thằn lằn ngón cánh thậm chí còn lớn hơn cả con rồng của Marsh, và điều này cho phép ông có quyền khoe khoang. Chắc chắn là, công việc này đã ảnh hưởng rất nhiều đến Cope. Sau khi suy nghĩ về những con thú cổ đại suốt cả ngày, Cope còn gặp chúng trong cả những giấc mơ hoang đường sau khi mặt trời lặn, một trải nghiệm khủng khiếp. Một người bạn đồng hành nhớ lại: “Mọi con vật chúng tôi tìm thấy dấu vết vào ban ngày đều chơi đùa với ông ấy vào ban đêm, quăng ông ấy lên không trung, đá và giẫm đạp lên ông ấy. Khi tôi đánh thức ông ấy dậy, ông ấy sẽ cảm ơn tôi một cách thân mật và nằm xuống để chuẩn bị cho một đợt tấn công khác”. Tuy nhiên, Cope không bao giờ do dự việc tiếp tục đi ra ngoài và lại bắt đầu đào bởi vào sáng hôm sau. Đúng là một nỗi ám ảnh.

Nhìn chung, Cope đã chuyển hàng tấn hóa thạch về Philadelphia. Và nhờ tính cách giống thỏ rừng của mình, ông sớm vượt lên dẫn trước đối thủ về số lượng khám phá được công bố chính thức. Marsh vận chuyển hàng tấn hóa thạch trở lại Yale, nhưng ngay cả khi Marsh nắm lợi thế ở miền Tây thì một Cope tốc độ thường xuyên đánh bại ông – bằng cách đăng các bài báo trên tạp chí và tuyên bố quyền ưu tiên đối với các loài mà Marsh thu thập được nhưng vẫn chưa đưa ra mô tả về nó. Cope cũng sẵn sàng tạo ra các loài hoàn toàn mới từ một mảnh xương hàm hoặc đốt sống phụ. Chỉ riêng trong năm 1872, ông đã viết 56 bài báo, trung bình hơn một bài mỗi tuần.

Tuy nhiên, càng ngày Marsh càng nghi ngờ Cope không chỉ dựa vào mỗi tốc độ để có được lợi thế. Cho đến thời điểm này, trong mối thâm thù giữa họ, Marsh là kẻ chủ mưu chính; trong cuộc chiến phòng thủ trên sân chơi cổ điển này, ông chính là người khơi mào. Nhưng càng nhìn kỹ, Marsh càng thấy nhiều dấu hiệu cho thấy Cope cũng đã bắt đầu chơi khăm lại.

Ví dụ, có vài trường hợp trong đó Marsh và Cope đều khai quật được cùng một loài gần như đồng thời. Tuy nhiên, khi nghiền ngẫm các tài liệu của Cope về chúng, Marsh nhận thấy một số điểm mâu thuẫn với ngày được cho là phát hiện ra. Vội vàng đi đến kết luận tàn nhẫn nhất có thể, ông cáo buộc Cope đã lùi ngày của các tài liệu để đảm bảo quyền ưu tiên cho bản thân. (Cope miễn cưỡng thừa nhận sai sót nhưng lại đổ lỗi cho thư ký và nhà xuất bản.) Cùng lúc đó, Marsh nhận được một gói hàng từ Cope có chứa một số hóa thạch bên trong. Trong một lá thư gửi kèm theo, Cope giải thích rằng những mảnh xương này đã vô tình được “lấy ra từ một thùng hàng của Marsh đang chờ chuyển đi tại một nhà ga xe lửa ở Kansas”. Trong một sự trùng hợp ngẫu nhiên, những chiếc xương bị mất sau đó đã được chuyển đến Cope. Marsh coi bức thư như một lời chế nhạo, và nó khiến ông tức điên lên – đặc biệt là vì Cope không bao giờ trả lại những mẫu vật giá trị nhất trong chuyến hàng.

Để đáp lại tất cả những điều này, Marsh kêu gọi Hội Triết học Mỹ đầy quyền lực phê bình Cope về hành vi đó, cũng như hủy bỏ các bài báo cũ của ông trên các tạp chí nội bộ của hội này. Dù hội sẽ không hành động đến mức như vậy, nhưng đã đồng ý cấm một số bài báo của Cope trong tương lai. Vì hội có trụ sở tại Philadelphia, nơi Cope có tầm ảnh hưởng lớn, nên sự tẩy chay này có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến sự nghiệp của ông. Ông cảm thấy mình không còn lựa chọn nào khác ngoài việc loại trừ mối đe dọa. Khi cha của Cope qua đời vào năm 1875, ông để lại cho con trai 250.000 đô la (tương đương 6 triệu đô la ngày nay), và Cope dùng một phần số tiền này để mua lại một tạp chí khoa học có tên The American Naturalist. Điều này cho phép ông xuất bản các bài báo của riêng mình bất cứ khi nào ông muốn, ngay cả khi bị ngăn cấm ở nơi khác. Với tư cách là biên tập viên, Cope cũng có thể chỉ trích Marsh bất cứ khi nào ông thích. Một cựu trợ lý của Marsh từng gọi ông là một “kẻ mưu mô” và chê bai “lương tâm bất thường” của ông. Trong cáo phó của một trợ lý khác, Cope cáo buộc Marsh ăn cắp ý tưởng của cấp dưới mà không có sự đền đáp nào.

Tình hình căng thẳng nhanh chóng leo thang lên một cấp độ mới. Vào giữa những năm 1870, Cope và đặc biệt là Marsh bắt đầu giao phó ngày càng nhiều công việc khai quật ở miền Tây cho các nhóm người săn hóa thạch chuyên nghiệp, một phần nhằm mục đích nhiên giành được nhiều lãnh thổ hơn. Không có gì ngạc khi đội ngũ “những chuyên gia săn xương” này thừa hưởng những định kiến cũng như những cách luồn lách từ người chủ của mình. Người của Cope đôi khi hoạt động bí mật và cố gắng xâm nhập vào các trại của Marsh với lý do bán hàng tạp hóa. Đáp lại, người của Marsh bắt đầu theo dõi đội của Cope và báo cáo lại cho Marsh bằng mật mã: Cope là “B. Jones”, may mắn khi tìm thấy hóa thạch là “sức khỏe”, và nhu cầu về tiền bạc là lời yêu cầu về “đạn dược”. An ninh xung quanh vị trí các điểm đào bởi được thắt chặt đến mức một trong những chàng trai trong đội Cope đã từ chối nói về nơi ông sẽ đến trong kỳ nghỉ hè ngay cả với cha mẹ của mình.

Chẳng bao lâu sau, một số thợ đào đã đào tẩu từ trại này sang trại khác, và thoải mái bán bí mật của họ để được trả công cao hơn. Những người khác vẫn trung thành, họ trèo lên đỉnh những dốc đá và ném xương xuống cho những người đang thu thập bên dưới. Nếu bất kỳ ai tìm thấy một dấu khắc nào (như dấu chữ thập của Marsh) để đánh dấu một con đường cho chuyến đi lần sau, những thợ săn xương sẽ xóa bỏ nó sau đó quay lại sau để thu thập hóa thạch. Họ cũng sẽ dùng đống đá vụn để lấp các vị trí đào cũ hoặc thậm chí được cho là đã sử dụng thuốc nổ để phá hủy chúng nhằm ngăn chặn các đối thủ khai quật trong tương lai. Điều tồi tệ nhất là, vào một lần khi chôn lấp một địa điểm đào bới, một trong những người của Marsh đã nghiền nát rất nhiều xương hóa thạch dưới chân mình – nát vụn – thay vì mạo hiểm trao lại cơ hội tìm kiếm chúng sau này cho người của Cope. Áp lực càng tăng đến nỗi ngay cả những đội trong cùng phe cũng xích mích với nhau. Một trong những nhóm trưởng của Marsh đã chĩa súng vào một đội trưởng của đội khác và thách thức ông ta đấu tay đôi.

Cuối cùng, một số thợ đào đã cảm thấy quá áp lực trước cuộc chiến quá căng thẳng này. Một người tìm đến công việc chăn cừu; một người khác quay lại công việc giảng dạy. Các nhà khoa học cũng cảm thấy phẫn nộ. Joseph Leidy, người phát hiện ra loài khủng long đầu tiên ở Bắc Mỹ, đã thực sự từ bỏ hoàn toàn lĩnh vực cổ sinh vật học về khủng long, và tin rằng nó không còn là lĩnh vực dành cho những người quyền quý nữa.

Tuy nhiên, dù những hóa thạch vẫn liên tục bị nghiền nát thì lĩnh vực cổ sinh vật học vẫn được hưởng lợi rất nhiều từ sự cạnh tranh này. Biết rõ hai người họ thực sự cạnh tranh nên các nhóm làm việc đều cố gắng hơn và trải dài công việc trên phạm vi rộng hơn bao giờ hết, nhờ thế một số loài khủng long mang tính biểu tượng lần đầu tiên được khai quật trong thời kỳ này như: Triceratops, Stegosaurus, Brontosaurus[*] cũng như rất nhiều loài khác. Marsh và Cope cũng bỏ tiền túi của họ vào việc trang bị cho các chuyến thám hiểm và chuẩn bị các mẫu vật. Chỉ riêng Marsh đã chỉ ra 30.000 đô la (tương đương 720.000 đô la ngày nay) để dựng nên một con Brontosaurus tốt nhất có thể, những loài vật mà thế giới chưa từng được nhìn thấy trước đó. Trên thực tế, nhờ hai đối thủ này, lĩnh vực cổ sinh vật học đã trở thành một lĩnh vực mà các nhà khoa học Mỹ thể hiện sự vượt trội so với phần còn lại của thế giới. Không giống như trong các lĩnh vực hóa học, vật lý hoặc sinh học, hoạt động nghiên cứu hiệu quả nhất không diễn ra ở London, Paris hay Berlin, mà ngay tại quê nhà. Mặt trái của khoa học có thể đem lại những lợi thế của nó.

Các lĩnh vực khác ngoài cổ sinh vật học cũng được hưởng lợi. Charles Darwin hiểu rằng, thuyết tiến hóa của ông tồn tại hay mất đi phụ thuộc vào các mẫu hóa thạch, Cope, và đặc biệt là Marsh, đã có những hỗ trợ quan trọng. Một trong những sản phẩm đặc biệt của Marsh, loài chim cổ đại có răng, đã giúp chứng minh một giả thuyết gây tranh cãi khi đó rằng khủng long đã tiến hóa thành chim hiện đại. Quan trọng không kém là Marsh có thể truy ra quá trình tiến hóa của loài ngựa qua 28 loài trong hơn 60 triệu năm, điều này cho thấy sự biến đổi của nó từ một con vật có kích thước bằng con cáo, có bốn ngón thành những con chiến mã có móng guốc oai vệ như ngày nay. Khi người giúp việc của Darwin, Thomas Henry Huxley, đến gặp Marsh để hỏi về sự tiến hóa của loài ngựa, ông đã vô cùng ấn tượng. Không ai có thể truy ra nguồn gốc của một động vật sống từ thời cổ đại trước đó. Ấn tượng không kém là, mỗi khi Huxley thách thức về một điểm nào đó, hoặc yêu cầu bằng chứng dưới dạng một loài trung gian, Marsh chỉ cần cử một trợ lý đến lấy đúng thứ mà Huxley tìm kiếm. “Tôi nghĩ anh là một nhà ảo thuật”, Huxley cuối cùng cũng lắp bắp. “Bất cứ điều gì tôi muốn, anh đều có”. Darwin cũng cho rằng Marsh thật tuyệt vời, và đã viết một lá thư khen ngợi công việc của ông về loài chim có răng là “kỳ diệu”.

Nhưng nếu giai đoạn đầu của mối thù Cope-Marsh mang lại lợi ích cho cả bản thân và lĩnh vực của họ, thì giai đoạn cuối cùng của cuộc chiến lại khiến họ phải trả bằng cái giá quá đắt.

Dù đối xử với nhau như vậy nhưng Cope và Marsh đều có những quan điểm đạo đức vững vàng. Cope là một người theo chủ nghĩa hòa bình và đọc Kinh Thánh mỗi đêm. Trong khi đó, Marsh đã mạo hiểm danh tiếng của mình để chống lại sự ngược đãi khủng khiếp những người da đỏ bên ngoài miền Tây.

Cuộc vận động của Marsh vì quyền của người da đỏ bắt đầu vào năm 1874, sau một chuyến đi săn tìm hóa thạch đến Badlands thuộc vùng Nam Dakota ngày nay. Ban đầu, các bộ lạc địa phương từ chối cho phép Marsh vào khu vực này, vì theo họ thì “chuyến thám hiểm” của ông thực sự là một câu chuyện vỏ bọc cho việc ăn cắp vàng từ khu vực Black Hills gần đó. Các trưởng lão của bộ lạc miễn cưỡng cho ông quyền đi lại, và chỉ sau khi Marsh hứa sẽ chuyển những lời phàn nàn của họ về cách đối xử tồi tệ tới chính quyền tại Washington. Marsh khởi hành vào tháng 11, tới vùng đất lạnh giá đến mức ông đôi khi phải cắt những giọt nước đóng thành băng trên râu để ăn tối. Người da đỏ cảm thấy ngạc nhiên khi Marsh giữ lời hứa về việc không săn tìm vàng và quay về chỉ với những chiếc xe ngựa chở đầy xương mục.

Sau đó, thủ lĩnh người da đỏ Red Cloud nói chuyện riêng với Marsh về những vấn đề khiếu nại cơ bản của họ. Để đổi lấy việc nhượng lại đất đai cho Mỹ, các bộ lạc đã ký kết nhiều hiệp ước khác nhau cam kết cung cấp lương thực và thực phẩm cho họ. Red Cloud đã cho Marsh xem toàn bộ đồ cung cấp của năm đó – thịt lợn ôi thiu, bột mì bị nấm mốc, quần áo bị một ăn, chăn cũ rích. Giống như mọi người khác khi nhìn thấy, Marsh biết rằng các bộ phận phân phối hàng hóa cho người da đỏ đã không trung thực. Dù vậy, ông ấy không hề biết về sự lừa gạt cho đến thời điểm đó. Ông cảm thấy ghê tởm và hứa sẽ thảo luận vấn đề này với các quan chức ở Washington – thậm chí là với chính tổng thống. Red Cloud gật đầu và cảm ơn Marsh, nhưng không hy vọng nhiều. Ông đã chứng kiến quá nhiều sự thất hứa trước đây. Chết tiệt là, Marsh có lẽ còn tham gia vào âm mưu này.

Một lần nữa, trái ngược với suy nghĩ của người thủ lĩnh, Marsh đến Washington vào năm 1875 để tham dự một cuộc họp khoa học và tận dụng chuyến đi này để khởi động một chiến dịch chống lại những quan chức chống lại người da đỏ tại khu vực miền Tây. Đặc biệt, ông nhắm vào cái gọi là Vành đai người da đỏ, một nhóm quan chức tham lam và tham nhũng đến mức ngay cả kẻ giết người da đỏ khét tiếng nhất trong quân đội Mỹ, George Armstrong Custer, cũng cảm thấy ghê tởm nhóm này. Marsh đã gặp mặt riêng các thành viên của nhóm này, và khi họ phản đối yêu cầu cải cách của ông, ông đã kêu gọi một số người ủng hộ và đánh lừa về việc sẽ có cuộc gặp với Tổng thống Ulysses S. Grant, cùng những người khác. Marsh cũng thuyết phục một số nhà báo tham gia viết bài về sự việc trên. Cảm thấy bị dồn vào chân tường, nhóm Vành đai người da đỏ bắt đầu lan truyền tin đồn rằng Marsh là một kẻ say xỉn và có hành động “bất cẩn” ở ngoài miền Tây, có thể là với các chàng trai đến từ Yale. Lần đầu tiên trong đời, Marsh cố gắng không đáp trả lại vì sợ rằng bất kỳ lời vu khống nào cũng sẽ làm tổn hại đến mục tiêu của người da đỏ.

Sau nhiều tháng hành động, cuối cùng Marsh đã phanh phui vụ bê bối về nhóm Vành đai người da đỏ vào cuối năm 1875 và buộc một số quan chức nổi bật phải từ chức. Điều này chắc chắn không chấm dứt được nạn tham nhũng trong các bộ phận trên, huống hồ là sự xâm phạm đất đai của người da đỏ. Nhưng Red Cloud đã vô cùng cảm động trước những nỗ lực của Marsh. Red Cloud sau đó nói rằng, “Tôi cứ nghĩ ông ấy sẽ giống như tất cả những người da trắng khác, sẽ quên tôi khi rời đi. Nhưng ông ấy đã không làm vậy. Ông ấy đã nói với người Cha vĩ đại [Tổng thống Grant] mọi điều đúng như đã hứa, và tôi nghĩ ông ấy là người đàn ông da trắng tốt nhất mà tôi từng gặp.”

Nhà cổ sinh vật học Othniel Charles Marsh trầm tư cùng với thủ lĩnh người da đỏ Red Cloud, người coi Marsh là “người da trắng tốt nhất mà tôi từng gặp”. (Nguồn từ Đại học Yale.)

Chiến dịch này biển Marsh trở thành một người có chút tiếng tăm và được nhiều người ở Washington kính trọng. Vậy ông làm gì với sự uy tín mới có được và chuẩn mực đạo đức cao của mình? Tất nhiên là tấn công Edward Cope.

Trong suốt những năm 1870, các cơ quan khác nhau trong chính phủ Mỹ đã tài trợ cho một loạt các cuộc khảo sát địa chất nhằm tạo ra các bản đồ nội địa chi tiết về đất nước. Marsh và Cope đều thực hiện các cuộc khảo sát khác nhau và được hưởng lợi từ nguồn quỹ mà chính phủ cung cấp. (Trên thực tế, Cope đã bị khiển trách nhiều lần vì lang thang để săn tìm hóa thạch thay vì thực hiện nhiệm vụ được giao.) Tuy nhiên, những người keo kiệt trong Quốc hội không thích ý tưởng về bốn cuộc khảo sát đang được tiến hành đồng thời – điều đó dường như không cần thiết. Năm 1878, họ đề xuất hợp nhất thành một cuộc khảo sát duy nhất.

qua đời Với quyết định đó, Marsh cảm thấy cơ hội đã đến. Ông tận dụng tiếng tăm của mình ở Washington để trở thành phó chủ tịch Viện hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (NAS); khi chủ tịch của NAS ngay sau đó, Marsh lên nắm quyền điều hành. Do sự trùng hợp may mắn, Quốc hội yêu cầu lấy ý kiến cố vấn từ NAS đối với việc hợp nhất các cuộc khảo sát địa chất, và Marsh đã sử dụng từng chút ảnh hưởng chính trị mà mình có – thậm chí cả cuộc gặp mặt với tổng thống Rutherford B. Hayes – để chấm dứt cuộc khảo sát đang hỗ trợ cho Cope. Sau đó, Marsh tự nhận mình là nhà cổ sinh vật học đứng đầu cuộc khảo sát mới kết hợp này. Trong phát biểu chính thức về việc hợp nhất, ông nói rằng, “Đây là món quà tuyệt vời cho nền khoa học Mỹ”. Có lẽ là vậy. Đó chắc chắn là một điều tuyệt vời đối với Othniel Marsh.

Trong khi đó, Cope vô cùng tuyệt vọng. Ông đã dùng hết phần lớn tài sản thừa kế của mình và giờ đây, nguồn tài trợ chính bên ngoài của ông cũng không còn. Ông vội vàng dùng hầu hết số tiền còn lại đầu tư vào một số công ty khai khoáng ở miền Tây và cho rằng kiến thức chuyên sâu về địa chất sẽ giúp ông có được lợi thế trong việc lựa chọn các khoản đầu tư sinh lời. Nhưng mọi thứ không diễn ra như vậy. Trở lại thời điểm đó, khai khoáng về cơ bản là hoạt động cờ bạc được hợp pháp hóa, với mức chấp bổ sung mà sòng bạc có thể nói dối bạn về tỷ lệ cược. Gian lận và lừa đảo tràn lan, và đến giữa những năm 1880, Cope hoàn toàn sụp đổ. Nếu không nhờ công việc giảng dạy tại Đại học Pennsylvania, ông có lẽ đã phá sản.

Tai họa cuối cùng xảy đến sau đó. Năm 1889, Cope nhận được một lá thư yêu cầu ông bàn giao lại tất cả các hóa thạch của mình cho Viện Smithsonian ở Washington. Cope thực sự đã tự bỏ ra 75.000 đô la để thu thập những mẫu vật này, nhưng vì ông đã thực hiện cuộc khảo sát địa chất vào cùng thời điểm đó nên chính phủ đã yêu cầu bàn giao tất cả các mẫu vật. Bức thư đến từ Bộ trưởng Bộ Nội vụ, nhưng Cope tin chắc Marsh đã đứng sau toàn bộ sự việc.

Đối mặt với thất bại, Cope quyết định hành động quyết liệt. Mọi người đều biết trong giới cổ sinh vật học, các trợ lý của Marsh thường coi khinh ông chỉ sau vài năm. Marsh keo kiệt khi trả lương, ăn cắp những ý tưởng và không bao giờ trao cho các trợ lý sự độc lập nào. Cope đã cố tận dụng sự bất mãn ấy bằng cách bí mật đến New Haven để xem trận bóng bầu dục giữa Princeton-Yale và bí mật gặp gỡ người của Marsh để xúi giục nổi loạn. Âm mưu này đã thất bại (các trợ lý cũng không thích Cope), nhưng Cope bắt đầu thu thập những mẩu chuyện tầm phào trong các bức thư mà ông cất trong ngăn kéo bàn bên phải của mình. Ông gọi tập thư này là “Marshiana” (tạm dịch là Món quà từ Chúa), và sau lời đe dọa tịch thu những hóa thạch, ông quyết định sẽ vạch trần đối thủ của mình với thế giới.

Để thực hiện điều đó, ông đã liên hệ với William Hosea Ballou, một cựu trợ lý tại tờ American Naturalist, người hiện đang làm phóng viên cho tờ báo lá cải New York Herald. Cope từng đặt tên cho một hóa thạch theo tên Ballou, và ngược lại, Ballou tôn sùng Cope: ông ta từng tuyên bố Cope xuất sắc hơn nhiều, thậm chí là hơn cả Charles Darwin. Sau khi lắng nghe đề nghị của Cope, Ballou sẵn sàng viết một câu chuyện về việc hợp nhất các cuộc khảo sát địa chất đã bị đánh tráo khái niệm như thế nào – và không phải ngẫu nhiên, kèm theo là những lời bôi nhọ Marsh.

Vi phạm các tiêu chuẩn báo chí thấp kém ngày đó, Ballou đã phỏng vấn một số trợ lý cũ của Marsh mà không nói với họ rằng ông ta là một phóng viên. Thay vào đó, ông ta đóng vai một nhà khoa học chỉ muốn trò chuyện về một đồng nghiệp. Âm mưu thành công, và ông ta thu thập được những câu trích dẫn vô giá. Một trợ lý cũ đã gọi công việc của Marsh là “bộ sưu tập những sai sót và sự thiếu hiểu biết đáng chú ý nhất... từng được trưng bày”. Một người khác cho rằng cuộc khảo sát địa chất cũng bị làm sai lệch như Tammany Hall. Một người khác tuyên bố, “tôi chưa bao giờ thấy [Marsh] làm hai công việc liên tiếp chính đáng về khoa học trong ngày”, sau đó nói thêm rằng Marsh “được biết là chưa bao giờ nói thật khi sự giả dối cũng phục vụ cho mục đích đó”.

Để ghi nhận công trạng, Ballou đã cho Marsh xem trước bài báo để cho ông cơ hội phản bác; ông ta cũng làm thế với trưởng đoàn khảo sát địa chất. Người trưởng đoàn này đã phản hồi ngay lập tức, nhưng Marsh đã làm khác đi. Ông đến Đại học Pennsylvania để khiến Cope bị mất việc và khánh kiệt. Khi trường đại học lần lữa, Marsh tiếp tục bởi móc vị hiệu trưởng trường này.

Rõ ràng ông ta đã bị lôi kéo vào một vụ tống tiền hèn hạ và Marsh đe dọa sẽ vạch trần ông ta trên báo chí nếu ông ta không tuân thủ.

Bất chấp âm mưu của Marsh, câu chuyện của Ballou vẫn xuất hiện vào ngày 12 tháng 1 năm 1890. Một nhà sử học đã tổng kết câu chuyện này một cách khéo léo rằng, nó thể hiện “sự coi thường các quy định liên quan đến hành vi phỉ báng”. Hầu như tất cả những người được trích lời trong bài báo đều phản đối kịch liệt nó – dù không rút lại những gì họ đã nói về Marsh. (Đúng hơn, họ phản đối các phương pháp tác nghiệp lén lút của Ballou.) Đó không phải những gì Ballou quan tâm. Đáng xấu hổ là, ông ta đã tập trung thu thập phản ứng của các nguồn tin và biến chúng thành một tin nóng hổi khác. “Cuộc tranh luận vẫn đang diễn ra,” ông ta lưu ý trong phần tiếp theo. “Đó là một cuộc chiến rất thú vị.”

Sự phản bác của Marsh – lạnh lùng, chính xác và khó chịu – được đưa ra một tuần sau đó. Ông khẳng định rằng việc vạch trần Cope như thế khiến ông cảm thấy đau đớn, nhưng ông không còn lựa chọn nào khác. Ông tuyên bố những cáo buộc của Cope đã cũ rích, nhàm chán và đầy dối trá: “Tôi có nên đưa ra tất cả các bằng chứng mà tôi có về chủ đề này [về sự xảo trá của Cope], thực sự thì tất cả các phần phụ trương của tờ Sunday Herald cũng không bao hàm được một nửa trong số đó”. Marsh cũng đưa ra một phản bác đanh thép đáp lại cáo buộc ông đã đạo văn trong công trình nghiên cứu về sự tiến hóa của loài ngựa từ một nhà khoa học người Nga: “Cuối cùng thì Kowalevsky đã phải hối hận và kết thúc sự nghiệp đáng tiếc khi tự bắn vào đầu mình. Trong khi đó, Cope vẫn sống và không hề ăn năn”. Marsh gói gọn mọi thứ lại bằng cách nhắc nhở thế giới lần cuối cùng rằng Cope đã đặt hộp sọ của một con thằn lằn đầu rắn lên đuôi của nó vào 20 năm trước đó.

Tóm lại, các bài báo khiến cả hai người đàn ông phải hổ thẹn. Thay vì tiêu diệt kẻ thù, Cope chỉ tạo ra nhiều kẻ thù hơn vì bây giờ không ai tin tưởng ông. Marsh tỏ ra nhỏ mọn và thâm hiểm trong các màn đáp trả của mình, và mất đi vị thế là một nhà cổ sinh vật học của cuộc khảo sát địa chất ngay sau đó. Ở góc độ rộng hơn, vụ bê bối cũng làm giảm bớt sự căng thẳng trong mối thù hằn giữa họ. Marsh khi đó đã gần 60 và cảm nhận được tuổi già của mình. Trong khi đó, Cope, gần 50 tuổi, thậm chí còn tồi tệ hơn. Bị vợ bỏ vì những gánh nặng tài chính, ông sống cô độc cùng một con rùa cưng và những hóa thạch gây ra ác mộng bầu bạn. Sau đó, ông ốm yếu vì bệnh thận, và liều lĩnh bắt đầu tự tiêm cho mình morphin, formalin (một chất bảo quản xác chết) và belladonna (còn gọi là cây cà độc dược). Những phương pháp điều trị tại nhà này không hiệu quả, và ông chết vì suy thận vào năm 1897. Một nhà sử học chỉ ra rằng, “Việc không thể thải chất độc ra khỏi cơ thể cuối cùng đã giết chết ông ấy”.

Cope quá tự tin khi có ý định giao lại bộ não và hộp sọ của mình cho một đồng nghiệp, người nghiên cứu về cơ sở thần kinh học của các thiên tài. Theo lời kể lại, món quà của Cope cũng là một thách thức sau khi chết đối với Marsh: Ông thách thức kẻ thù của mình khi hiến xác cho khoa học để xác định dứt khoát xem ai có bộ não lớn hơn. Bất kể điều đó có đúng hay không, Marsh đã không mắc chiếc bẫy đó. Ông mất năm 1899 và được chôn cất tại Connecticut. Ông chỉ còn lại 186 đô la từ số tiền người chú để lại và phải dành dụm từng đồng để trang trải cho đam mê hóa thạch của mình.

Trong một bài báo của tờ Herald, một nhà địa chất học đã nói điều gì đó về Cope và nó đúng với cả hai người đàn ông này. “Giá như ông ấy có thể nhận ra kẻ thù luôn ám ảnh ông ấy như một bóng ma chính là bản thân”.

Tuy nhiên, về phần công việc của họ, thật khó để đánh giá ảnh hưởng của Marsh và Cope đến lịch sử tự nhiên. Vào đầu những năm 1860, các nhà khoa học trên toàn thế giới đã biết về khoảng hơn 10 chi khủng long. Marsh đã khám phá ra 19 chi, và 86 loài. Cope bổ sung thêm 26 chi và 56 loài, với tổng cộng lên tới 1.200 bài báo[*]. (Đây được cho là một kỷ lục trong số các nhà khoa học; danh sách các ấn phẩm được thu thập của ông dài 145 trang.) Và trong khi Marsh giành ưu thế về số lượng loài, thì những ý tưởng của Cope về sinh học khủng long lại chiến thắng đối thủ. Marsh luôn coi khủng long là loài bò sát giống mình – chậm chạp và điềm đạm, một ý tưởng đã ngự trị trong suốt một thế kỷ. Ngày nay, quan điểm của Cope về khủng long – rằng chúng nhanh nhẹn, giống ông ấy – dường như gần với chứng cứ hơn.

Quan trọng hơn, Cope và Marsh đã mang đến sự thay đổi trong hiểu biết của chúng ta về sự sống trên Trái đất. Nhờ họ mà con người lần đầu tiên biết được khủng long đã từng hoàn toàn thống trị hành tinh của chúng ta như thế nào, và trong thời gian bao lâu – khoảng 180 triệu năm, gấp hơn 600 lần so với khoảng thời gian tồn tại của người tinh khôn Homo sapiens tính đến nay.

Những loài khủng long giai đoạn sau như Triceratops và Tyrannosaurus thực sự sống gần với thời đại chúng ta ngày nay hơn nhiều so với những loài khủng long sơ khai như Stegosaurus, loài đã tuyệt chủng cách đây 150 triệu năm. Quan điểm này cũng dẫn đến một thực tế rằng, nếu không nhờ một chút may mắn và một tiểu hành tinh lớn, những loài động vật có vú như chúng ta vẫn là một nhóm những sinh vật nhỏ bé có lông đang đào bới dưới lòng đất.

Công chúng cũng được hưởng lợi từ sự cạnh tranh giữa họ. Marsh đã tích trữ nhiều thùng hóa thạch đến nỗi những người nối nghiệp ông vẫn chưa mở hết chúng ra sau 60 năm từ ngày ông qua đời, và các bộ sưu tập của ông và Cope đã lấp đầy các bảo tàng trên khắp Mỹ. Trước cuộc chiến hóa thạch, không ai ngoại trừ một số học giả từng nghe nói về khủng long. Cope và Marsh đã khiến loài khủng long trở nên nổi tiếng – động lực đầu tiên thôi thúc mọi đứa trẻ đến bảo tàng. Họ làm vậy không chỉ bằng cách khai quật những bộ xương cũ trước đây mà còn bằng cách trưng bày chúng và khuấy động trí tưởng tượng của mọi người bằng những bài viết của họ. Hãy xem xét đoạn văn mô tả về loài thằn lằn ngón cánh của Cope, một họ hàng của loài khủng long: “Những sinh vật kỳ lạ này giương những đôi cánh da bay lượn phía trên những con sóng và thường lao xuống vô lấy những con cá; hoặc bay vút lên ở một khoảng cách an toàn, quan sát những con vật thuộc loài thằn lằn ở biển hung dữ hơn nô đùa và chiến đấu với nhau. Vào ban đêm, chúng ta có thể tưởng tượng chúng lũ lượt vào bờ và treo mình lên những vách núi nhờ những ngón có móng vuốt ở các chi cánh của chúng”. Người đàn ông này gần như đã nhìn thấy những con thú đó, trong giấc mơ của mình hoặc nếu không, giống như một người tưởng tượng thực sự, ông đã truyền đạt những gì mình thấy được cho phần còn lại của thế giới.

Cuối cùng, một số khía cạnh nhất định của cuộc chiến hóa thạch đem lại cảm giác thích thú dù không được mọi người tán đồng – nói một đằng làm một nẻo và phá hoại, những cuộc đào tẩu và những mật mã bí mật. Bởi không ai thực sự bị tổn hại, và vì nhìn chung khoa học mang lại rất nhiều lợi ích, nên ngày nay chúng ta có thể cười thầm về những tội lỗi của Marsh và Cope. Tuy nhiên, chúng ta không thể có thái độ tương tự đối với một vài câu chuyện sau đây khi ở thế kỷ XX. Các nạn nhân khi đó không phải là những học giả cáu kỉnh, mà là những bệnh nhân trao đi niềm tin và bị phản bội – bởi chính những người mà họ đang tìm kiếm sự giúp đỡ: những bác sĩ thề rằng sẽ không làm gì gây hại.

7 VI PHẠM LỜI THỀ | KHÔNG THỂ CHẤP NHẬN VỀ MẶT ĐẠO ĐỨC

Cấm hút thuốc. Canh tác hữu cơ. Thực phẩm không có thuốc nhuộm và chất bảo quản. Tất cả các biện pháp bảo vệ sức khỏe này có điểm gì chung? Chúng được các bác sĩ Đức Quốc xã khởi xướng. Tất nhiên, đó không phải là những gì chúng ta thường nghĩ đến khi nói đến y học dưới thời Đệ tam Quốc xã, nhưng những quy định tương tự về “trạng thái sạch sẽ” từng truyền cảm hứng cho những phương pháp y học lang băm đó cũng truyền cảm hứng cho nhiều thí nghiệm man rợ khiến các bác sĩ Đức Quốc xã trở nên khét tiếng.

Đức Quốc xã bị ám ảnh bởi sự sạch sẽ, và họ sợ rằng thuốc lá, thực phẩm chế biến sẵn và thuốc trừ sâu đang làm ô nhiễm cơ thể của công dân Đức. Tổ chức Schutzstaffel độc ác thậm chí còn đóng chai và bán nước khoáng. Đức Quốc xã sau đó đã mở rộng khái niệm về sự sạch sẽ này từ cơ thể cá nhân sang thể chế chính trị, và ngày càng bị ám ảnh bởi việc thanh trừng xã hội được cho là chất độc của nhân loại, đặc biệt là người Do Thái. (Như Nghị sĩ Führer Rudolph Hess từng nói, “Chủ nghĩa Quốc xã chỉ đơn thuần là một thứ nghiên cứu sinh học ứng dụng”.) Như một hệ quả tất yếu, các bác sĩ Đức Quốc xã kết luận rằng việc tiến hành các thí nghiệm y tế đối với những người không phải là người Aryan không chỉ được phép mà còn là nghĩa vụ đạo đức: cái chết của “vật chất con người” như vậy sẽ loại bỏ các chất gây ô nhiễm khỏi xã hội và những hiểu biết thu được sẽ tăng cường sức khỏe và hạnh phúc của Volk (dân tộc – tiếng Đức).

Ví dụ về các thí nghiệm kinh hoàng dưới thời Đệ tam Đế chế bao gồm: bắn người bằng đạn độc; cấy ghép tay chân không gây mê; xát mùn cưa và thủy tinh vào vết thương hở để nghiên cứu cách chữa bệnh; và nhỏ hóa chất ăn da vào mắt người để thay đổi màu sắc. Ít nhất 15.000 người đã chết trong những thí nghiệm như vậy (đối chiếu với Chương 3, các nhà giải phẫu học của Đức Quốc xã không bao giờ thiếu xác chết), và 400.000 người khác bị tàn tật hoặc vô sinh, dù nhiều thí nghiệm được coi là bất hợp pháp khi thực hiện trên động vật theo luật của Đức Quốc xã. Nhưng không giống như khỉ, chó và ngựa, người Do Thái và các tù nhân chính trị không được hưởng sự bảo vệ của pháp luật.

Thật đáng kinh ngạc, nhiều bác sĩ trong số này đã tuyên thệ theo lời thề Hippocrates là “Không gây hại” hoặc một điều gì đó tương tự – giống như lời thề mà các sinh viên y khoa ngày nay tuyên thệ. Đây là một trong những tuyên bố về đạo đức y học lâu đời nhất trong lịch sử, có từ thời bác sĩ Hy Lạp cổ đại Hippocrates và dường như nó sẽ loại trừ các loại hành vi tàn bạo được đề cập ở trên. Vậy các bác sĩ của Đức Quốc xã có cảm thấy họ đã vi phạm lời thề này hay không? Không hề. Lời thề Hippocrate tập trung vào hành vi của các bác sĩ và gần như bỏ qua những gì tốt nhất đối với bệnh nhân; họ chỉ cần tin tưởng các bác sĩ chăm sóc mình. Điều đó chỉ đúng trong bối cảnh đạo đức bình thường. Nhưng vào những năm 1930 ở Đức, chủ nghĩa tập thể lên ngôi – một chủ nghĩa thực dụng thô bạo đã bỏ qua quyền cá nhân và thay vào đó thúc đẩy “quyền” của chủng tộc. Các bác sĩ thuộc nhóm này đông đảo như bất kỳ nhóm người nào khác: Như một nhà sử học đã ghi chép, các bác sĩ “tham gia đảng Quốc xã sớm hơn và đông đảo hơn bất kỳ nhóm ngành nghề nào khác”. Là những người chữa bệnh, họ đặc biệt thích thú những bài hùng biện của Đức Quốc xã về việc “chữa khỏi” các tệ nạn của xã hội và loại bỏ những người Do Thái, người Gypsy và người đồng tính luyến ái “ung nhọt”. Nói cách khác, các bác sĩ đã chuyển ý nghĩa của lời thề Hippocrate từ “Không gây hại cho bệnh nhân” thành “Không gây hại cho xã hội” và hành động theo đó. Như một trong số họ đã thẳng thắn chia sẻ: “Lời thề Hippocrates đã bảo tôi phải cắt một đoạn ruột thừa bị hoại tử ra khỏi cơ thể người. Người Do Thái là đoạn ruột thừa của loài người. Đó là lý do tại sao tôi loại bỏ họ.”

Nhìn chung, gần một nửa số bác sĩ Đức gia nhập đảng Quốc xã, và công việc của họ phủ bóng đen lên y học cho đến ngày nay. Ngoài những mạng sống bị cướp đi, có một số căn bệnh và hội chứng vẫn được đặt theo tên của các bác sĩ Đức Quốc xã, những người đã thu thập được kiến thức của họ một cách bất hợp pháp. Bức xúc hơn, các nhà khoa học vẫn chưa biết phải làm gì với dữ liệu từ các thí nghiệm trên các tù nhân không mong muốn – dữ liệu này là một thứ dơ bẩn không thể chối cãi song lại là thứ có thể cứu sống được nhiều người ngày nay.

Cụ thể là, hầu hết các nghiên cứu y học của Đức Quốc xã đều đáng bị chôn vùi và lãng quên. Chẳng hạn, việc khâu các cặp song sinh cùng trứng lại với nhau như Josef Mengele từng làm là một hành vi không có giá trị về mặt y học. Ngay cả việc gọi hành động đó là một phương pháp “y học” cũng có vẻ thật bẩn thỉu[*].

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều đơn giản như vậy. Trong một loạt thí nghiệm, các bác sĩ Đức Quốc xã buộc các tù nhân phải ngậm nước biển ngày này qua ngày khác để xem họ sống sót được bao lâu. Trong nghiên cứu liên quan, họ đã ngâm mọi người trong chậu nước đá với nhiệt kế cắm vào trực tràng để nghiên cứu việc hạ thân nhiệt. Trong một nghiên cứu khác, họ nhốt mọi người bên trong các buồng giảm áp (áp suất thấp) để xác định ảnh hưởng của độ cao khắc nghiệt (21,3km). Giám đốc SS, Heinrich Himmler, đã đích thân chỉ đạo một số nghiên cứu này và sự man rợ của chúng là điều không cần bàn cãi. Trong nghiên cứu về nước biển, bệnh nhân khát nước đến nỗi họ bắt đầu liếm sàn sau khi lau để mong vợt được chút nước ẩm. Trong nghiên cứu áp suất thấp, mọi người vò đầu bứt tóc trong nỗ lực vô ích nhằm giảm bớt sự mất cân bằng áp suất bên trong hộp sọ của họ. Những người trong bồn nước đá khóc nức nở vì đau đớn khi chân tay họ cứng đờ; một số người cầu xin bị bắn hoặc giết hơn là phải chịu đựng thêm một phút nào nữa.

Nhưng các bác sĩ đã tìm ra lý do hợp lý để biện hộ cho những thí nghiệm tàn nhẫn này. Phi công thường tiếp xúc với áp suất thấp trong máy bay; các thủy thủ thường bị mắc kẹt trên các đảo hoang không có nước ngọt; binh lính thường phải chịu đựng cái lạnh buốt giá vào mùa đông. Các bác sĩ muốn biết những người lính này phải trải qua những gì về mặt sinh lý, và đặc biệt là làm thế nào để cứu họ. Ví dụ, với các bồn tắm nước đá, họ đã cố hồi sinh mọi người ngay khi nhiệt độ cơ thể của họ giảm xuống dưới 26°C sử dụng những biện pháp khác nhau như đèn chiếu nắng gay gắt, đồ uống nóng bỏng, túi ngủ sưởi ấm và rượu. Họ thậm chí còn lôi một số anh chàng đang hoảng loạn ra khỏi bồn nước đá và đẩy họ lên giường với gái mại dâm, những người sẽ cố giúp máu của những anh chàng này lưu thông theo cách “cổ điển”.

Các bác sĩ Đức Quốc xã ngâm một tù nhân trong nước đá để thực hiện một loạt các thí nghiệm man rợ phục vụ mục đích nghiên cứu khả năng hạ thân nhiệt. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Mỹ.)

Và đây là vấn đề. Vì những lý do rõ ràng, không có bác sĩ nào kể từ sau những năm 1940 thực hiện các thí nghiệm tương tự. Ví dụ, một bác sĩ nghiên cứu về hiện tượng hạ thân nhiệt vào những năm 1990 đã cho rằng ông không thể hạ nhiệt độ cơ thể của con người xuống quá 34°C về mặt đạo đức; và bất cứ nghiên cứu nào dưới mức đó đều là phỏng đoán. Do đó, dữ liệu của Đức Quốc xã là dữ liệu duy nhất mà chúng ta có trong một số trường hợp hồi sinh những người trong tình trạng nguy kịch. Đó là một vấn đề, bởi dữ liệu của Đức Quốc xã đôi khi mâu thuẫn với hiểu biết y học hiện đại. Với tình trạng hạ thân nhiệt, người ta thường cho rằng mọi người nên được làm ấm từ từ, bằng thân nhiệt của chính mình, bằng cách quấn họ trong chăn hoặc thứ gì đó. Các bác sĩ cảm thấy cách tiếp cận chậm rãi này giúp tránh sốc và chảy máu trong[*]. Nhưng các bác sĩ Đức Quốc xã phát hiện ra rằng, việc làm ấm thụ động như vậy không hiệu quả. Làm ấm người nhanh chóng và tích cực trong nước nóng đã cứu được nhiều mạng sống hơn.

Vì vậy, các bác sĩ hiện đại có nên bỏ qua phát hiện đó vì tính chất phi đạo đức của dữ liệu? Hãy tưởng tượng một người thân yêu của bạn – đứa con bé bỏng – rơi xuống lớp băng lạnh giá trên dòng sông. Bạn kéo cô bé ra khỏi mặt nước, nhưng cô bé gần như đã ngưng thở. Cô bé có đôi môi xanh xao và nhiệt độ cơ thể đã giảm xuống dưới 33°C. Bạn sẽ chọn phương pháp hồi sinh nào? Phương pháp có đạo đức nhưng lý thuyết, dựa trên phỏng đoán? Hay phương pháp man rợ của Đức Quốc xã nhưng dựa trên dữ liệu thực tế?

Bạn có thể đưa ra các lập luận tương tự trong các trường hợp khác. Trên thực tế, một số bác sĩ cho rằng cứu sống được nhiều mạng người ngày nay là kết quả tốt đẹp nhất biện minh cho sự hy sinh của nạn nhân. Và trong khi một số nhà quan sát vẫn còn đặt câu hỏi về chất lượng dữ liệu của Đức Quốc xã (vì chúng chưa từng được khảo cứu đồng đẳng), tuy nhiên trong nhiều trường hợp, các nhà nghiên cứu Đức là những chuyên gia được quốc tế công nhận, những người biết họ đang làm gì và thiết lập các thí nghiệm của họ một cách cẩn thận. Ví dụ, thông thường bạn không nên uống nước biển. Do đó, các nhà khoa học Đức lo ngại rằng việc ép các tù nhân uống nước biển sẽ gây ra căng thẳng và các phản ứng tâm thần khác, từ đó làm ảnh hưởng đến kết quả của họ. Đáp lại, các nhà nghiên cứu đã giảm bớt mùi vị của nước biển, khiến nó có vẻ ít mặn hơn. Điều này cho phép họ tách riêng các tác động sinh lý của nước biển. Điều đó thật dối trá và xấu xa, nhưng lại mang tính khoa học.

Chắc chắn sẽ có những lập luận mạnh mẽ chống lại việc sử dụng dữ liệu của Đức Quốc xã, cả về mặt thực tế và đạo đức. Với nghiên cứu về nước đá, các tù nhân thường ốm yếu và hốc hác, vì vậy các phương pháp điều trị phục hồi không thành công với họ vẫn có thể hiệu quả với những người khỏe mạnh. Việc sử dụng dữ liệu cũng có thể ngầm bào chữa cho những hành vi tàn bạo. Thiết nghĩ, chúng ta không nên cho phép sử dụng các kết quả y tế được thu thập không chính xác, giống như việc các tòa án hình sự cho phép sử dụng bằng chứng do những viên cảnh sát dối trá thu giữ được.

Hiệp hội Y khoa Mỹ cùng một số hiệp hội y khoa khác từng nói rằng, việc sử dụng dữ liệu này có thể phù hợp về mặt đạo đức trong một số trường hợp nhất định, với điều kiện là không còn cách nào khác để thu thập thông tin và bất kỳ ai trích dẫn nghiên cứu của Đức Quốc xã đều nói rõ rằng hành vi tàn ác đã diễn ra. Nhấn mạnh sự tàn bạo thậm chí có thể giúp nhắc nhở chúng ta rằng chúng ta không xa rời sự dã man như chúng ta vẫn nghĩ.

Cuối cùng, 16 bác sĩ của Đức Quốc xã đã bị kết án vì tội ác chiến tranh tại Phiên tòa xét xử các bác sĩ ở Nuremberg sau Thế chiến II, và 7 người bị treo cổ. Trong quá trình thử nghiệm, các bác sĩ và luật sư người Mỹ đã xây dựng 10 nguyên tắc đạo đức để nghiên cứu đối tượng con người, ngày nay được gọi là Luật Nuremberg. Không giống như lời thề Hippocrates, Luật Nuremberg nhấn mạnh quyền của bệnh nhân. Bệnh nhân phải đồng ý tham gia và bác sĩ cần thực hiện các bước để giảm thiểu đau đớn và cảnh báo họ về các tác dụng phụ và nguy hiểm có thể xảy ra. Hơn nữa, luật này tuyên bố rằng các bác sĩ chỉ có thể thực hiện các thí nghiệm trên con người nếu có nhu cầu y tế thực sự và chỉ khi có lý do chính đáng để cho rằng thí nghiệm sẽ thành công.

Theo một cách nào đó, Luật Nuremberg là một bước đột phá trong lịch sử y học. Nó biến đạo đức trở thành một phần không thể xóa nhòa của y học, và 75 năm sau, nó vẫn chi phối nghiên cứu về các đối tượng con người trên toàn cầu. Tuy nhiên, theo những khía cạnh khác, bộ luật này có rất ít tác động tức thì ở các nước Đồng minh. Tất nhiên, bác sĩ ở những quốc gia đó không phản đối nó, nhưng họ coi nó là thứ không liên quan. Họ nghĩ chỉ có những kẻ bệnh hoạn mới có hành vi lạm dụng. Không có bác sĩ nào ở một quốc gia văn minh cần một bộ luật như vậy.

Cơ Năm 1932, một số bác sĩ da trắng làm việc cho quan Y tế Cộng đồng của chính phủ Mỹ đã đến Tuskegee, Alabama, để nghiên cứu bệnh giang mai giai đoạn cuối ở 400 người đàn ông da đen. Hầu hết chúng ta đều nghĩ bệnh giang mai là một bệnh sinh dục, nhưng nếu không được điều trị, vi khuẩn xoắn gây ra nó có thể xâm nhập vào gần như mọi mô trong cơ thể, bao gồm cả tim và não. Các bác sĩ tại Cơ quan Y tế Cộng đồng muốn nghiên cứu những ảnh hưởng lâu dài của loại vi khuẩn tấn công này.

– CƠ quan Y tế Cộng đồng đã chọn Tuskegee vì một số lý do. Thứ nhất, các quận xung quanh có tỷ lệ lây nhiễm cao đáng báo động, lên đến 40% ở một số khu vực. Thứ hai, dân số chủ yếu là người da đen, và các nghiên cứu trước đây cho rằng bệnh giang mai ảnh hưởng đến người da đen khác với người da trắng; ví dụ, người da đen dường như mắc nhiều bệnh tim liên quan đến giang mai hơn, nhưng ít biến chứng thần kinh hơn. Các nhà y học Y tế Cộng đồng muốn xác định xem những phát hiện đó có đúng hay không. Thứ ba, với tư cách là những kiểu chính phủ trượng nghĩa – nhiều người đã hy sinh sự nghiệp sinh lợi ở lĩnh vực tư nhân để làm việc trong lĩnh vực y tế công cộng – những nhân viên y tế cộng đồng chân thành muốn giúp đỡ cộng đồng bị áp bức này. Và rõ ràng, nhiều người da đen trong cộng đồng đã chào đón sự hiện diện của họ. Đây là nguyên nhân của thời kỳ suy thoái, và mọi thứ ở Tuskegee thật tồi tệ. Một đợt xâm nhập của loài một ngũ cốc đã xóa sổ vụ bông năm trước và chính quyền quận gần đây đã đóng cửa mọi trường học công lập. Khi không có tiền để chăm sóc sức khỏe, sự xuất hiện của các bác sĩ y tế cộng đồng và những lời hứa của họ về sức khỏe miễn phí, chụp X-quang miễn phí và điều trị các bệnh về máu miễn phí là một ơn trời ban.

Chắc chắn một số người Tuskegee không tin tưởng các bác sĩ. “Những người da trắng cũng bị bệnh giống như chúng tôi”, một bệnh nhân đã nghĩ. Vậy tại sao Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ không thực hiện các nghiên cứu song song trong các cộng đồng da trắng? Tuy nhiên, hầu hết các nhà lãnh đạo địa phương đều ủng hộ nghiên cứu này. Viện Tuskegee nổi tiếng đã tiến hành các cuộc kiểm tra y tế để giúp đỡ, và một bác sĩ da đen trong thị trấn, người cũng tích cực trong phong trào dân quyền, đã kêu lên: “Kết quả của nghiên cứu này sẽ được cả thế giới săn đón.”

Nghiên cứu bắt đầu vào năm 1932 với các xét nghiệm thể chất và máu trên tất cả 400 người đàn ông. Các bác sĩ sau đó quay lại vài năm một lần để theo dõi họ. Đôi khi việc theo dõi bao gồm việc đưa những người đàn ông từ nhà đến phòng khám. Đôi khi các bác sĩ khám ngoài trời, quy tụ những người đàn ông này đến dưới bóng cây bên cạnh cánh đồng và lấy một ít máu. Sau đó, các bác sĩ so sánh 400 người đàn ông này với hai 200 người đối chứng không bị nhiễm bệnh, để nghiên cứu ảnh hưởng của bệnh giang mai đối với sức khỏe của họ.

Một điểm đáng chú ý là những người đàn ông trong nghiên cứu đã mắc bệnh giang mai trước khi Cơ quan Y tế Cộng đồng xuất hiện. Ngày nay, nhiều người tin rằng những người đàn ông này từng rất khỏe mạnh và chính các bác sĩ đã tiêm nhiễm bệnh giang mai vào cơ thể họ, điều này không đúng. Nhưng những gì các bác sĩ đã làm – để bệnh giang mai âm ỉ không được điều trị, đôi khi trong nhiều thập kỷ – thực sự kinh khủng.

Chúng ta có lý do để biện hộ cho việc các bác sĩ đã không điều trị bệnh giang mai vào năm 1932 đó. Việc điều trị tiêu chuẩn sau đó liên quan đến các loại thuốc được tẩm thạch tín và thủy ngân. (Như người ta từng nói, bệnh giang mai là “một đêm với sao Kim, suốt đời với sao Thủy”.) Vì vậy, ngộ độc kim loại nặng là một mối quan tâm thực sự. Thêm vào đó, tiêu diệt vi khuẩn giang mai bất hoạt thường khiến chúng bùng phát và tràn ngập toxin trong cơ thể (còn được gọi là phản ứng Jarisch-Herxheimer). Đôi khi tốt hơn là để cho bệnh giang mai bất hoạt nằm yên.

Một bác sĩ của Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ lấy máu từ cánh tay của một bệnh nhân trong nghiên cứu về bệnh giang mai Tuskegee khét tiếng ở Alabama. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Mỹ.)

Tuy nhiên, sự xuất hiện của penicillin vào những năm 1940 đã thay đổi mọi thứ – hoặc ít nhất có lẽ là như vậy. Penicillin ít độc hại hơn nhiều so với các phương pháp điều trị trước đó và có thể chữa khỏi bệnh giang mai chỉ trong 8 ngày (điều trị bằng thạch tín và thủy ngân mất 18 tháng).

Tuy nhiên, ngay cả sau khi penicillin được phổ biến rộng rãi vào những năm 1950, các bác sĩ y tế cộng đồng vẫn từ chối điều trị cho những người đàn ông ở Tuskegee bằng loại thuốc này. Tại sao? Bởi họ đang nghiên cứu tác động lâu dài của bệnh giang mai và việc chữa khỏi bệnh cho những người đàn ông này sẽ hạn chế kết quả nghiên cứu của họ.

Tất nhiên, các bác sĩ y tế cộng đồng không nhìn nhận mọi thứ theo cách đó. Họ coi nghiên cứu của mình là hành vi có đạo đức. Đúng, những người đàn ông ở Tuskegee có thể bị tổn thương, họ thừa nhận, nhưng công chúng nói chung sẽ được hưởng lợi từ kiến thức thu được. Họ đóng khung sự đau khổ trong cái mác hy sinh cao cả – dù không giải thích lý do tại sao chỉ những người đàn ông da đen mới nên hy sinh vì điều đó. Trong khi đó, các bác sĩ y tế cộng đồng khác lại tập trung vào những bí ẩn sinh học của bệnh giang mai đến nỗi quên mất những người đàn ông đó là con người. Như một bệnh nhân Tuskegee từng nói, những người đàn ông này không khác gì đám “chuột lang” đối với họ. Một bác sĩ thậm chí đã cố ngăn chặn việc xuất bản các bài báo về penicillin vì loại thuốc này xóa sổ bệnh giang mai quá nhanh so với ý muốn của ông ta, khiến ông ta mất đi cơ hội quan sát toàn bộ diễn biến của bệnh. (“Ý tưởng của tôi về thiên đường,” ông ta từng nói, “là bệnh giang mai không giới hạn và cơ sở vật chất không giới hạn để điều trị nó.”) Nỗi ám ảnh của ông ta về việc giải quyết những “câu đổ” về bệnh giang mai đã khiến ông ta mù quáng trước thực tế rằng, trong khi nghiên cứu y học thực sự có thể khám phá một số bí ẩn hấp dẫn, tuy nhiên quan điểm của y học không phải là để thỏa mãn trí tò mò. Y học là để chữa bệnh cho mọi người.

Hơn nữa, các bác sĩ tại Cơ quan Y tế Cộng đồng này liên tục nói dối những người tham gia thử nghiệm để cuộc nghiên cứu diễn ra suôn sẻ hơn. Đôi khi đây là những lời nói dối bỏ qua: Để khiến những người tham gia thử nghiệm tìm cách điều trị ở nơi khác, các bác sĩ không bao giờ nói với hầu hết bọn họ rằng họ đang mắc bệnh giang mai. (Tốt nhất thì họ cũng chỉ nói rằng những người này bị “máu xấu”.) Cũng có những lời nói dối cố ý tạo ra thông tin sai lệch. Một số người đã biết mình mắc bệnh giang mai, vì vậy, các bác sĩ đã dụ họ đến các phòng khám với lời gian dối lừa lọc: Qua những lá thư, họ hối thúc những người đàn ông này hãy nhanh lên nếu không các anh sẽ bỏ lỡ “cơ hội đặc biệt cuối cùng để được điều trị miễn phí”. Nhưng thay vì cung cấp phương pháp điều trị, họ sẽ tiến hành các thử nghiệm giả hoặc thực hiện phương pháp chọc dò thắt lưng đầy đau đớn và nói với người tham gia thử nghiệm rằng họ đang tiêm thuốc cho đối phương.

Ngoài sự dối trá và thờ ơ, nghiên cứu còn thất bại về mặt khoa học – được coi là một vấn đề đạo đức. Máu được lấy trong cái nóng gay gắt của Alabama thường bị hỏng và các phương pháp phát hiện bệnh giang mai không nhất quán đến mức các bác sĩ thậm chí không thể khẳng định chắc chắn liệu một số nam giới có mắc bệnh hay không. Hơn nữa, phân tích dữ liệu thường có chất lượng rất kém. Một số đối chứng mắc bệnh giang mai sau một vài năm nghiên cứu; tương tự, một số nam giới mắc giang mai hoặc được điều trị bởi các bác sĩ bên ngoài hoặc dùng penicillin trị các bệnh nhiễm trùng không liên quan, có khả năng khỏi được giang mai. Nhưng thay vì loại bỏ những trường hợp này khỏi nghiên cứu, các bác sĩ tại Cơ quan Y tế Cộng đồng đã hoán đổi những người đàn ông này qua lại giữa nhóm giang mai và nhóm đối chứng – một điều không thể chấp nhận được. Nói chung, sự cẩu thả về mặt khoa học đã khiến kết quả của nghiên cứu trở nên vô dụng và lẽ ra đã làm mất uy tín của nó.

Bây giờ, sau tất cả những đau khổ ở Tuskegee, thật ngớ ngẩn khi cứ nói mãi về phân tích dữ liệu. Nhưng nhiều nhà đạo đức sinh học lập luận rằng, trong y học, khoa học cẩu thả là khoa học phi đạo đức. Thiết kế một thí nghiệm vật lý khủng khiếp và bơm hút chân không khô hoặc bất cứ thứ gì là một chuyện. Không có ai thực sự bị hại khi làm thế. Nhưng nếu định đề nghị mọi người chịu đựng đau đớn để nghiên cứu y học thì bạn có nghĩa vụ thiết kế một thử nghiệm đúng đắn. Nếu không, dữ liệu sẽ vô dụng và nỗi đau trở nên vô ích. Các phần của Bộ luật Nuremberg nhấn mạnh vào thiết kế thử nghiệm vì lý do đó.

Tất cả những điều đó cho thấy thí nghiệm ở Tuskegee là phi đạo đức ở nhiều cấp độ. Các nạn nhân không chỉ bao gồm những người đàn ông không được điều trị. Trong hầu hết các trường hợp, bệnh giang mai giai đoạn cuối không lây, nhưng bệnh án lại nói rõ rằng ít nhất đã có một số người đã bị nhiễm bệnh. Bằng việc không cho những người đàn ông biết họ mắc bệnh – hoặc tệ hơn, tuyên bố một cách gian dối là họ đã khỏi bệnh – các bác sĩ đã làm tăng đáng kể nguy cơ lây lan bệnh cho vợ hoặc bạn tình khác của họ. Một số nhà khoa học da đen có liên quan đến nghiên cứu cũng bị ảnh hưởng nặng nề. Hãy xem xét trường hợp của Eunice Rivers.

Rivers sinh ra ở đông nam Georgia vào khoảng năm 1900 và nổi tiếng là người thù ghét phân biệt chủng tộc. Khi bà còn trẻ, một người đàn ông da đen ở quê bà đã giết một cảnh sát da trắng để tự vệ và bỏ trốn, được cho là nhờ sự giúp đỡ của cha bà. Để đáp trả điều đó, những nhân viên an ninh da trắng đã cưỡi la đến nhà Rivers và bắn vào ô cửa sổ nhà họ; một viên đạn suýt găm trúng và có thể giết chết Rivers. Cuối cùng, bà đã rời khỏi được thị trấn ấy vào năm 1918 bằng cách đăng ký học tại Viện Tuskegee. Lúc đầu, bà muốn học thủ công (chương trình thủ công của trường rất mạnh), nhưng cha khuyên bà theo học khoa học. Cuối cùng, bà đã trở thành một y tá và một nữ hộ sinh với chuyên ngành chăm sóc sức khỏe cộng đồng, đến trực tiếp từng nhà để vận động và cung cấp các biện pháp vệ sinh cho các bà mẹ tương lai như trải vải sạch hoặc báo trên giường của họ để đảm bảo việc sinh nở hợp vệ sinh.

Y tá Eunice Rivers từng là liên lạc viên chủ chốt của cộng đồng da đen trong quá trình nghiên cứu bệnh giang mai tại Tuskegee, sau đó đã bị lên án vì vai trò của bà trong quá trình đó. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Mỹ.)

Dù đây là một công việc có ý nghĩa, tuy nhiên Rivers luôn khao khát được thoát khỏi Jim Crow Alabama, và khi nhận được lời đề nghị vào năm 1932 để trở thành quản lý ca trực tại một bệnh viện ở New York, bà đã quyết định nhận lời. Sau đó, bà đã nghe nói về nghiên cứu bệnh giang mai. Các bác sĩ da trắng cần một liên lạc viên trong cộng đồng da màu, và Cơ quan Y tế Cộng đồng đề nghị bà làm trợ lý khoa học. Cơ hội tham gia một nghiên cứu thực sự đã khiến bà tò mò và rất háo hức muốn tạo ra sự khác biệt trong cộng đồng của mình nên bà đã quyết định từ chối công việc ở New York.

Rivers gần như đảm nhiệm mọi vai trò có thể có trong quá trình nghiên cứu. Bà đã giúp tìm kiếm những người đàn ông tham gia thử nghiệm, trò chuyện với họ tại các nhà thờ và trường học. Bà duy trì sự tham gia của họ bằng cách lưu địa chỉ của họ, và định kỳ lái chiếc Chevey hai cửa của mình đưa họ đi kiểm tra sức khỏe. (Rivers reo lên thích thú trước những câu chuyện ngớ ngẩn mà họ kể cho bà nghe trên đường; họ còn sẵn sàng đẩy xe của bà bất cứ khi nào nó bị sa lầy.) Bà thậm chí còn tự tay giao những giỏ thức ăn và quần áo cho những người tham gia thử nghiệm. Nhìn chung, bà là người thực sự không thể thiếu trong nghiên cứu, và bà được chính phủ Mỹ tặng thưởng huy chương vào năm 1958, điều mà bà vô cùng tự hào. Năm 1953, bà cũng là tác giả đầu tiên của một bài báo khoa học phác thảo các phương pháp nghiên cứu được sử dụng, một thành tích hiếm có đối với một phụ nữ da đen khi đó.

Tất cả những điều đó cho thấy Rivers cũng thực hiện vài điều đáng ngờ trong cuộc nghiên cứu. Những giỏ quần áo và thực phẩm chắc chắn đã giúp những người tham gia thử nghiệm sống qua ngày, xong đó cũng là một khoản hối lộ trá hình để giữ chân thọ trong cuộc nghiên cứu. Tệ hơn, như một bác sĩ địa phương nhớ lại, bà không khuyến khích – thậm chí ngăn cản – những người tham gia thử nghiệm tiếp nhận điều trị[*] bệnh giang mai ở những địa điểm khác, nhằm mục đích bảo đảm tính toàn vẹn của nghiên cứu. Về mặt nào đó, bà ấy thực hiện các hành vi tệ hại đó không khác gì các bác sĩ điều hành cuộc thí nghiệm.

Tuy nhiên, Rivers đã có những nỗ lực ít ỏi nhằm tạm dừng nghiên cứu. Năm 1955, một bác sĩ da trắng đã viết thư cho Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ, lập luận rằng “[công việc] không thể được biện minh dựa trên bất kỳ tiêu chuẩn đạo đức nào được chấp nhận: Pagan giáo (lời thề Hippocrate), tôn giáo (Maimonides, Nguyên tắc vàng), hoặc lĩnh vực chuyên môn (Bộ Quy tắc Đạo đức của Hiệp hội Y học Mỹ)”. Các quan chức Cơ quan Y tế Cộng đồng đã phớt lờ ông. Năm 1969, một nhóm bác sĩ da đen đã gửi các bài xã luận lên tờ New York Times và Washington Post để tố cáo nghiên cứu này, nhưng các biên tập viên của cả hai tờ báo đều nhún vai từ chối – bài xã luận có vẻ không đáng tin. Các nhà khoa học cũng không quan tâm. Các bác sĩ thuộc Cơ quan Y tế Cộng đồng đã xuất bản 13 bài báo riêng biệt về nghiên cứu trong suốt bốn thập kỷ và không cố che giấu những gì họ đang làm. Ví dụ, dòng đầu tiên trong bài báo của Rivers đề cập đến “bệnh giang mai không được điều trị”. Thật vậy, đó có lẽ là điều tai tiếng nhất về Tuskegee: mọi thứ đều được phô bày trước công chúng nhưng không có nhân vật quyền lực nào quan tâm đến điều đó.

Dù người ta nói rằng không gì bị che giấu, song nhận định cho rằng nghiên cứu được “phơi bày” vào năm 1972 là không hoàn toàn chính xác. Nhưng năm đó, một trong những người tố giác đã tố cáo nghiên cứu này – một thành viên của Đảng Cộng hòa tự do kiêm thành viên Hiệp hội Súng trường Quốc gia – cuối cùng đã thuyết phục được một phóng viên của Associated Press tìm hiểu về nghiên cứu. Khi câu chuyện của bà ta xuất hiện vài tháng sau, mọi thứ đã bùng nổ. Hàng trăm tờ báo và đài truyền hình đã lao vào tìm kiếm thông tin nghiên cứu này, và Thượng viện Mỹ đã triệu tập các quan chức tại Cơ quan Y tế Cộng đồng đến các Y phiên điều trần để tra khảo họ. Giám đốc Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh (đã tiếp nhận nghiên cứu từ Cơ quan Y tế Cộng đồng) thậm chí còn bị các nhà hoạt động làm hình nộm và treo chúng lên ở tư thế treo cổ.

Công bằng mà nói, phần lớn những tội lỗi tại Tuskegee đều xuất phát từ các bác sĩ da trắng, những người khởi xướng nghiên cứu và từ chối điều trị cho người tham gia. Nhưng Eunice Rivers cũng bị tấn công. Khi những câu chuyện thù địch xuất hiện lần đầu tiên, bà đã khóc nức nở, và sự soi mói của giới truyền thông khiến bà phải nhập viện vì căng thẳng. Nhiều người mắng chửi bà, như một nhà sử học từng nói, là một “kẻ phản bội chủng tộc trung lưu” hoặc một kẻ ngu ngốc “không bao giờ thực sự hiểu rằng việc bà ta chọn các bác sĩ da trắng thay vì những người đàn ông da đen sẽ hủy hoại đạo đức của bà ta như thế nào”. Một chút thông tin về “việc lựa chọn các bác sĩ da trắng” đang được tiết lộ. Rivers không muốn làm hại đồng bào của mình; nhiều người coi bà là người mẹ thứ hai, và những gói chăm sóc của bà giúp họ vượt qua những thời điểm tuyệt vọng. Nhưng là một phụ nữ da đen ở vùng nông thôn Alabama, toàn bộ sự nghiệp khoa học của bà phụ thuộc vào việc tiếp tục nghiên cứu và việc bà tiếp cận với các bác sĩ Y tế Cộng đồng. Nếu bà thách thức họ vì lý do đạo đức trong công việc họ đang thực hiện, họ gần như chắc chắn sẽ cắt đứt quan hệ với bà.

Các nghiên cứu điển hình về đạo đức sinh học thường ở dạng nói quá. Nghiên cứu y học của Đức Quốc xã là một ví dụ hoàn hảo: Có những kẻ thủ ác gây phẫn nộ và những nạn nhân vô tội, nên đương nhiên chúng ta sẽ cảm thấy vô cùng tức giận, và cảm giác đó không quá khó hiểu. Các bác sĩ Cơ quan y tế Cộng đồng không phải là những kẻ tà ác như Đức Quốc xã, nhưng họ đã lấn quá sâu vào phe tội lỗi. Trường hợp của Rivers khó xác định hơn. Bà bị mắc kẹt giữa đồng bào và nguyện vọng của bản thân, và bà cùng gia đình của mình đã phải vật lộn chịu đựng những việc làm của bà cho đến tận ngày bà qua đời hoặc thậm chí lâu hơn thế. Trong suốt quá trình nghiên cứu, bà được biết đến với tên gọi Y tá Rivers, dù đã kết hôn vào năm 1952 và chính thức trở thành Eunice Verdell Rivers Laurie. Nhưng khi Rivers qua đời vào năm 1986, chồng bà đã che giấu danh tính của bà một cách hiệu quả bằng cách chỉ ghi “Eunice V. Laurie” trên tấm bia mộ.

Nửa thế kỷ trước, cái tên Tuskegee đã khiến người da đen tự hào. Rosa Parks ra đời tại nơi đó. George Washington Carver đã nỗ lực hết sức ở Viện Tuskegee, nơi Booker T. Washington thành lập. Những người lính không quân Tuskegee là một trong những người lính dũng cảm nhất trong Thế chiến II. Sau đó, Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ đã tràn vào và làm vấy bẩn cái tên của thành phố. Và một lần nữa, dù không có bằng chứng nào cho thấy các bác sĩ thuộc Cơ quan Y tế Cộng đồng đã lây nhiễm bệnh giang mai cho bất kỳ ai, nhưng niềm tin đó vẫn tồn tại trong nhiều người Mỹ da đen ngày nay. (Nó thậm chí còn di căn thành các căn bệnh khác: một cuộc khảo sát vào những năm 1990 cho thấy hơn một phần ba người da đen tin rằng chính phủ Mỹ đã tạo ra HIV trong phòng thí nghiệm để thực hiện tội ác diệt chủng trong cộng đồng da đen.) Đáng buồn nhưng có thể hiểu được, nghiên cứu Tuskegee tiếp tục làm suy yếu sức khỏe cộng đồng. Các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng, thay vì nghe theo chỉ dẫn của bác sĩ, nhiều người trong cộng đồng da đen thích bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo về bệnh tiểu đường, bệnh tim và các bệnh khác cho đến khi quá muộn.

Nhưng vấn đề là, quan điểm về việc các bác sĩ y tế cộng đồng này cố tình lây nhiễm các căn bệnh lây truyền qua đường tình dục (STD) không phải là không có căn cứ. Trên thực tế, một trong những bác sĩ của Tuskegee, John Cutler, đã làm điều đó. Không phải ở Alabama, mà xa hơn về khu vực phía nam – Guatemala.

Trước khi đến Guatemala, chúng ta có thể sẽ thấy hữu ích khi tìm hiểu về một người cùng thời với John Cutler. Bác sĩ này là một chiến binh trong lĩnh vực y tế cộng đồng. Ông đã đến Haiti và Ấn Độ trong sự nghiệp của mình và làm việc không mệt mỏi để cải thiện khả năng tiếp cận chăm sóc sức khỏe phụ nữ ở cả hai quốc gia. Ông sắp xếp học bổng cho các bác sĩ phụ khoa và bác sĩ sản khoa ở các quốc gia đang phát triển sang Mỹ đào tạo, để họ có thể trở về quê hương và cứu sống phụ nữ. Ông cũng lên án sự hoang mang về đạo đức xung quanh căn bệnh thế kỷ AIDS trong những năm 1980, và cố gắng xóa bỏ việc coi những người đồng tính nam là bệnh nhân bị quỷ hóa. Chúng ta sẽ quay lại với bác sĩ này trong phần sau, nhưng ông đáng được ghi nhớ như một đối tác đầy phẩm hạnh với John Cutler ở Guatemala.

Sau khi tốt nghiệp trường y ở Cleveland vào đầu những năm 1940, Cutler gia nhập Cơ quan Y tế Cộng đồng và bắt đầu nghiên cứu vấn đề cấp bách đáng ngạc nhiên về các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STD) trong quân đội. Bệnh lây truyền qua đường tình dục luôn là một vấn đề nhức nhối trong quân đội (“kiểm tra bộ phận dưới” là một hoạt động thường xuyên tại đây), nhưng con số lây lan trong Thế chiến II bùng nổ đến mức khiến người ta kinh sợ. Các bác sĩ ước tính rằng, quân đội Mỹ sẽ mất 7 triệu ngày công lao động vì các căn bệnh STD mỗi năm, một tổn thất lao động tương đương với việc cho quân nhân của 10 tàu sân bay nghỉ làm ở nhà. Sau đó, một số loại thuốc dự phòng bằng hóa chất đã được sản xuất để ngăn ngừa nhiễm trùng, nhưng chúng phải được bơm vào bên trong niệu đạo của nam giới, một quá trình gây nôn mửa khó chịu. Nhiều quân lính đã từ chối điều trị và chấp nhận mọi nguy cơ có thể phải đối mặt.

Bác sĩ John Cutler, người đã chỉ đạo các thí nghiệm STD khét tiếng ở Guatemala vào những năm 1940 thay mặt cho Dịch vụ Y tế Công cộng Mỹ. (Được sự cho phép của Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ.)

Tuy nhiên, đến năm 1943, các bác sĩ quân đội đã phát triển hai loại thuốc dự phòng mới – một loại thuốc viên để uống và một loại thuốc mỡ bôi bên ngoài dương vật. Cutler đã thiết kế một thử nghiệm để kiểm tra tính hiệu quả của chúng. Nó liên quan đến việc khiến 241 tù nhân không mắc bệnh ở Terre Haute, Indiana bị nhiễm bệnh lậu và xem liệu thuốc viên hoặc thuốc mỡ có ngăn được nhiễm trùng hay không. Cutler chọn Terre Haute bởi đây là một thành phố lớn trong một vùng đầy mỏ than, xung quanh có rất nhiều thợ câu với những vết loét do bệnh lậu gây ra, và ông có thể lấy dịch mủ dễ dàng.

Không giống như Tuskegee, các tù nhân được thông tin đầy đủ về những gì sẽ xảy ra. Tất cả họ đều ký giấy miễn trừ, bằng ngôn từ đơn giản, tiết lộ các nguy cơ phơi nhiễm, và đều được hứa hẹn điều trị nếu việc điều trị dự phòng không thành công. Các tù nhân đồng ý để bị nhiễm bệnh lậu vì họ được trả 100 đô la mỗi người (1.500 đô la ngày nay), và các bác sĩ sẽ gửi thư khen ngợi họ tới hội đồng ân xá. Họ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Không giống như những người đang tại ngoại, họ không thể tham gia quân đội và chiến đấu trực tiếp với Đức và Nhật Bản. Nhưng như Cutler ranh mãnh đã chỉ ra, họ vẫn có thể đóng góp công sức bằng cách tham gia nghiên cứu của ông và giúp toàn thể quân đội không bị nhiễm bệnh tật. Ngày nay, các quy tắc đạo đức cấm sử dụng tù nhân trong nghiên cứu y tế vì họ là một nhóm dân số dễ bị tổn thương: họ bị giam giữ biệt lập và có khả năng bị lạm dụng, đồng thời việc treo miếng mồi “ân xá” ngay trước mắt họ là động lực sẽ gia tăng khả năng đồng ý tham gia thử nghiệm của họ. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, sử dụng tù nhân là việc làm phổ biến và không thể kiểm soát. Nó thậm chí còn có một số lợi thế về mặt khoa học: các tù nhân sống tập trung, giúp các nhà nghiên cứu loại bỏ được yếu tố khác biệt về môi trường, dẫn đến dễ theo dõi cũng như kiểm tra. Tóm lại, Cutler đã thiết kế một nghiên cứu thỏa mãn về mặt đạo đức theo các tiêu chuẩn của những năm 1940.

Giá mà khoa học luôn diễn ra suôn sẻ như vậy. Kế hoạch nghiên cứu của Cutler bao gồm hai bước. Đầu tiên, ông sẽ bôi mủ bệnh lậu lên dương vật của một số nam giới không dùng thuốc dự phòng và đo lường tỷ lệ phần trăm mắc bệnh theo cách đó. Điều này sẽ thiết lập một tỷ lệ lây nhiễm cơ bản. Trong giai đoạn hai, ông sẽ bôi mủ lên những người đàn ông đã được điều trị trước bằng thuốc dự phòng và đo tỷ lệ phần trăm mắc bệnh lậu trong nhóm này. Nếu tỷ lệ phần trăm trong nhóm thứ hai thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ phần trăm ban đầu, thì có nghĩa là thuốc dự phòng có tác dụng.

Thật không may, Cutler không bao giờ vượt qua được bước đầu tiên. Ông đã dành vài tháng để bôi mủ bệnh lậu lên dương vật nhưng những người tham gia không thể mắc bệnh theo cách đó để được chữa trị. Không thể xác định tỷ lệ lây nhiễm ban đầu, nghiên cứu đã kết thúc. Vào giữa năm 1944, sau mười tháng vô ích, Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ chấm dứt nghiên cứu trước sự thất vọng lớn của Cutler.

Tuy nhiên, với sự phổ biến của bệnh giang mai trong quân đội, Cutler có cơ hội thứ hai. Đến năm 1946, ông chuyển đến một văn phòng Y tế Cộng đồng trên Đảo Staten, nơi ông gặp bác sĩ Juan Funes. Funes đã ở đó trên tinh thần quan hệ cộng tác; ông thường làm việc cho văn phòng y tế cộng đồng của chính phủ Guatemala. Hai người bắt đầu nói chuyện, và khi Funes nghe tin về thất bại trong nghiên cứu Terre Haute, ông đã đề nghị Cutler đến thăm Guatemala và tiếp tục công việc với các tù nhân ở đó. Funes đã làm điều này vì một lý do – tiền. Guatemala gần đây đã thoát khỏi ách thống trị của United Fruit Company, công ty đã điều hành đất nước như một thuộc địa cá nhân của họ trong nhiều thập kỷ, một nước cộng hòa chuối theo đúng nghĩa đen. Quốc gia non trẻ này đang phải vật lộn để đứng lên, và cũng giống như ở Tuskegee, nguồn tiền dành cho sức khỏe cộng đồng rất eo hẹp. Việc Luring Cutler đến Guatemala sẽ kéo theo sự xuất hiện của các bác sĩ Mỹ phục vụ công tác đào tạo nhân sự cùng nguồn tiền mua sắm trang thiết bị.

Cutler cũng thích đề xuất này. Một lỗ hổng lớn trong nghiên cứu Terre Haute là phương pháp phơi nhiễm nhân tạo – bôi mủ lên dương vật. Bệnh lậu thường lây truyền khi quan hệ tình dục, và ông lập luận rằng điều gì đó liên quan đến hành vi quan hệ tình dục có thể làm lây lan bệnh dễ dàng hơn. May mắn thay, mại dâm là hoạt động hợp pháp ở Guatemala, ngay cả đối với tù nhân. Những người phụ nữ chỉ cần đi kiểm tra sức khỏe tại các phòng khám công là được – và thật tình cờ khi Funes là người điều hành những phòng khám đó. Ông nói với Cutler rằng Cutler có thể sàng lọc phụ nữ ở đó để tìm ra những người mắc bệnh lây truyền qua đường tình dục và đưa họ đến nhà tù để triển khai nghiên cứu. Cutler sau đó có thể thực hiện nghiên cứu cơ bản tương tự ở Terre Haute, ngoại trừ việc phương pháp tiếp xúc, quan hệ tình dục, sẽ tự nhiên hơn nhiều.

Dẫu cho có nhiều điểm tương đồng với Terre Haute, nghiên cứu ở Guatemala cũng khác biệt ở một số khía cạnh chính. Có điều, lúc đó penicillin đã xuất hiện trên thị trường, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải thay đổi quy trình. Thay vì dùng thuốc mỡ dự phòng ban đầu, lần này Cutler sẽ trộn một hỗn hợp sệt gồm penicillin, sáp ong và dầu lạc rồi bôi lên dương vật của nam giới. Funes và Cutler cũng quyết định mở rộng đối tượng không chỉ bao gồm tù nhân mà còn cả binh lính trong quân đội Guatemala và bệnh nhân tâm thần. Tương tự, họ quyết định chuyển hướng nghiên cứu không chỉ bệnh lậu mà cả bệnh giang mai và hạ cam mêm (chancroid – săng).

Nhưng sự khác biệt lớn nhất giữa hai nghiên cứu – và cũng là yếu tố đẩy công trình này vào con đường khoa học tội lỗi – là các bác sĩ quyết định không cho binh lính, tù nhân và bệnh nhân tâm thần biết họ bị nhiễm bệnh lây qua đường tình dục. Thay vào đó, họ thực hiện việc này một cách bí mật. Theo một bác sĩ y tế cộng đồng thì việc cố gắng giải thích yếu tố khoa học đằng sau nghiên cứu này sẽ chỉ khiến những đối tượng tham gia thêm “mơ hổ”, đặc biệt khi thổ dân da đỏ chiếm đa số tù nhân. Trên thực tế, cũng giống như ở Tuskegee, Cutler và các cộng sự không chỉ che giấu sự thật mà còn tích cực nói dối bệnh nhân, giành được sự hợp tác của họ bằng cách tuyên bố cung cấp “phương pháp điều trị” cho các căn bệnh khác nhau. Sự tương phản thật rõ nét. Khi lây nhiễm bệnh cho công dân Mỹ, Cutler cảm thấy có nghĩa vụ phải đảm bảo sự đồng ý của họ trong khi người Guatemalan không nhận được sự tôn trọng tương tự.

Các thí nghiệm bắt đầu được triển khai ở thành phố Guatemala vào tháng 2 năm 1947. Theo kế hoạch, Funes sẽ chuyển những gái mại dâm bị nhiễm bệnh đến Cutler; Cutler sau đó chơi trò mai mối và ghép đôi họ với các phạm nhân trong tù. Trước sự thích thú của họ, Cutler thậm chí còn chuốc rượu những người đàn ông và phụ nữ trước khi để họ quan hệ tình dục. Khỏi phải nói, ngày nay người ta cấm việc chuốc say các đối tượng nghiên cứu, nhưng trong suy nghĩ của Cutler hồi đó, hành vi này khiến quan hệ tình dục trở nên “tự nhiên” hơn bằng cách mô phỏng một cuộc gặp gỡ trong tự nhiên, cụ thể là một quán bar.

Tuy nhiên, cam kết của Cutler về sự tự nhiên chỉ dừng lại ở đó. Ông ta có vẻ đã rình rập các cặp đôi lúc họ quan hệ tình dục vì ông ta đã ghi chú cụ thể thời gian lên đỉnh của mỗi người (theo phút hoặc giây). Sau đó, ngay sau khi họ dừng lại, ông ta lao vào và nhanh chóng ngó nghiêng bộ phận sinh dục của họ để kiểm tra tinh dịch và dịch âm đạo. Không có màn vuốt ve, ôm ấp hay những điếu thuốc sau lên đỉnh. Vì mục tiêu hiệu quả, gái mại dâm chỉ có chưa đến một phút để chuyển sang khách hàng tiếp theo. Một phụ nữ đã phải phục vụ tám người đàn ông trong 71 phút, không có cơ hội rửa mặt giữa những lần phục vụ như vậy. Hầu hết 2.000 người tham gia nghiên cứu là người lớn, tuy nhiên có một gái mại dâm chỉ mới 16 tuổi, và một số binh lính chỉ khoảng 10 tuổi.

Ngược lại với những hy vọng ban đầu, Cutler cũng rơi vào thất vọng ở Guatemala nhiều như ở Terre Haute. Ngay cả khi uống rượu và quan hệ tình dục, những người đàn ông này không mắc các bệnh STD ở tỷ lệ đủ cao để thiết lập đường cơ sở – và nếu không có đường cơ sở, các thí nghiệm đều vô giá trị. Vì vậy, trong cơn tuyệt vọng, Cutler từ bỏ quan hệ tình dục tự nhiên và bắt đầu lây nhiễm bằng tay cho những người đàn ông.

Đó là một quá trình. Đầu tiên, ông thu thập một chút dịch mủ các loại bệnh STD và trộn nó với nước luộc tim bò. Sau đó, ông ta dụ những người đàn ông vào văn phòng của mình và cho họ tiếp xúc với chất lỏng này theo một trong ba cách. Ở phương pháp phơi nhiễm nông, ông ngâm một miếng bông nhỏ vào chất lỏng và buộc nó dưới da quy đầu của họ. Trong phương pháp tiếp xúc sâu, Cutler ngâm một ít bông trong chất lỏng và dùng tăm đâm vào niệu đạo của nam giới. Trong phương pháp chà xát, ông sử dụng đầu của ống tiêm để chà xát đầu dương vật cho đến khi nó bật máu, sau đó nhỏ chất lỏng lên vết thương. Cutler cũng tiếp xúc với gái mại dâm không bị nhiễm bệnh bằng cách nhét bông gòn thấm dịch vào âm đạo của họ và như ông ta đã báo cáo, ngoáy nó xung quanh “với một lực rất mạnh”. Như thể cố làm tăng thêm sự rùng rợn, Cutler thường rủ vợ đi cùng để chụp những bức ảnh cận cảnh về bộ phận sinh dục của mọi người.

Đáng chú ý, một số đối tượng của Cutler đã phản đối những “phương pháp điều trị” này. Thay vì bị chà xát dương vật, một bệnh nhân tâm thần – một người mà chúng ta phải nói rằng xuất hiện như một người tỉnh táo nhất trong phòng – nhảy khỏi bàn và chạy trốn; nhân viên bệnh viện đã mất hàng giờ để tìm thấy anh ta. Tuy nhiên, nhìn chung, Cutler khá hài lòng với các phương pháp phơi nhiễm nhân tạo, tạo ra tỷ lệ lây nhiễm ban đầu từ 50% đến 98%.

Cutler đã nghiêm túc báo cáo tất cả “quá trình” này cho cấp trên của mình ở Washington, và gây được tiếng vang. Một người đã viết cho ông ta rằng “chương trình của anh [!] đã thu hút được sự chú ý khá rộng rãi và đạt được nhiều thuận lợi ở đây”. Một người khác kể lại cuộc trò chuyện của Cutler với một vị Tổng y chức Mỹ:

“Trong mắt ông ấy ánh lên niềm vui lấp lánh khi nói rằng, Anh biết đấy, chúng tôi không thể làm một thử nghiệm như vậy ở đất nước này.”

Một lần nữa, các bác sĩ y tế cộng đồng thường hy sinh sự nghiệp sinh lợi trong lĩnh vực tư nhân để làm việc trong lĩnh vực y tế cộng đồng, và nhiều người trong số họ xuất thân từ quân đội. Song song với nhau, nền tảng chung và ý thức chung về mục đích đã tạo ra một tinh thần cao cả trong các cấp bậc của Cơ quan Y tế Cộng đồng. Thông thường, tinh thần phối hợp hoàn hảo là điều rất tốt. Nhưng các nhà tâm lý học nghiên cứu động lực học của nhóm đã phát hiện ra rằng, các nhóm có sự gắn kết cao và nền tảng đồng đều có xu hướng đưa ra quyết định tồi tệ hơn các nhóm có suy nghĩ đa dạng. Đặc biệt, các nhóm đồng dạng hiếm khi đặt câu hỏi về hành vi trái đạo đức của chính họ – hay chính xác hơn là không nhận ra họ đang hành động phi đạo đức. Đối với nhóm Cơ quan Y tế Cộng đồng thuần nhất được xem xét, Cutler đang thực hiện một công việc đáng kinh ngạc.

Tuy nhiên, ở một mức độ nào đó Cutler biết các thí nghiệm của ông đã đi lạc vào vùng đất đáng ngờ. Ngay cả khi đang “mê mải trong men say tán thưởng” từ cấp trên của mình, ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải giữ kín mọi chuyện. Những lời cầu xin đó ngày càng được khẳng định hơn sau tháng 4 năm 1947, khi một bài báo ngắn xuất hiện trên tờ New York Times. Bài báo mô tả một số thí nghiệm ở Baltimore và Bắc Carolina, nơi các nhà khoa học cho thỏ tiếp xúc với bệnh giang mai và ngay lập tức cho chúng uống penicillin, có vẻ như để ngăn ngừa nhiễm trùng. Phóng viên ghi chép lại rằng, nghiên cứu này sẽ đem lại nhiều hứa hẹn cho con người – nhưng xét về mặt đạo đức là “không thể chấp nhận” khi “bắn vi trùng giang mai vào cơ thể người”. Trong khi đó, Cutler đang làm chính xác điều đó ở Guatemala. Tuy nhiên, chứng kiến công việc của mình được mô tả là “không thể chấp nhận về mặt đạo đức” khiến ông càng không chịu ngừng nghỉ. Nó chỉ củng cố thêm sự nghi ngờ của ông về hành vi gây rối của những người bên ngoài hàng ngũ Y tế Cộng đồng, vì vậy bí mật là điều tối quan trọng.

Cũng phải nói rằng, các nhà sử học đã lưu ý rằng Cutler không bao giờ đem mình ra làm đối tượng nghiên cứu trong các thí nghiệm của bản thân. Điều đó nghe có vẻ như là một lời chỉ trích kỳ quặc, song việc tự thử nghiệm trên bản thân khá phổ biến trong y học vào giữa những năm 1900. Chẳng hạn, nhà giải phẫu học John Hunter đã tự làm bản thân mắc bệnh lậu vào năm 1767 bằng cách bơm mủ lậu vào dương vật của chính mình để có thể theo dõi căn bệnh này từng ngày[*]. Tuy điều đó nghe có vẻ điên rồ, nhưng Hunter ít nhất cũng có can đảm chịu đựng để phục vụ khoa học. Các bác sĩ vẫn làm những việc như vậy vào thời Cutler. Trên thực tế, Bộ luật Nuremberg đưa ra quy định miễn trừ cho nghiên cứu nguy hiểm, miễn là có nhu cầu cấp thiết về mặt y tế đối với nghiên cứu đó – và bản thân các bác sĩ phải đóng vai trò là đối tượng thí nghiệm. Công việc nghiên cứu của Cutler có thể được cho là cấp thiết, nhưng ông thích bảo vệ của quý của chính mình trong khi khiến những người khác bị lây nhiễm.

Dù tính đồng nhất cao, song một số đồng nghiệp trong Cơ quan Y tế Cộng đồng vẫn đặt câu hỏi về nghiên cứu Guatemala một cách kín đáo. Thách thức trực tiếp nhất liên quan đến bệnh nhân tâm thần. Một bác sĩ viết cho Cutler, “trên thực tế, tôi không mấy hứng thú với việc thử nghiệm trên những người tâm thần. Họ không thể bày tỏ sự đồng ý, không biết chuyện gì đang xảy ra, và nếu một tổ chức vì nhân quyền nào đó nghe phong thanh được việc này, họ chắc chắn sẽ gây ra những ồn ào không đáng có”. Có vẻ như ông ta quan tâm đến tai tiếng báo chí hơn là việc hại người. Nhưng không giống như hàng trăm người khác trong Cơ quan Y tế Cộng đồng, ít nhất ông ta cũng phản đối và khuyên Cutler nên dừng lại.

Hình ảnh một số phụ nữ Guatemala bị cố tình lây nhiễm STD trong một cuộc thử nghiệm của Cơ quan Y tế Cộng đồng Mỹ. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Mỹ.)

Người đồng nghiệp nọ đã đúng khi lo lắng về vấn đề đạo đức. Ngay cả khi xem xét mọi sự suy đồi đạo đức khác ở Guatemala, công việc của Cutler ở trại tâm thần đã chạm ngưỡng các mức đáy đạo đức mới. Để đổi lấy một số vật dụng khiêm tốn đến thảm hại – một máy chiếu, tủ lạnh, một số loại thuốc, một số đĩa và cốc – giám đốc trại tâm thần đã cho phép Cutler khiến 50 bệnh nhân tâm thần nhiễm STD, trong đó có 7 phụ nữ động kinh bị tiêm bệnh giang mai vào cột sống. Một cách ngớ ngẩn, Cutler tuyên bố rằng những người phụ nữ “không quan tâm đến quá trình này”, đến mức họ xếp hàng “ngày này qua ngày khác” để được tiêm thuốc vào cột sống, một phần vì ông ta đã dụ dỗ họ bằng thuốc lá.

Trường hợp éo le nhất tại trại tâm thần liên quan đến một phụ nữ tên là Bertha. Thông tin về độ tuổi và lý do cô ta phải vào trại tâm thần hiện tại vẫn là một bí ẩn, nhưng vào tháng 2 năm 1948, Cutler đã tiêm vi khuẩn giang mai vào cánh tay trái của cô ta. Cơ thể cô ta nhanh chóng mọc mụn đỏ và lở loét, da của cô ta bắt đầu bong tróc. Tuy nhiên, Cutler từ chối việc điều trị cho người phụ nữ đó trong 3 tháng, và đến ngày 23 tháng 8, Bertha rõ ràng đang sắp chết. Rõ ràng, ông ta đang nghĩ rằng giờ ông ta có thể làm bất cứ điều gì mình muốn, Cutler tiến hành bơm mủ bệnh lậu vào niệu đạo, mắt và trực tràng của Bertha, sau đó tiêm thêm cả thuốc điều trị giang mai. Trong vòng vài ngày, mắt Bertha bị chảy mủ còn niệu đạo thì chảy máu. Cô ta mất ngày 27 tháng 8.

Như đã đề cập trước đó, đánh giá con người của quá khứ dựa theo các tiêu chuẩn đạo đức ngày nay và cảm thấy bản thân vượt trội hơn là chuyện rất dễ dàng. Bởi phong cách đạo đức thay đổi thậm chí còn nhanh hơn cả phong cách thời trang, và vì lẽ đó, chúng ta nên dừng lại để xem mọi người trong tương lai có thể sẽ tố cáo chúng ta vì những điều mà chúng ta thậm chí chưa bao giờ đặt nghi vấn hay không. Nhưng đánh giá một người vì đã vi phạm các tiêu chuẩn của thời đại của họ có vẻ công bằng, và bằng cách đo lường đó, công việc “không thể chấp nhận về mặt đạo đức” của Cutler cực kỳ ghê tởm. Nếu thực hiện những thí nghiệm tương tự đối với Bertha trong một trại tập trung ở Đức, ông ta có thể đã bị xét xử vì tội ác chiến tranh.

Tổng cộng, Cơ quan Y tế Cộng đồng đã chi 223.000 đô la (2,6 triệu đô la ngày nay) cho các thí nghiệm của Cutler trước khi cắt quỹ tài trợ vào năm 1948. Penicilin đã chữa khỏi các bệnh STD hiệu quả đến mức việc dùng dầu lạc dự phòng dường như vô nghĩa. Dù sao thì một Tổng y chức mới của Mỹ cũng đã tiếp quản – một người thích làm màu hơn là để ý đến những sai sót về mặt đạo đức. Kết quả là Cutler thu dọn đồ đạc và rời Guatemala. Rõ ràng, dựa trên sự quan tâm của ông đối với STD, chắc chắn ông sẽ tham gia nghiên cứu Tuskegee ở Alabama.

Không giống như các bác sĩ Tuskegee, những người công bố các kết quả của họ một cách thẳng thừng, Cutler không bao giờ viết bất kỳ báo cáo nào về Guatemala. Điều đó một phần là do nghiên cứu không tạo ra bất kỳ kiến thức mới mẻ nào; từ quan điểm sức khỏe cộng đồng, họ không phát hiện ra điều gì. Nhưng dường như có một lý do khác, đen tối hơn diễn giải sự im lặng của ông ta. Khi rời Cơ quan Y tế Cộng đồng vào năm 1960, Cutler đã bỏ trốn và mang theo tất cả sổ ghi chép trong phòng thí nghiệm và biểu đồ bệnh nhân từ Guatemala, dù chúng là tài sản của chính phủ Mỹ – một động thái hết sức bất thường đối với một người lính tận tụy ông ta. Không ai biết lý do tại sao ông ta lấy cắp chúng, nhưng có vẻ như đó là một hành động nhằm ngăn bất kỳ ai khác phát hiện ra nghiên cứu. Thật ngạc nhiên, không ai làm điều đó cho đến năm 2005, khi nhà sử học Susan Reverby tình cờ xem được những cuốn sổ ghi chép tại Đại học Pittsburgh, nơi Cutler đã giảng dạy sau khi rời Cơ quan Y tế Cộng đồng. Nếu Reverby không mở chúng ra và đọc hết cả 10.000 trang, những nghiên cứu này có thể vẫn còn là bí mật cho đến ngày nay[*].

Cutler không còn sống để chứng kiến người ta phơi bày nghiên cứu của mình; ông ta mất năm 2003. Vậy ông đã làm những công việc gì sau nghiên cứu ở Guatemala. Ngoài Tuskegee, ông còn làm việc ở Haiti và Ấn Độ để giúp chăm sóc sức khỏe cho phụ nữ. Ông đã sắp xếp học bổng cho các bác sĩ phụ khoa và bác sĩ sản khoa ở các quốc gia đang phát triển sang Mỹ đào tạo, để họ có thể trở về nhà và cứu sống phụ nữ. Ông cũng lên án nỗi sợ hãi về đạo đức xoay quanh căn bệnh thế kỷ AIDS trong những năm 1980, từ chối việc coi những người đồng tính là nạn nhân bị quỷ hóa.

Nghe có vẻ quen thuộc? Xin lỗi vì dông dài, nhưng vị bác sĩ có vẻ anh hùng ở đầu phần này – người ủng hộ những người phụ nữ và một bộ phận thiểu số – lại chính là người chỉ đạo nghiên cứu Guatemala. Nếu thông tin chi tiết duy nhất bạn biết về Cutler đến từ cáo phó của ông, trước khi công việc ở Guatemala được tiết lộ, bạn sẽ nghĩ ông là Albert Schweitzer.

Vậy làm sao hai Cutler này lại là một người? Có lẽ ông đã ăn năn sau khi rời Guatemala, và dành phần đời còn lại để hành động trượng nghĩa. Có lẽ ông đã chôn giấu tất cả ký ức về nó và không chịu thừa nhận mình đã làm bất cứ điều gì sai trái. Có lẽ ông vẫn theo chủ nghĩa thực dụng thô thiển rằng chừng nào bạn còn cố gắng giúp đỡ nhiều người về tổng thể – loài người về mặt lý thuyết – thì bạn có thể hy sinh những con người thực trên hành trình đó. (Vào những năm 1990, Cutler đã bảo vệ nghiên cứu Tuskegee trên chính những cơ sở đó.) Hoặc có lẽ nỗ lực phân thân thành Cutler I và Cutler II đã bỏ lỡ điểm mấu chốt đó. Chúng ta thường dễ dàng đẩy Guatemala Cutler vào cùng một giuộc với Joseph Mengele và các bác sĩ Đức Quốc xã khác. Nhưng sẽ khó làm vậy khi chúng ta thừa nhận tất cả những điều tốt đẹp mà ông đã làm sau này. Có lẽ đến cuối cùng không có cách nào để có thể dung hòa hai mặt trong con người John Cutler[*].

Vì các thí nghiệm ở Guatemala đã bị bưng bít suốt một thời gian dài, nên Tuskegee cuối cùng lại là nghiên cứu đã phủ một bóng đen lớn hơn lên lĩnh vực khoa học y tế. Nhưng khi nghiên cứu mang tầm quốc tế hơn, thì những dư âm đáng buồn của cả hai trường hợp này đã được cả thế giới biết đến.

Một cuộc tranh cãi liên quan đến vaccine sốt rét đã nổ ra khắp nơi. Hầu hết các bệnh truyền nhiễm là do virus hoặc vi khuẩn gây ra. Sốt rét bắt nguồn từ một sinh vật đơn bào, một sinh vật nhỏ bé nhưng tinh vi và có chu kỳ sống phức tạp. Sự phức tạp đó đã cản trở việc phát triển vaccine trong nhiều thập kỷ, làm trầm trọng thêm vấn đề sức khỏe được cho là lớn nhất toàn cầu: căn bệnh tấn công 200 triệu người mỗi năm.

Vào cuối những năm 2010, một loại vaccine sốt rét mới đầy hứa hẹn đã được nghiên cứu và giới thiệu, đồng thời được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) bắt đầu thử nghiệm tại Malawi, Ghana và Kenya. Chắc chắn loại vaccine này, với tên gọi Mosquirix, không hoàn hảo. Ở trẻ em dưới 17 tháng tuổi, nó làm giảm tỷ lệ mắc bệnh chỉ ở mức một phần ba. So với các nhóm đối chứng, nó cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh viêm màng não gấp 10 lần và những lý do bí ẩn đã làm tăng gấp đôi tỷ lệ tử vong ở trẻ em gái. Tuy nhiên, ngay cả khi xét đến những nguy hiểm đó, Mosquirix vẫn có khả năng cứu sống hơn 100.000 sinh mạng chỉ riêng ở châu Phi mỗi năm.

Tuy nhiên, việc triển khai vaccine này đã bị nhiều người chỉ trích là thiếu sáng suốt. Phát biểu một cách quan liêu, WHO đã phân loại chương trình tiêm chủng là một “cuộc giới thiệu thí điểm” thay vì một “hoạt động nghiên cứu”, dường như nhằm tránh né các thủ tục và sự giám sát bổ sung mà công tác “nghiên cứu lại” chính thức đòi hỏi. Tệ hơn nữa, các quan chức không thông báo cho cha mẹ về nguy cơ viêm màng não hoặc tỷ lệ tử vong gia tăng ở trẻ em gái. Thay vào đó, khi cha mẹ đến phòng khám để chủng ngừa các bệnh khác cho con mình, bác sĩ sẽ chỉ hỏi họ xem họ có muốn chủng ngừa sốt rét không. Không ai nói với họ rằng Mosquirix là một thử nghiệm. WHO đã bảo vệ các phương pháp của mình bằng cách lưu ý rằng cha mẹ có thể chọn không tham gia nếu muốn. WHO cũng lập luận rằng, họ đã đạt được “sự đồng ý ngụ ý” bằng cách cung cấp thông tin trước cho cộng đồng về vaccine nói chung. Nhưng các nhà phê bình phản bác rằng sự đồng ý đó không giống như “sự đồng ý được thông báo” mà hầu hết các nghiên cứu yêu cầu. Như một nhà đạo đức sinh học đã lập luận, “Sự đồng ý ngụ ý tức là không có sự đồng ý nào cả.”

Cho đến nay, nghiên cứu này – và các tranh cãi về nó – vẫn đang diễn ra. Nhưng dù mọi chuyện có vẻ không hề tốt đẹp thì cuộc tranh luận cơ bản lại dẫn đến vấn đề này: Nếu những lựa chọn đẩy nhanh việc đưa vaccine vào sử dụng của WHO có thể cứu sống vài trăm nghìn người, thì liệu những vấn đề liên quan đến khía cạnh đạo đức có xứng đáng để đánh đổi hay không?

Một trường hợp còn phức tạp hơn liên quan đến thuốc điều trị AIDS ở Uganda vào những năm 1990. Phụ nữ dương tính với HIV có 25% nguy cơ truyền virus cho con khi mang thai. Một số loại thuốc nhất định có thể làm giảm đáng kể tỷ lệ đó, nhưng chúng quá đắt so với điều kiện của hầu hết người dân châu Phi – 800 đô la một người. Ngoài ra, phác đồ điều trị cũng phức tạp, bao gồm cả thuốc uống và thuốc tiêm cho cả mẹ bầu và trẻ em sau sinh. Đáp lại, các quan chức y tế quốc tế quyết định thử nghiệm một phiên bản gọn nhẹ hơn, đơn giản hơn phác đồ này ở Uganda. Một nửa số phụ nữ mang thai trong nghiên cứu được dùng một đợt ngắn thuốc AZT, trong khi một nửa được dùng giả dược tác dụng như một nhóm đối chứng. Sau đó, các nhà khoa học so sánh tỷ lệ lây nhiễm ở hai nhóm để xem liệu phương pháp điều trị rút ngắn có hiệu quả hay không.

Các thử nghiệm có đối chứng với giả dược là tiêu chuẩn vàng trong y học: về mặt khoa học, chúng là cách tốt nhất để xác định liệu phương pháp điều trị có hiệu quả hay không. Nhưng nhiều bác sĩ và nhà hoạt động đã tỏ ra phẫn nộ trước việc sử dụng giả dược ở Uganda. Họ chỉ ra rằng ở Bắc Mỹ, việc từ chối điều trị cho bệnh nhân HIV, ngay cả trong quá trình thử nghiệm thuốc, bị coi là hành vi vô đạo đức. Họ nhấn mạnh rằng bất cứ phương pháp yếu kém nào được áp dụng đều là một thứ tiêu chuẩn kép bất công và tương đương với việc kết án tử những đứa trẻ da đen.

Những lời buộc tội này khiến các nhà khoa học điều hành nghiên cứu, trong đó có nhiều người Uganda tức giận. Họ lập luận rằng liệu trình dùng thuốc kéo dài sẽ quá đắt đỏ đối với ngân sách hạn chế của họ, làm giảm đáng kể số lượng người tham gia nghiên cứu và do đó làm giảm khả năng dự đoán của nghiên cứu. Hơn nữa, họ cho biết đối thủ của họ – hầu hết là những – người da trắng giàu có ở các nước phát triển – không biết hoạt động nghiên cứu ở châu Phi là như thế nào, và đã phạm tội “chủ nghĩa đế quốc đạo đức” vì đã áp dụng các tiêu chuẩn đạo đức của thế giới thứ nhất vào các tình huống phức tạp của thế giới thứ ba. Nếu không có thử nghiệm, không một phụ nữ Uganda nào được điều trị. Có lẽ quan trọng nhất, họ nhắc lại rằng một nghiên cứu khoa học cẩn thận với các biện pháp kiểm soát giả dược thích hợp là cách nhanh nhất và hiệu quả nhất để xác định liệu một phương pháp điều trị có hiệu quả hay không. Do đó, nó sẽ cứu được nhiều trẻ sơ sinh nhất về lâu dài.

Không bên nào chịu thay đổi, và những tranh cãi về việc phải làm gì trong thời kỳ khủng hoảng y tế vẫn tiếp tục cho đến ngày nay. Gần đây nhất, trong những ngày đầu bùng nổ dịch bệnh COVID-19, nhiều người muốn mời các bác sĩ thử tất cả các loại thuốc thử nghiệm – bất chấp tác dụng phụ thường khắc nghiệt của chúng, những tác dụng phụ có thể (và đã) giết chết những người đáng lẽ được sống. Sau đó, một lần nữa, nếu một số loại thuốc đó có tác dụng, chúng ta có thể đã không còn đau lòng và đau đớn. Như đã đề cập trước đó, nhiều nhà đạo đức học coi nghiên cứu y tế được thiết kế kém hiệu quả là phi đạo đức. Nhưng trong thời kỳ khủng hoảng, ngay cả những thử nghiệm được thiết kế hoàn hảo nhất cũng có thể xúc phạm đến đạo đức của con người. Không ai từng nói đạo đức là một việc dễ dàng.

Các bác sĩ của Đức Quốc xã đã thử nghiệm trên các tù nhân trong trại tập trung vẫn là những bác sĩ đáng khinh bỉ nhất trong thế kỷ XX, nếu không muốn nói là trong mọi thời đại. Nhưng nếu “danh tiếng đó” của họ có bất kỳ sự cạnh tranh nào thì phải kể đến một nhà thần kinh học người Mỹ tên là Walter Freeman. Không giống như Josef Mengele, Freeman không lệch lạc, không bệnh hoạn. Dù điều gì xảy ra đi nữa thì ông ta cũng muốn giúp đỡ mọi người – điều mà cuối cùng dẫn đến hành động đáng lên án của ông ta.

Như chúng ta sẽ thấy ở chương tiếp theo, Freeman đã phát triển cái được gọi là phẫu thuật cắt bỏ xuyên hốc mắt. Ngoài bản thân thủ thuật, chính tham vọng quá lớn của Freeman và việc ông ta ép buộc thực hiện phương pháp “chữa bệnh” này cho tất cả mọi người, đã khiến phẫu thuật cắt bỏ thùy trán trở thành một trong những thủ thuật y khoa khét tiếng nhất trong lịch sử.

8 THAM VỌNG | PHẪU THUẬT TÂM HỒN

Câu chuyện dưới đây khiến Egas Moniz kinh ngạc. Đó là vào tháng 8 năm 1935, một năm đáng thất vọng đối với nhà thần kinh học này, và ông đã đến dự một hội nghị ở London trong bộ dạng mệt mỏi. Tuy nhiên, ngay sau khi nghe câu chuyện về hai con tinh tinh, mọi sự chán nản đều tan biến.

Hai con tinh tinh tên là Becky và Lucy. Các nhà khoa học tại Đại học Yale cho chúng tham gia một số bài kiểm tra về trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề. Trong một bài kiểm tra, các nhà khoa học đặt một món ăn bên dưới một trong hai chiếc cốc úp ngược, sau đó hạ tấm màn che xuống trong vài phút. Becky và Lucy phải nhớ xem món ăn đó đang ở dưới chiếc cốc nào và nếu chọn sai, chúng sẽ không được ăn món đó. Một bài kiểm tra khác liên quan đến việc sử dụng một cây gậy ngắn để kéo một loạt gậy dài hơn trong tầm với, sau đó dùng chiếc gậy dài nhất để lấy một món ăn khác. Lucy hoàn thành tốt cả hai nhiệm vụ, nhưng Becky không bao giờ nhớ được vị trí của món ăn và sẽ nổi giận nếu thất bại – kêu gào, đập tay, ném phân cùng nhiều hành động khác.

Sau khi huấn luyện những con tinh tinh thực hiện những nhiệm vụ này, các nhà khoa học đã thực hiện một hành động rất quyết liệt. Họ phẫu thuật cắt bỏ phần lớn bộ não của hai con tinh tinh – toàn bộ thùy trán sau đó thực hiện lại các bài kiểm tra để xem Becky và Lucy xử lý các tình huống như thế nào. Kết quả thật đáng thất vọng. Theo báo cáo của nhóm nghiên cứu tại Yale được công bố ở London, phải sau vài giây, hai con tinh tinh mới nhớ được vị trí của món ăn, còn nhiệm vụ kéo chiếc gậy vượt quá khả năng của chúng. Mất thùy trán đồng nghĩa với việc ký ức ngắn hạn của chúng cũng bị xóa sạch, kéo theo đó là khả năng giải quyết vấn đề của chúng.

Tất cả thật thú vị dù hơi buồn một chút. Nhưng những hiểu biết sâu sắc về trí nhớ và khả năng giải quyết vấn đề không phải là điều đã thu hút Egas Moniz. Một nhà khoa học tại Yale cho hay, sau khi phẫu thuật, Becky đã ngừng nổi cơn thịnh nộ nếu không có được món ăn. Nó hoàn toàn điềm tĩnh hệt như vừa trở về từ một “khóa tu hạnh phúc”. Nhìn chung, việc cắt bỏ thùy trán dường như đã loại trừ chứng loạn thần kinh chức năng ở con tinh tinh.

Hiện tại, đây không phải là toàn bộ câu chuyện. Nhà khoa học này cũng cho biết, trong khi Becky dường như “trưởng thành” hơn thì Lucy lại diễn tiến theo hướng ngược lại: từ một con tinh tinh điềm tĩnh và ngoan ngoãn, nó trở nên cáu kỉnh và vùng vằng hệt như một em bé khủng hoảng tuổi lên hai. Việc cắt bỏ thùy trán đã gây ra chứng loạn thần kinh chức năng ở con tinh tinh này.

Nhưng Moniz, khi ấy đang ngồi dưới hàng ghế khán giả, đã bỏ lỡ hoặc bỏ qua phần thông tin về Lucy. Viễn cảnh về một Becky bình tĩnh đã choán hết tâm trí ổn. Trong phần hỏi đáp sau đó, ông đứng dậy và đặt câu hỏi về việc liệu phẫu thuật não ở người có thể điều trị chứng rối loạn cảm xúc theo cách tương tự hay không.

Các khán giả đã bị sốc. Có phải Moniz đang thực sự đề xuất ý tưởng cắt bỏ thùy trán của ai đó?

Không. Nhưng trong tâm trí ông ta chứa đựng một cái gì đó đen tối không kém.

Moniz có thể đã không bao giờ vướng vào các hoạt động phẫu thuật thùy não nếu không vì tiếng tăm lừng lẫy của gia đình. Ông ta lớn lên ở Bồ Đào Nha vào những năm 1870, nơi một người chú đã lấp đầy tâm trí ông ta bằng những câu chuyện về tổ tiên – bao gồm cả Egas Moniz đời thứ nhất, một người lính huyền thoại giúp đẩy lùi quân Moors xâm lược vào những năm 1100. Những câu chuyện như vậy khơi dậy các cảm xúc cũng như khát vọng mạnh mẽ trong cậu bé Moniz để trở nên vượt trội và nổi tiếng. Khi còn trẻ, ông ta theo học trường y ở Bồ Đào Nha và học nội trú ngành thần kinh học ở Paris. Ngay sau đó, ở tuổi 26, Moniz được bầu vào quốc hội Bồ Đào Nha. Đến tuổi trung niên, ông ta trở thành đại sứ tại Tây Ban Nha và sở hữu một điền trang nguy nga ở Lisbon với hầm rượu đáng nể cùng vô số người hầu mặc trang phục do chính ông ta thiết kế.

Tuy nhiên, ông ta vẫn thất vọng vì tiếng tăm trong lĩnh vực chính trị vượt xa dấu ấn của bản thân trong lĩnh vực y học. Trên thực tế, khi ông ta được bổ nhiệm vào khoa thần kinh tại một trường đại học danh tiếng ở Lisbon, mọi người chế giễu rằng ông ta được bầu v là nhờ các mối quan hệ chính trị chứ không phải sự nhạy bén trong khoa học. Những lời lẽ khiến ông ta rất đau lòng.

Sau đó, sức khỏe của ông ta bắt đầu sa sút. Vì lối sống xa hoa nên từ lâu ông ta đã mắc bệnh gút ở tay. Tình trạng đau khớp này khiến ngay cả những cái bắt tay cũng trở thành thử thách đau đớn, và hạn chế khả năng làm việc với bệnh nhân. Ông ta cũng tăng cân đáng kể ở tuổi trung niên, trông béo phì và ủ rũ.

Không thể tiếp tục chữa trị cho bệnh nhân, Moniz chuyển tham vọng của mình sang việc phát triển các quy trình y tế mới. Vào những năm 1920, các bác sĩ có thể kiểm tra xương người bằng cách sử dụng tia X, nhưng họ không biết cách nào giúp quan sát các mô mềm bên trong. Vì vậy, một số nhà khoa học ở Pháp đã phát minh ra phương pháp X quang mạch máu theo như tên gọi ngày nay. Với phương pháp này, các nhân viên y tế sẽ tiêm một chất lỏng có màu đục, chứa đầy các ion kim loại hòa tan vào tĩnh mạch của người bệnh. Chất lỏng này sẽ ánh xạ lại khi tia X được quét qua người bệnh, cho phép các bác sĩ nhìn thấy thành của các mạch và các cơ quan. Ngoài những tai nạn đẫm máu ra, đây là lần đầu tiên những gì bên trong ruột của một người sống được quan sát – một bước đột phá lớn.

Tiến sĩ Egas Moniz, nhà thần kinh học thèm khát vinh quang, người đã khám phá ra những gì được biết đến với tên gọi phẫu thuật thùy não. (Tranh của José Malhoa)

Moniz lao vào nghiên cứu phương pháp chụp mạch máu và chạy đua để cho ra đời những bức ảnh đầu tiên về não bộ. Ông ta bắt đầu thực hiện công việc trên tử thi. Trợ lý của ông ta (người xử lý các công cụ dưới sự hướng dẫn của Moniz) sẽ bơm chất lỏng mờ đục vào não. Tiếp theo, người trợ lý sẽ tách riêng phần đầu ra, có thể là dùng cưa, và ôm cái đầu lao lên chiếc limousine của Moniz; sau đó phi thẳng đến nơi có thiết bị chụp X quang đang chờ sẵn ở bên kia thành phố. Trong nhiều tuần, Moniz nhớ lại, ông ta đã sống trong nỗi sợ hãi về một vụ tai nạn ô tô. Ông ta có thể nhìn thấy tận mắt phần đầu bị cắt rời lăn ra vỉa hè, và điều đó phơi bày những thí nghiệm rùng rợn của ông ta.

Sau khi thực hành trên tử thi, Moniz và trợ lý chuyển sang những bệnh nhân còn sống. Tuy nhiên, các chất lỏng mà họ tiêm vào (ví dụ, stronti bromua, natri iodua) thường bị rò rỉ ra các mô xung quanh và gây ra các vấn đề về thần kinh như sụp mí mắt và co giật. Một bệnh nhân đã tử vong. Dù đau lòng nhưng không hề nao núng, Moniz thay đổi các giải pháp và tiếp tục mày mò nghiên cứu. Vào tháng 6 năm 1927, cuối cùng ông ta cũng chụp được một số bức ảnh tuyệt đẹp về các động mạch và tĩnh mạch não. Ông ta thậm chí còn xác định chính xác một khối u gần tuyến yên của một bệnh nhân dựa trên sự phân nhánh của các mạch máu ở đó.

Những hình ảnh này vô cùng quan trọng, và Moniz biết điều đó. Ông ta nỗ lực hết mình để xác định được ưu tiên khi cho ra hai chục bài báo về phương pháp chụp mạch máu vào năm 1927 và 1928. Vô cùng tự tin, ông ta đã đề nghị hai đồng nghiệp đề cử mình cho giải Nobel, và họ đã làm vậy – vì không muốn từ chối một người có nhiều mối quan hệ như ông ta.

Các đề cử thôi không đủ. Vì Moniz không phát minh ra phương pháp chụp mạch máu, các nhà khoa học khác chỉ coi công trình của ông phần nào đó là sản phẩm phái sinh, và trong giai đoạn cuối những năm 1920 đầu những năm 1930, Moniz có thể thấy tỷ lệ tín nhiệm của ông giảm dần. Rõ ràng phương pháp chụp mạch não đã cứu sống được nhiều người, và giờ đây các đồng nghiệp tôn vinh ông ta như một nhà khoa học chân chính. Nhưng điều đó gần như không đủ để ông ta được đúc tượng thờ trong đền thờ của dòng tộc.

Đến dự hội nghị London vào năm 1935 là một Moniz 60 tuổi, đi khập khễnh vì bệnh gút và chán nản với di sản của bản thân. Trong nỗ lực cuối cùng nhằm quảng bá bản thân, ông ta đã dựng một gian thực hành phương pháp chụp mạch não ở đó, nhưng gần như không đạt được kết quả gì. Thay vào đó, Moniz dành phần lớn thời gian trò chuyện với một bác sĩ ở gian hàng bên cạnh, một nhà thần kinh học trẻ tuổi đầy tham vọng người Mỹ tên là Walter Freeman, người cũng nghiên cứu về trực quan hóa não bộ. Freeman thể hiện mình là một người trình diễn tốt hơn hẳn một Moniz xa cách (trong trí nhớ của các đồng nghiệp, tại các hội nghị khác, Freeman là một người thường gây sự chú ý, hay hò hét và quy tụ những đám đông vây quanh mình), nhưng cả hai khá hợp nhau và nói chuyện bằng tiếng Pháp về các khía cạnh khác nhau trong công việc của họ. Khá tẻ nhạt.

Tuy nhiên, tại một thời điểm nào đó trong hội nghị, Moniz đã tham dự phiên thảo luận về hai con tinh tinh Becky và Lucy – và cảm thấy toàn bộ cuộc sống của mình đã thay đổi. Rất ít người có thể tạo ra mối liên hệ này. Nhưng trong câu chuyện về Becky, Moniz đột nhiên nhìn ra giải pháp cho một trong những vấn đề nhức nhối nhất của xã hội phương Tây – tình trạng đáng xấu hổ của những bệnh viện tâm thần.

Trong thời cổ đại và trung cổ, bất cứ khi nào ai đó mất trí, gia đình họ sẽ tiếp nhận và chăm sóc. Nhưng khi quá trình công nghiệp hóa làm rạn nứt cuộc sống gia đình vào những năm 1700 và 1800, gánh nặng chăm sóc chuyển sang cho chính phủ, và chính phủ bắt đầu dồn những khu bệnh mới thành các bệnh viện tâm thần. Vào năm 1900, mọi thành phố lớn ở phương Tây đều có một bệnh viện tâm thần, và tất cả chúng đều giống nhau một cách đáng buồn: ồn ào, bẩn thỉu và quá đông đúc. Một nhà sử học ghi lại: “Bệnh nhân bị những người phục vụ đánh đập, làm ngạt thở và quát tháo. Họ bị nhốt trong những căn phòng tối, ẩm ướt, có đệm lót và thường phải mặc những chiếc áo bó có ống tay dài bị cột lại.” (Một phụ nữ tại một bệnh viện tâm thần thậm chí bị buộc phải sinh con khi đang mặc chiếc áo bỏ như vậy trong phòng biệt giam). Tồi tệ nhất là, họ so sánh nơi này với các trại tập trung. Các bác sĩ tâm thần đã cố gắng giúp những người mất trí, dù không đạt được nhiều thành công. Các phương pháp điều trị phổ biến nhất là đánh thức não bộ của họ bằng thuốc hoặc sốc điện để gây co giật và hôn mê[*]. Một số bệnh nhân (thực sự) được hưởng lợi từ các biện pháp này, nhưng con số này rất ít. Và các “phương pháp điều trị” khác ít được nói tới – thiến, tiêm máu ngựa, “túi xác” ướp lạnh – thì càng tệ.

Một cảnh trong Bệnh viện Hoàng gia Bethlem nổi tiếng ở Anh, nơi có biệt danh – Bedlam – đồng nghĩa với tình trạng tồi tệ của những bệnh viện tâm thần. (Từ loạt khắc bản Rake’s Progress – (Khùng điên) của William Hogarth.)

Thật vậy, điều đáng buồn nhất ở các bệnh viện tâm thần là bầu không khí bất lực nơi đây. Bệnh nhân rên rỉ và khóc lóc, lắc lư và hú hét hết ngày này qua ngày khác, và những việc mà người ta đã làm với họ không tạo nên bất kỳ sự khác biệt nào. Ngay cả việc gọi những người như vậy là “bệnh nhân” dường như cũng không chính xác vì từ đó ám chỉ về triển vọng chữa khỏi bệnh. Lý ra họ là những tù nhân mới đúng. Một số tù nhân không có giường bởi họ sẽ đập phá chúng và dùng các mảnh vỡ đâm người khác. Một số không có quần áo vì họ sẽ tự xé rách hoặc làm bẩn nó. Về phương diện nào đó, những người này còn tồi tệ hơn cả động vật. Ít nhất là động vật còn kiểm soát được hành vi. Còn những người này bị tâm trí giày vò giờ này qua giờ khác, hết thập kỷ này đến thập kỷ khác.

Đột nhiên, Moniz phát hiện ra một cách để cứu họ. Nếu những việc mà người ta đã làm với bộ não của Becky đã chấm dứt cơn bộc phát của nó, thì tại sao một việc làm tương tự lại không thể giúp những người đang gặp vấn đề về thần kinh? Điều đó rất đáng để thử. Ngoại trừ, thay vì loại bỏ thùy trán, Moniz đề xuất một điều gì đó tinh vi hơn: cắt đứt các kết nối giữa thùy trán và hệ viền.

Ở người, thùy trán đảm nhận nhiệm vụ phản ánh, lập kế hoạch và tư duy lý trí. Hệ viền xử lý cảm xúc ban đầu. Hai vùng não này được kết nối với nhau bằng các tế bào thần kinh có chức năng gửi tín hiệu qua lại. Moniz suy đoán rằng, trong bộ não của những người bị tâm thần, hệ viền đã hoạt động quá mức, khiến chúng vận hành nhanh hơn và gây quá tải cho thùy trán với một loạt tín hiệu.

Lúc đó, lý thuyết của Moniz không hẳn sai – những cảm xúc bị xáo trộn thực sự lấn át bộ não của một số người. Nhưng lý thuyết đó được xây dựng dựa trên một mô hình lỗi thời về bộ não giống như một bảng điện gắn cứng, trong đó các dây kết nối với các bộ phận khác nhau. Đối với Moniz, vấn đề thần kinh xảy ra vì hệ thống dây thần kinh bị lỗi, chập mạch và kết nối kém. Vì vậy, bằng cách cắt bỏ những kết nối tối đó, ông ta có thể đưa bộ não trở lại trạng thái cân bằng – chữa khỏi bệnh tâm thần chỉ bằng một nhát dao.

Thật không may, Moniz dường như không nhận ra rằng thông tin truyền tải đến não theo cả hai chiều. Cảm xúc có thể lấn át thùy trán, đó là điều không bàn cãi. Tuy nhiên, thùy trán cũng có thể gửi tín hiệu ngược trở lại hệ viền để kiềm chế những cảm xúc ban đầu và giúp chúng ta bình tĩnh. Trên thực tế, mất kiểm soát thùy trán có thể là nguyên nhân đã biến Lucy, con tinh tinh còn lại, trở nên tàn phế sau cuộc phẫu thuật. Không có thông tin phản hồi từ thùy trán khiến nó nổi loạn.

Dù vậy, một lần nữa Moniz lại phớt lờ Lucy, và thay vào đó là tập trung vào câu chuyện rõ ràng, sắc nét về Becky – cáu kỉnh trước đó, rồi trở nên điềm tĩnh. Hơn thế nữa, ông ta còn tưởng tượng ra hàng triệu người đang phải khổ sở chịu đựng tại những bệnh viện tâm thần trên toàn thế giới và cam kết sẽ giúp đỡ họ.

Hãy giảm thiểu số lượng bác sĩ phải tiêu tốn thời gian cho các biểu hiện động kinh và sốc điện. Theo cách nói của ông ta, ông ta sẽ “tấn công” vào tận gốc rễ của bệnh tâm thần bên trong não, thông qua một ngành học mới được gọi là phẫu thuật tâm lý. Và nếu điều đó mang lại vinh quang trong quá trình thực hiện, thì ông ta sẵn sàng đón nhận nó.

Đến giữa những năm 1930, Moniz khi đó ở tuổi 60 và không còn nhiều thời gian để tạo dựng di sản của bản thân. Do đó, ông ta bỏ qua tất cả các bài kiểm tra an toàn trên động vật và chỉ đạo cuộc phẫu thuật tâm lý đầu tiên của mình – được gọi là phẫu thuật thùy não – chỉ 3 tháng sau hội nghị ở London[*].

Bệnh nhân được phẫu thuật thùy não đầu tiên của ông ta là một phụ nữ 63 tuổi, từng đến rồi rời khỏi nhiều khu vực điều trị tâm lý trong nhiều thập kỷ; bà ta thường xuyên khóc lóc, liên tục gặp ảo giác và mắc chứng hoang tưởng về việc bị đầu độc. Moniz hướng dẫn một đồng nghiệp là bác sĩ phẫu thuật thần kinh tạo hai lỗ trên hộp sọ của người phụ nữ với kích thước nhỏ hơn đồng xu một hào. Sau đó, họ luồn sâu một ống tiêm vào thùy trán và tiêm một liều nhỏ cồn nguyên chất – về cơ bản là rượu Everclear – nhằm phá hủy các tế bào xung quanh bằng cách gây mất nước và tắc nghẽn chúng.

Ngay cả khi có vội vàng đi nữa, nhưng Moniz cũng đã thể hiện một thái độ lãnh đạm gây sốc khi theo dõi các bệnh nhân để đảm bảo những ca phẫu thuật thủy não thực sự hiệu quả. Trong trường hợp đầu tiên này, ông ta hỏi người phụ nữ một số câu hỏi ngớ ngẩn vài giờ sau khi phẫu thuật (“Cô thích sữa hay nước canh thịt hơn?”) và phát hiện ra bà ta không biết bản thân bao nhiêu tuổi hay đang ở đâu. Ông ta đưa bà ta trở lại bệnh viện tâm thần vài ngày sau đó, và bà ta không ngừng khóc lóc. Tuy nhiên, ông ta đã tuyên bố bệnh của bà ta đã được chữa khỏi vào đầu năm 1936, dựa trên cảm giác rằng mức độ hoang tưởng và ảo giác của bà ta đã giảm. Đến lúc đó, ông ta tiếp tục chuyển sang những bệnh nhân khác, tiêm cồn vào não của bảy bệnh nhân nữa và cũng tuyên bố đạt được những kết quả đáng mừng từ các trường hợp đó, dựa trên những phân tích hời hợt tương tự.

Dù vậy, về góc độ cá nhân, Moniz lo rằng cồn đang phá hủy nhiều tế bào não hơn so với mong muốn. Ông ta quyết định thay đổi mọi thứ, và thay vì tiếp tục tiêm cồn, ông ta bắt đầu mổ xẻ. Kỹ thuật mới được cải tiến này sử dụng một thanh mỏng trượt sâu vào trong thùy trán. Tiếp đó, một vòng dây bật ra khỏi thanh mỏng này, và bằng cách xoay chiếc vòng này, ông ta có thể “lấy ra từ lõi não” một số mô. Việc mổ xẻ dường như có tác dụng với bệnh nhân đầu tiên, vì vậy Moniz nhanh chóng sắp xếp thêm hơn chục trường hợp nữa. Ông ta tuyên bố một trong những bệnh nhân này đã khỏi bệnh tâm thần chỉ sau 11 ngày, khoảng thời gian quá ngắn đến mức thậm chí không đủ để hồi phục sau ca phẫu thuật não, chứ chưa nói đến đánh giá thành công của nó. Đối với ông ta, vấn đề thực sự duy nhất xảy ra khi một người phụ nữ rên rỉ trong khi người trợ lý đang lấy mô từ não cô ta có thể bởi, như Moniz sớm nhận ra, vòng dây đã bị đứt và nằm sâu trong não cô ta.

Đến năm 1936, Moniz có đủ tài liệu để xuất bản một cuốn sách về phẫu thuật thùy não. Trong đó, ông ta tuyên bố một phần ba số bệnh nhân đã được chữa khỏi, một phần ba đã giảm đáng kể các triệu chứng và một phần ba đã cải thiện hơn trước. Vì sự thiếu hiệu quả trong điều trị bệnh tâm thần khi đó nên đây sẽ là những kết quả đáng kinh ngạc nếu đúng là vậy.

Dù đúng hay không, mọi người vẫn muốn tin Moniz – họ hy vọng được chữa khỏi bệnh. Điều đó lại càng đúng hơn ở Mỹ, nơi có vô số bệnh viện tâm thần tồi tệ trải khắp đất nước. Cuốn sách của Moniz nhanh chóng đến tay của Walter Freeman, một nhà thần kinh học thích tán gẫu và là người từng gian hàng bên cạnh gian hàng của Moniz tại hội nghị ở London. Giống như Moniz, Freeman muốn giúp những người mất trí và thậm chí còn liều lĩnh hơn về mặt đạo đức.

Freeman tự nhận là Henry Ford của ngành phẫu thuật tâm lý – người đã đưa phẫu thuật thùy não đến với mọi người.

Năm 1936, Freeman đảm nhiệm hai vị trí công tác tại Washington, D.C., một tại Đại học George Washington và một tại một bệnh viện tâm thần gần đó. Ông ta yêu thích công việc ở Đại học George Washington, ở đây ông ta được mọi người biết đến là một giáo viên vô cùng thú vị và có thể thu xếp lớp học ngay cả vào các sáng thứ Bảy. Với cặp kính cận, lông mày rậm, bộ ria mép và chòm râu dê đã lỗi thời, ông ta trông giống Groucho Marx, và tỏ ra không kém phần thú vị trong các bài giảng. Ông ta có thể vẽ trên bảng đen bằng cả hai tay tốt như nhau và sẽ khiến sinh viên trầm trồ khi phác thảo đồng thời hai phần khác nhau của não bộ. Hơn thế nữa, ông ta còn lùng sục các bệnh viện địa phương để tìm những bệnh nhân tâm thần ấn tượng và dẫn họ đến trước mặt các sinh viên. Ví dụ, một bà già mắc chứng sa sút trí tuệ về cơ bản giống trẻ sơ sinh đến mức phản xạ bú sữa cũng xuất hiện trở lại. Freeman chứng minh điều này bằng cách cho người này bú một cái chai, sau đó là cái nó tẩu của ông ta, một cách thèm thuồng. (“Đó là một hình ảnh mà chúng khó có thể quên đi nhanh chóng,” ông ta khoe trong một bức thư.) Những sinh viên của ông ta, chủ yếu là nam, yêu thích các tiết học đến nỗi họ thường dẫn bạn gái đi cùng. Nó thú vị hơn và rẻ hơn so với những bộ phim.

Trái ngược với việc giảng dạy, công việc thứ hai của Freeman tại bệnh viện tâm thần khiến ông ta chán nản. Mọi người ở đó dường như đều khổ sở, từ bệnh nhân cho đến quản lý, và sự lãng phí tiềm năng của con người khiến ông ta cảm thấy ghê tởm. Vì vậy, khi Egas Moniz xuất bản cuốn sách về phẫu thuật thùy não, trình bày chi tiết tất cả những gì được cho là phương pháp chữa trị, Freeman vô cùng phấn khích. Ông ta nhớ lại, “một viễn cảnh tương lai mở ra” trong tâm trí ông ta, một điều gì đó giống như một cuộc cải đạo tôn giáo. Freeman cũng là một người mạnh dạn, và phương pháp phẫu thuật tâm lý mới táo bạo này đã khơi gợi cảm giác phiêu lưu của ông ta. Ông ta nhanh chóng tuyển một cộng tác viên tại Đại học George Washington, bác sĩ giải phẫu thần kinh James Watts, và bắt tay vào việc.

Cuốn sách của Moniz ra mắt vào tháng 6 năm 1936 và đến tháng 9 cùng năm, Freeman và Watts đã có những bệnh nhân đầu tiên trên bàn mổ. Với tư cách là một nhà thần kinh học chứ không phải một nhà giải phẫu thần kinh, Freeman không được phép trực tiếp thực hiện phẫu thuật. Nhưng ông ta quá nóng lòng đến mức không thể chỉ ngồi yên và quan sát: khi Watts mở hộp sọ ra, Freeman thường đảm nhiệm các công việc tiếp theo. (Công bằng mà nói, Freeman là một chuyên gia đẳng cấp thế giới về giải phẫu não, kiến thức của ông ta vượt xa so với Watts.) Lúc đầu, cặp đôi này chỉ đơn giản là bắt chước phương pháp của Moniz khi sử dụng một vòng dây để tách mô não. Cuối cùng, họ đã thay đổi cách phẫu thuật, loại bỏ vòng dây và cắt mô bằng thứ trông giống như một con dao phết bơ khổng lồ – một lưỡi dao dài với một bên cùn. Họ trượt lưỡi dao vào các lỗ có kích thước bằng đồng xu trên hộp sọ và xoay nó theo các góc khác nhau nhằm cắt đứt các kết nối giữa thùy trán và các trung tâm cảm xúc. Do đang sử dụng các công cụ mới và một kỹ thuật mới nên họ đặt tên mới cho quy trình này, phẫu thuật thùy não.

Freeman và Watts thực hiện phẫu thuật mỗi tuần một bệnh nhân trong suốt 4 tháng cuối năm 1936, và kết quả đã khích lệ họ. Khoảng một nửa số bệnh nhân đã có những biểu hiện đủ bình tĩnh để trở về nhà với gia đình, và bộ đôi này coi đây là một sự cải thiện đáng kể so với việc sống trong một bệnh viện tâm thần. Hơn nữa, những người ở lại bệnh viện tâm thần cũng ngoan ngoãn hơn nhiều. Như Freeman sau đó cho hay, trong một bối cảnh có phần khác biệt, “Mức độ ồn ào của bệnh viện đã giảm xuống, ‘những sự cố’ ít xảy ra hơn, sự hợp tác được cải thiện và khu vực này trở nên tươi sáng hơn khi những tấm rèm và chậu hoa không còn nguy cơ bị sử dụng làm vũ khí.”

Chắc chắn họ cũng thất bại. Khi di chuyển dao xung quanh, Freeman đôi khi cắt vào mạch máu, và một trong những bệnh nhân đầu tiên đã chết vì xuất huyết. Tình trạng của bệnh nhân không phải lúc nào cũng được cải thiện. Vào đêm Giáng sinh năm 1936, một bệnh nhân nghiện rượu loạng choạng bước ra khỏi giường, kéo chiếc mũ che băng phẫu thuật và đi lang thang khỏi cửa trước của bệnh viện. Sau hồi lâu tìm kiếm, Freeman và Watts tìm thấy ông ta đang ăn mừng kỳ nghỉ tại một quán rượu địa phương, và say xỉn đến mức gần như không thể đi lại. Do sự cố bất ngờ này, Freeman đã không kịp có mặt lúc cậu con trai của ông ta chào đời. Nhưng Freeman không bao giờ để những thất bại như thế ảnh hưởng đến bản thân. Trong nhiều trường hợp, ông ta lên lịch ngay cuộc phẫu thuật thùy não khác cho bệnh nhân, vì rõ ràng ông ta đã không tách đủ lượng mô trong lần đầu tiên.

Freeman cũng theo dõi các bệnh nhân sát sao hơn nhiều so với Moniz, và ông ta đủ trung thực (ít nhất là lúc đầu) để thừa nhận những hạn chế của phẫu thuật thùy não. Nhìn chung, Freeman cho rằng cuộc phẫu thuật chẳng có tác dụng gì đối với những người bị tâm thần phân liệt, những người nghiện rượu và những tội phạm biến thái. (Trên thực tế, đôi khi, sự biến thái trở nên trầm trọng hơn vì bệnh nhân mất hết cảm giác xấu hổ sau phẫu thuật. Freeman từng châm biếm rằng, nếu phẫu thuật thùy não cho một kẻ hay đi nhìn trộm, thay vì nhòm ngó qua cửa sổ, hắn ta sẽ xông vào từ cửa trước.) Phẫu thuật thùy não được chứng minh có hiệu quả hơn nhiều đối với những người bị trầm cảm nặng và các chứng rối loạn cảm xúc khác vì nó giúp hạn chế sự chán nản và cải thiện tâm trạng. Một phần vì lý do này mà hầu hết các bệnh nhân phẫu thuật thùy não ban đầu đều là phụ nữ, những người bị (hoặc ít nhất được chẩn đoán) trầm cảm và rối loạn cảm xúc với tỷ lệ cao hơn nam giới.

Freeman cũng thẳng thắn chia sẻ về những phản ứng phụ của phẫu thuật thùy não. Không một bệnh nhân nào của ông ta phải sống trong trạng thái thực vật và giảm bớt chứng chảy nước dãi; quá tuyệt vời. Nhưng nhiều người phải học lại các kỹ năng cơ bản như sử dụng đồ ăn và đi vệ sinh. Rắc rối hơn, Freeman thừa nhận nhiều bệnh nhân đã mất đi sự “nhiệt huyết”. Tức là, tính cách của họ bị thui chột, và họ mất hết sự chủ động. Khi được đề nghị làm gì đó, họ sẽ nhún vai và làm theo nhưng không mấy nhiệt tình. Và nếu không được thúc giục làm điều gì đó, họ sẽ chỉ ngồi hàng giờ và nhìn chằm chằm. Mất kiểm soát thùy trán cũng kích thích sự thèm ăn của họ. Bệnh nhân sẽ ăn rất nhiều và ăn bất cứ thứ gì được bày ra trước mặt, sau đó nôn mửa và bắt đầu ăn lại ngay. Một số khác có nhu cầu tình dục tăng đột biến và sẽ đòi quan hệ tình dục từ vợ/chồng lên đến 6 lần một ngày trong tuần sau phẫu thuật. (Một tác giả nhận xét, “Con dao... khiến Hamlet chứ không phải Romeo trở nên ngu ngốc.”) Điều đáng lo ngại nhất là sự thiếu ý thức về bản thân và phép lịch sự xã hội. Một người đàn ông bắt đầu vỗ tay sau bài giảng đạo ở nhà thờ, huýt sáo và hò hét như thể ông ta vừa xem một màn tạp kỹ. Nhiều bệnh nhân khác không còn tắm rửa và ăn mặc gọn gàng. Như Freeman từng nói (ông ta có tài ăn nói), các bệnh nhân của ông ta thể hiện “các đức tính của Hướng đạo sinh theo cách ngược lại”: thiếu sạch sẽ, lịch sự, vâng lời, tôn kính...

Thất bại nổi tiếng nhất của Freeman xảy ra vào năm 1941. Joseph Kennedy đã nói chuyện với Freeman về việc phẫu thuật thùy não cho con gái của ông là Rosemary, người dễ bị thay đổi tâm trạng và bộc phát cơn tức giận. Phẫu thuật thùy não khiến Rosemary 23 tuổi ban đầu không thể nói hoặc đi lại, và mất hết sinh lực. Dù là người yêu cầu phẫu thuật, nhưng Kennedy rất tức giận với Freeman. Ông cảm thấy bàng hoàng và xấu hổ, và quyết định nhốt con gái mình vào một nơi tách biệt trong suốt quãng đời còn lại[*].

Trong bối cảnh những bệnh nhân “được chữa khỏi” cũng vẫn phải chịu đựng những phản ứng phụ nghiêm trọng, phẫu thuật thùy não đã trở thành mục tiêu của một số chỉ trích gay gắt. Một bác sĩ tuyên bố, “đây không phải là một cuộc phẫu thuật mà là một cuộc cắt xén”. Một người khác cho rằng, “bác sĩ giải phẫu tâm lý thực sự đang giẫm lên băng mỏng khi cho rằng một bệnh nhân không có tâm hồn sẽ hạnh phúc hơn một bệnh nhân yếu đuối”. Nhiều bác sĩ cũng đặt ra câu hỏi liệu những người bị rối loạn hoặc mất trí có thực sự chấp nhận một cuộc phẫu thuật thử nghiệm có tính chất quan trọng như vậy không. Một trong những người con trai riêng của Freeman từng nói: “Nói về một ca phẫu thuật thùy não thành công cũng giống như nói về một tai nạn ô tô thoát chết vậy.”

Freeman không chấp nhận để yên cho những lời chỉ trích như vậy. Ông ta yêu thích việc tranh cãi và háo hức đáp trả những người chỉ trích mình, những người mà ông ta coi là ủy mị chỉ biết khăng khăng bấu víu vào đạo đức thay vì thực sự giúp đỡ mọi người. Ông ta cũng có quan điểm của mình. Ngay cả những người chỉ trích ông ta cũng phải thừa nhận rằng – điều này nghe có vẻ lạ lùng so với ngày nay – nhiều người được hưởng lợi từ phẫu thuật thùy não. Cần nhắc lại rằng, có rất ít phương pháp điều trị bệnh tâm thần khi đó, và phẫu thuật thùy não ít nhất đã giúp cải thiện tình trạng của những bệnh nhân bị rối loạn nghiêm trọng nhất. Thay vì cắn bất cứ ai đến gần, hoặc đập đầu vào tưởng cho đến khi ngất đi trong vũng máu, giờ đây họ có thể làm những việc đơn giản giống con người như dùng bữa với người khác hoặc ra ngoài đi dạo. Theo đánh giá của Freeman, nếu quy trình này “cho phép bệnh nhân ngủ trên giường thay vì dưới gầm giường, thì nó rất xứng đáng”. Không có phương pháp điều trị triệt để nhưng phẫu thuật tâm lý đã đưa họ trở về trạng thái gần nhất với sự bình thường. Vì lý do này, một số nhà thần kinh học lỗi lạc đã bảo vệ Freeman, và công trình của ông ta nhận được sự ủng hộ cần thiết để xuất hiện trên các ấn phẩm như The New England Journal of Medicine.

Tóm lại, giống như một phương pháp điều trị cuối cùng được dùng đến, phẫu thuật thùy não có thể đã có một vị thế quan trọng trong nền y học vào giữa thế kỷ trước. Giá như Walter Freeman đủ khiêm tốn để có thể chấp nhận những hạn chế như vậy.

Đến giữa những năm 1940, Freeman bắt đầu nghi ngờ về phẫu thuật thùy não trán. Việc mở hộp sọ xâm phạm quá mức vào bên trong và làm trầm trọng thêm những tác động của một quy trình vốn đã gây suy nhược. Hơn nữa, các ca phẫu thuật thùy não tiêu chuẩn sẽ không bao giờ thực sự làm giảm các vấn đề của những bệnh viện tâm thần. Thực tế, có hàng trăm nghìn bệnh nhân tâm thần ở Mỹ, và ông ta chỉ có thể phẫu thuật một ca mỗi tuần. Ngay cả khi ông ta dạy phẫu thuật cho người khác, họ vẫn cần có bác sĩ gây mê và bác sĩ giải phẫu thần kinh bên cạnh trong quá trình phẫu thuật. Rất ít các bệnh viện tâm thần có thể chi trả cho những chi phí này, vì vậy vào năm 1945, Freeman bắt đầu tìm kiếm một phương pháp phẫu thuật rẻ hơn và dễ dàng hơn. Ông ta nhanh chóng nhận ra một góc độ tấn công mới, theo đúng nghĩa đen.

Thay vì khoan lỗ xuyên qua đỉnh hộp sọ, Freeman đã nghiên cứu rất kỹ những cách thức tiếp cận thùy trán qua hốc mắt. Xương hốc mắt phía sau mắt tương đối mỏng, và ông ta nhận thấy họ có thể dụng một thanh mảnh, dài khoảng 20cm, luồn qua hốc mắt và chạm tới vùng phía sau não. Sau đó, bằng cách ngoáy chiếc thanh xung quanh, ông ta có thể cắt đứt những kết nối giữa hệ viền và thùy trán từ bên dưới. Dựa trên điểm tiếp cận, Freeman gọi quy trình này là phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt.

Những chiếc dùi được Walter Freeman sử dụng trong quá trình phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt. Chúng được mô phỏng theo một vật dụng phá băng mà ông ta tìm thấy trong nhà bếp. (Nguồn từ Wellcome Trust.)

Tất cả những gì ông ta cần là một công cụ phù hợp. Ông ta có sẵn một số tử thi và bắt đầu thử nghiệm bằng cách dùng những chiếc kim chọc vào cột sống, nhưng chúng quá mềm nên không thể xuyên qua xương hốc mắt. Cuối cùng, ông ta tìm thấy công cụ hoàn hảo trong nhà bếp khi tình cờ mở một ngăn kéo và phát hiện ra một vật dụng phá băng – dài, sắc và chắc chắn. Một vài thử nghiệm trên tử thi đã khẳng định linh cảm của ông ta là đúng. Có được dụng cụ phù hợp, ông ta bắt đầu tìm kiếm bệnh nhân.

Tuy nhiên, ông ta bí mật làm điều này vì cộng sự của ông ta, James Watts, không tán đồng quy trình mới này. Là một bác sĩ phẫu thuật, Watts đòi hỏi sự chính xác. Ông muốn thấy tận mắt phần não bị cắt, thay vì phải mò mẫm thọc dùi vào. Thật khó cho Freeman khi ông ta và Watts làm việc chung một văn phòng ở D.C., và việc phẫu thuật bí mật trở nên khó khăn. Nhưng Freeman bắt đầu lén đưa các bệnh nhân lên tầng phía trên phòng của ông ta và bí mật thực hiện các ca phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt.

Quy trình này diễn ra như sau. Để “gây mê”, Freeman sử dụng một máy sốc điện có kích thước bằng hộp xì gà và gắn dây dẫn vào hộp sọ của bệnh nhân. Sau một vài cú sốc điện, bệnh nhân sẽ bất tỉnh. (Hầu như tất cả các bệnh viện tâm thần đều có máy sốc điện, vì vậy Freeman tự tin rằng họ có thể gây mê bệnh nhân theo cách này.) Khi bệnh nhân mất cảm giác, Freeman sẽ kẹp ngược một bên mí mắt của bệnh nhân lên, để lộ ra mô hồng ẩm bên dưới. Sau đó, ông ta luồn chiếc dùi qua hốc mắt. Đối với các ca phẫu thuật sau này, Freeman sử dụng một chiếc dùi đặt làm riêng mà ông ta khoe khoang rằng “thực sự có thể tách một cánh cửa khỏi bản lề của nó mà không bị gãy hoặc uốn cong”. Nhưng đối với một số ca phẫu thuật thùy não đầu tiên trong văn phòng, Freeman sử dụng chiếc dùi đáng tin cậy trong nhà bếp của mình. Ông ta sẽ quỳ một bên gối xuống để tạo lực bẩy, sau đó nhẹ nhàng đưa đầu dùi vào ống lệ. Khi cảm nhận được sức cản của xương, ông ta dùng búa và bắt đầu đục lỗ cho đến khi nghe thấy tiếng rắc. Khi đầu mũi dùi đi vào não, ông ta sẽ xoay tay cầm sang hai bên theo các góc khác nhau để hoàn thành quá trình phẫu thuật thùy não. Sau đó, ông ta tiếp tục với hốc mắt còn lại. Ca phẫu thuật hiếm khi kéo dài quá 20 phút, và bệnh nhân thường về nhà trong vòng 1 giờ. Vài ngày sau, mắt bệnh nhân thâm quầng. Ngoài ra, nếu mọi thứ diễn ra suôn sẻ, bệnh nhân sẽ hầu như không cảm thấy khó chịu hoặc đau đớn.

Tất nhiên, mọi thứ không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Những cú sốc điện đôi khi gây ra những cơn co giật dữ dội, và sau một vài ca phẫu thuật khiến bệnh nhân bị gãy chân tay, Freeman phải thuyết phục thư ký của mình giúp giữ chặt bệnh nhân. Phẫu thuật thùy não tiềm tàng những mối nguy hiểm riêng, bao gồm cả nhiễm trùng. Freeman luôn gạt đi những gì mà ông ta gọi là “tất cả những thứ vi trùng vớ vẩn đó”, và thường phẫu thuật mà không đeo găng tay hoặc khẩu trang. Có lần, một thanh thép dài khoảng 5cm đã bị gãy bên trong não của bệnh nhân, khiến họ phải đưa người bệnh đi cấp cứu.

(Sau đó, còn có những tin đồn xoay quanh những vi phạm thậm chí còn tồi tệ hơn. Freeman là một kẻ lừa đảo hàng loạt và dù không có xác nhận chắc chắn về điều này, các đồng nghiệp vẫn ngờ rằng ông ta thỉnh thoảng có ngủ với bệnh nhân. Có lẽ không phải ngẫu nhiên khi ông ta đã hai lần phải giật súng khỏi tay những nữ bệnh nhân nữ xông vào văn phòng của anh ta. Cũng có tin đồn rằng Freeman sẽ triệu tập bệnh nhân đến để điều trị bằng sốc điện, sau đó bí mật phẫu thuật thùy não khi họ lơ mơ. Ông ta cũng không bao giờ giải thích rõ ràng về những đôi mắt thâm đen của họ.)

Với tất cả những lộn xộn đang diễn ra ở tầng trên, James Watts, cộng sự của Freeman, sớm hiểu chuyện đang xảy ra – dù mỗi người đều có những cách diễn giải về tình huống này. Freeman tuyên bố ông ta là người trung thực và cởi mở, và đã mời Watts đến để chứng kiến ca phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt thứ 10. Watts khẳng định ông vô tình bước vào phòng Freeman và bắt quả tang Freeman đang thực hiện ca phẫu thuật. Ông cũng khẳng định Freeman không biết xấu hổ như mọi khi và chỉ nhún vai lúc bị bắt quả tang. Sau đó, Freemam yêu cầu Watts cầm lấy chiếc dùi trong khi mình chụp một vài bức ảnh.

Dẫu vậy Watts đã vô cùng phẫn nộ và yêu cầu Freeman ngừng thử nghiệm phẫu thuật não tại văn phòng của họ. Dù yêu cầu đó hợp lý đến mức nào, Freeman đã nổi giận và họ tranh cãi nảy lửa. Watts tiếp tục đấu tranh cho việc sử dụng giải phẫu tâm lý như một giải pháp cuối cùng đối với những trường hợp không còn hy vọng trong thập kỷ sau đó. Nhưng ông từ chối xác nhận ca phẫu thuật thùy não cho Jiffy Lube của Freeman, và cả hai đã có những tranh cãi khiến Watts phải chuyển khỏi văn phòng.

Từng là người hòa nhã nhưng Freeman vẫn không thể làm việc cùng Watts. Trên thực tế, điều đó đã được chứng minh là một may mắn. Giờ đây, khi có thể tự do phẫu thuật công khai, ông ta liền bắt tay vào kế hoạch tổng thể của mình: trở thành Johnny Appleseed của ngành phẫu thuật tâm lý, và phổ biến phẫu thuật thùy não trên khắp cả nước.

Freeman luôn yêu thích những chuyến đi dài vào mùa hè — leo lên xe hơi và băng qua các cung đường của nước Mỹ. Sau khi hoàn thiện phương pháp phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt, ông ta quyết định kết hợp chuyến du ngoạn hằng năm với công việc. Cuộc hôn nhân của ông ta gần như tan vỡ vào thời điểm đó, một phần do thói quen tham công tiếc việc. (Ông ta thường xuyên về nhà sau khuya, ngồi ăn tối buồn bã một mình trong bếp, sau đó uống vài viên barbiturate để đi ngủ – chỉ để có thể thức dậy lúc 4 giờ sáng hôm sau và bắt đầu làm việc trở lại.) Gần như không gì có thể giữ ông ta ở nhà nên vào mùa hè năm 1946, Freeman bắt đầu đi hết bệnh viện tâm thần đến bệnh viện tâm thần khác để đào tạo các bác sĩ về phẫu thuật thùy não. Giờ đây, không có bằng chứng nào có thể chứng minh cho tin đồn rằng Freeman đã gọi chiếc xe mà ông ta sử dụng trong những chuyến đi này là lobotomobile (xe phẫu thuật) – nhưng có lẽ ông ta không phải là người nghĩ ra cái tên đó[*]. Ông ta thích bông đùa, và gọi những chuyến đi này trong những lá thư của mình là “những chuyến thám hiểm săn đầu người.”

Vào một ngày bình thường, ông ta sẽ bình minh tại một khu cắm trại nào đó và lái xe 3 hoặc 4 giờ đến một bệnh viện tâm thần ở vùng nông thôn. Sau khi đi một vòng quanh khu vực này, Freeman có thể thực hiện một bài giảng[*], sau đó ăn trưa. Tiếp đó là thời gian cho buổi trình diễn – và đó thực sự là một buổi trình diễn.

Các bệnh viện sẽ bố trí khoảng sáu bệnh nhân hoặc hơn, và Freeman sẽ đi tới từng giường và lần lượt thực hiện từng ca phẫu thuật. Nhớ lại những ngày từng dùng cả hai tay viết trên bảng đen, ông ta đã nghĩ ra một phương thức để phẫu thuật thùy não thuận cả hai tay, trong đó mỗi tay sẽ cầm một dùi. Freeman tuyên bố rằng những ca phẫu thuật như vậy giúp tiết kiệm thời gian, và có lẽ đúng là như vậy, nhưng đồng thời ông ta cũng đang khoe khoang trước các đám đông bác sĩ và phóng viên đang đứng xung quanh theo dõi mình. Ông ta thậm chí còn ngước lên giữa chừng, cười toe toét như Groucho, và lắc những chiếc dùi trong hốc mắt như cặp lông mày tinh nghịch. Một nhân chứng kể lại: “Tôi tưởng mình đang xem một màn xiếc vậy... Ông ấy quá vui mừng, quá phấn khởi, và quá thành thục”. Ông ta cũng thích làm cho mọi người bất tỉnh. Một bác sĩ già – người từng là bác sĩ trong Thế chiến I, làm việc tại một số chiến trường khốc liệt nhất trong lịch sử – đã chết ngất khi Freeman xiên chiếc dùi xuyên qua hốc mắt bệnh nhân. Freeman cũng từng giảng dạy tại các trường trung học, và thường chiếu một đoạn phim về một ca phẫu thuật thùy não khiến một nửa số sinh viên cảm thấy choáng váng. Sau đó, ông ta nói đùa rằng, bản thân khiến nhiều thanh thiếu niên ngất xỉu hơn Frank Sinatra.

Đám đông tụ lại để quan sát bác sĩ Walter Freeman thực hiện phẫu thuật thùy não “bằng chiếc dùi” xuyên qua hốc mắt của bệnh nhân vào năm 1949. Hãy chú ý đến cánh tay, đầu Ў và khuôn mặt không được sử dụng đồ bảo hộ của ông ta. (Nguồn từ MOHAI, Seattle Post-Intelligencer Collection, 1986.5.25616.)

Giống như mọi khi, đã có những rủi ro xảy ra. Nhiễm trùng ngày càng nhiều, và ông ta thường xuyên cắt vào các mạch máu và phải cầm máu cho bệnh nhân. Ông ta cũng thích chụp ảnh những bệnh nhân đang trong quá trình phẫu thuật để làm tư liệu, trong đó chiếc dùi phải ở đúng vị trí của nó. Nhưng trong một ca phẫu thuật ở Iowa, ngay khi Freeman buông chiếc dùi ra, trọng lực đã khiến nó đâm sâu xuống trung não của bệnh nhân này và khiến người đàn ông chết ngay tức khắc.

Dù tình trạng tử vong thi thoảng vẫn xảy ra nhưng các giám đốc bệnh viện tâm thần vẫn mở cửa chào đón Freeman. Nhiều người thực sự muốn giúp đỡ những bệnh nhân, nhưng thật khó để không hoài nghi về động cơ của một số người khi họ thẳng thắn chia sẻ về số tiền mà họ tiết kiệm được mỗi khi bệnh nhân được về nhà. Một người tính toán rằng, nếu phẫu thuật thùy não phổ biến trên toàn quốc thì các bệnh viện tâm thần có thể giảm đi 10% số bệnh nhân và tiết kiệm cho những người đóng thuế ở Mỹ 1 triệu đô la mỗi ngày.

Các chuyến đi phẫu thuật giúp Freeman được nhiều người biết đến hơn – nhờ sự đưa tin của báo chí đi cùng họ. Một phóng viên đã gọi phẫu thuật thùy não là “phẫu thuật tâm hồn”. Vì vậy, những lá thư từ bệnh nhân bắt đầu đổ về văn phòng của ông ta ở Washington. Hầu hết đến từ những người khốn khổ và bất hạnh, coi phẫu thuật thùy não là giải pháp cuối cùng để có được một cuộc sống bình thường. Những yêu cầu kỳ lạ hơn cũng xuất hiện. Một người đàn ông hỏi rằng liệu phẫu thuật thùy não có thể chữa khỏi bệnh hen suyễn không. Một người khác đề nghị Freeman phẫu thuật thùy não cho con chó săn của mình để giúp nó bớt hoảng sợ hơn khi ra đường.

Trong suốt thời gian quảng bá rầm rộ này, Freeman không ngừng làm việc. Ông ta từng phẫu thuật hơn 20 ca bệnh chỉ trong một ngày; và cuối mỗi ngày hai tay luôn đau rần. Sau đó, ông ta sẽ rời bệnh viện tâm thần đó, ăn tối ở đâu đó trên đường, và uống vài viên thuốc an thần ở điểm đến tiếp theo để ngủ ngon. Việc bị gãy xương cẳng tay vào một mùa hè nọ gần như không làm tốc độ của ông ta thuyên giảm. Thậm chí sau khi bị đột quỵ nhẹ vào năm 1950, ông ta đã nỗ lực gấp đôi vào năm 1951 và đi được 17.600 ki-lô-mét vào mùa hè năm đó – đó là thời điểm trước khi hệ thống xa lộ liên tiểu bang và những khu vực mở rộng bằng phẳng xung quanh được hoàn thiện. Ông ta đã phẫu thuật cho tổng cộng 3.500 người trong nhiều năm, và khoe rằng bản thân đã “để lại một chuỗi những cặp mắt thâm quầng trên suốt quãng đường từ Washington [D.C.] đến Seattle.”

Tuy nhiên, các “cuộc thám hiểm săn đầu người” giúp Freeman trở nên nổi tiếng nhưng chưa bao giờ giúp ông ta trở nên giàu có. Ông ta đã phải tự bỏ tiền túi để chi trả cho việc đi lại, tính phí chỉ 20 đô la trên mỗi bệnh nhân (tương đương 220 đô la hiện nay) ở hầu hết các bệnh viện tâm thần và thường làm việc miễn phí. Ngoài ra, ông ta còn quyết tâm tìm đến những vùng nông thôn nghèo khó để giúp đỡ những người thực sự bị bỏ rơi, trong đó có các cộng đồng người da đen ở miền Nam, những người ở dưới đáy cùng của xã hội. Từ lâu, ông ta đã đấu tranh – thậm chí còn lao vào ẩu đả – cho quyền của các bác sĩ là người da đen được tham gia các nhóm y tế chuyên nghiệp. Trong một sự trùng hợp đáng sợ, ông ta cũng thuyết phục một số bác sĩ có tư tưởng tiến bộ ở Tuskegee, Alabama cho phép mình thực hiện một loạt các ca phẫu thuật thùy não tại một bệnh viện dành cho cựu chiến binh ở đó, vì không có bác sĩ thần kinh là người da đen nào sống gần đó và không có bác sĩ thần kinh là người da trắng nào trông nom bệnh nhân. Nghiên cứu về bệnh giang mai tại Tuskegee đang được tiến hành vào thời điểm đó, và nếu Freeman đạt được mong muốn của mình, hai trong số những phương pháp điều trị y học bị chỉ trích nhiều nhất của thế kỷ XX sẽ gặp gỡ nhau ở thị trấn đen đủi này. Ông ta cảm thấy thất vọng khi một nhóm cựu binh quốc gia đã cấm những ca phẫu thuật thùy não và phá hỏng kế hoạch của ông ta.

Dù hảo tâm với người nghèo nhưng Freeman lại tận thu từ những người có khả năng chi trả cho phẫu thuật. Ông ta từng lấy phí 2.500 đô la (tương đương 27.000 đô la hiện nay) cho một ca phẫu thuật thùy não ở Chicago. Trong một sự cố khác, ông ta cắt vào một mạch máu khi đang phẫu thuật trước các khán giả ở Berkeley và thấy bệnh nhân bắt đầu chảy máu. “Chúng ta gặp rắc rối rồi!” ông ta hô lên, và thực tế đúng là vậy. Áp lực sọ não bắt đầu tăng lên một cách nguy hiểm và việc kiểm tra nhanh hệ thống thần kinh (dùng một chiếc chìa khóa cạo dọc gan bàn chân của bệnh nhân để kiểm tra phản xạ co ngón chân) cho thấy cô ta đột ngột bị liệt nửa người bên phải. Nhưng thay vì tập trung vào bệnh nhân, Freeman đứng dậy và rời khỏi phòng phẫu thuật để tìm chồng cô ta trong phòng chờ. Ông ta yêu cầu 1.000 đô la để khắc phục sự cố mà ông ta vừa gây ra. Khi đã có được thêm 1.000 đô la, Freeman quay trở lại phòng phẫu thuật, lôi từ trong túi ra một thứ trông giống bơm xe đạp và bắt đầu bơm dung dịch muối vào lỗ trên hốc mắt. Một lúc sau, một khối màu đỏ thẫm động kết bắt đầu rỉ ra. Freeman bơm vào và xả ra nhiều lần, và trò chuyện vui vẻ trong suốt thời gian đó trong khi khán giả há hốc miệng vì kinh ngạc. Cuối cùng, chất đồng màu đỏ thẫm chảy ra mỏng dần, sau đó chuyển sang màu hồng, rồi trong suốt. Freeman đã tiêm một lượng vitamin K để kích thích quá trình kết rắn. Đến lần chạm cuối cùng, chiếc chìa khóa được miết vào gan bàn chân của bệnh nhân thêm vài lần nữa cho đến khi – thật tuyệt vời – ngón chân của cô ta động đậy. Nhìn chung, tình trạng nguy kịch đã không còn.

Đáng ngại hệt như những sự cố này, vi phạm thực sự về mặt khoa học của Freeman trong giai đoạn này liên quan đến sự thay đổi thái độ. Các bác sĩ giải phẫu thần kinh như James Watts đã hạn chế phẫu thuật thùy não đối với các bệnh đáng lo ngại nhất và chỉ coi đó là biện pháp cuối cùng[*]. Ban đầu, Freeman cũng có quan điểm như vậy. Nhưng sau nhiều năm với sự nổi tiếng ngày càng tăng, ông ta bắt đầu quảng bá phương pháp phẫu thuật này như một biện pháp phòng bệnh. Tức là, ông ta bắt đầu thúc đẩy việc phẫu thuật sớm ở những bệnh nhân tâm thần chỉ mới tiếp nhận điều trị trong vài tháng. Thậm chí vào thời điểm đó, các bác sĩ biết rằng những người như vậy thường tự khỏi sau một hoặc hai năm; và tiên lượng không quá nặng. Nhưng Freeman gạt những con số ấy sang một bên và cho rằng phẫu thuật tâm lý an toàn hơn là chờ đợi. Tại sao không giải quyết vấn đề ngay từ trong trứng nước và đưa mọi người về nhà càng sớm càng tốt. Ông ta thậm chí còn bắt đầu phẫu thuật cho trẻ em, có bé mới 4 tuổi. Phẫu thuật được coi là giải pháp cuối cùng giờ đây đã trở thành tuyến phòng vệ đầu tiên.

Nhờ sự đào tạo không mệt mỏi của Freeman đối với các bác sĩ, số lượng ca phẫu thuật thùy não được thực hiện hằng năm ở Mỹ đã tăng gấp 10 lần từ năm 1946 đến năm 1949, từ 500 lên 5.000. Sau đó, một thông báo bất ngờ vào mùa thu năm 1949 thậm chí đã đẩy quy trình này lên một tầm cao hơn.

Trở lại thời điểm năm 1939, một bệnh nhân tâm thần đã xông vào văn phòng của Egas Moniz ở Bồ Đào Nha và bắn ông ta năm phát. Moniz vẫn sống sót, nhưng vì bệnh gút và tuổi cao nên ông ta gần như rút khỏi công việc nghiên cứu và đồng ý để Freeman cùng những người khác phổ biến về phương pháp phẫu thuật tâm lý. Tuy nhiên, Moniz vẫn không ngừng cố gắng để đạt được danh vọng cho bản thân, và vào cuối những năm 1940, một lần nữa ông ta lại bắt đầu đề nghị các đồng nghiệp (bao gồm cả Freeman) đề cử mình cho giải Nobel. Ông ta đã nhận được chín đề cử chỉ trong năm 1949, và vào mùa thu năm đó, cuối cùng ông ta đã giành chiến thắng. Qua đó, ông ta đã trở nên nổi bật hơn bất kỳ thế hệ Moniz nào trước đó trong lịch sử.

Tuy nhiên, khi nhìn lại, giải Nobel một phần nào đó giống như sự đồng thuận cuối cùng dành cho phẫu thuật tâm lý. Những lời chỉ trích không quá nhiều đến mức căng thẳng. Foes vẫn tiếp tục chỉ trích các “cuộc thám hiểm săn đầu người” của Freeman, nhưng không có lựa chọn điều trị thay thế nào tốt hơn, vì vậy những chỉ trích này không bao giờ có được sức ảnh hưởng. Dù chưa hoàn thiện nhưng Freeman đang cố giải quyết một vấn đề thực sự, và mọi người sẽ luôn chọn một giải pháp dù là tồi tệ vẫn hơn là không có giải pháp nào. Tuy nhiên không phải vậy, thứ thực sự khiến phẫu thuật tâm lý không tiếp tục được sử dụng hoàn toàn không liên quan đến vấn đề đạo đức mà là do C17H19C1N2S, một hợp chất có tên là chlorpromazine.

Các bác sĩ ở Pháp lần đầu tiên sử dụng chlorpromazine để điều trị tình trạng sốc, và đến năm 1950, họ đã kê nó cho các bệnh nhân tâm thần và đạt được những kết quả kỳ diệu. Những người bị nhốt trong xà lim hàng chục năm, lẩm bẩm những câu vô nghĩa, đột nhiên có thể ngồi dậy và trò chuyện. Khi cố gắng tìm ra một từ nào đó tương tự, một số bác sĩ đã gọi chlorpromazine hay “phẫu thuật thủy não hóa học”, nhưng trên thực tế, loại thuốc này vượt trội hơn nhiều. Nó là loại thuốc chống loạn thần thực sự đầu tiên: một hợp chất không chỉ giúp con người bớt đau đớn (như thuốc an thần) mà thực sự còn làm giảm các triệu chứng của họ. Nói tóm lại, nó biến mọi người từ những tù nhân trở lại thành những bệnh nhân thực sự, và gần như không có loại thuốc nào trong lịch sử có tác động xã hội lớn đến vậy. 50 triệu người đã dùng chlorpromazine trong 10 năm đầu tiên khi nó xuất hiện trên thị trường, và các thuốc chống loạn thần khác như lithium cũng nhanh chóng xuất hiện theo sau. Walter Freeman từng mơ về những bệnh viện tâm thần vắng bóng người trên toàn thế giới nhờ vào phương pháp phẫu thuật thùy não xuyên hốc mắt; và chlorpromazine thực sự đã làm được điều đó. Chẳng bao lâu sau, một trong những đặc trưng khét tiếng nhất của xã hội phương Tây – các nhà thương điên gây ám ảnh mọi thành phố – đều biến mất.

Ban đầu, Freeman ca ngợi chlorpromazine và thậm chí còn kê đơn cho bệnh nhân. Tuy nhiên, thật đáng xấu hổ, ngay khi loại thuốc này bắt đầu cạnh tranh với phẫu thuật thùy não, ông ta liền phản đối và chỉ trích nó. Chắc chắn là chlorpromazine không hoàn hảo. Như Freeman đã chỉ ra nhiều lần, loại thuốc này không giải quyết được gốc rễ của bệnh tâm thần (tức là chức năng của não) mà chỉ làm giảm các triệu chứng. Thật vậy, nhiều người vẫn nghe thấy giọng nói hoặc bị ảo giác trong khi dùng thuốc; nhưng chỉ là những giọng nói không làm phiền họ nữa. Hơn nữa, thuốc có những tác dụng phụ đáng kể như: tăng cân, vàng da, mờ mắt, tái da và rối loạn rung lắc giống bệnh Parkinson.

Điều đáng buồn hơn cả là chlorpromazine không chuẩn bị cho bệnh nhân một cuộc sống sau khi thoát khỏi tình trạng mất trí. Khi tỉnh táo trở lại, bệnh nhân thường không biết đó là năm nào. Điều cuối cùng mà một người đàn ông nhớ được là xông vào chiến hào của kẻ thù trong Thế chiến I, một sự kiện đã diễn ra hàng thập kỷ trước đó; sau đó chớp mắt sực tỉnh, ông ta đã già nua. Và khi rời khỏi các bệnh viện tâm thần để bước ra thế giới thực, họ nhận ra vợ/chồng của họ đã tái hôn, những kỹ năng của họ đã lỗi thời, và xã hội đã tiến bộ rất nhiều. Thậm chí ngày nay, chúng ta vẫn đang phải khắc phục những hạn chế của những loại thuốc này. Một phần vì những loại thuốc như vậy mà nơi ở của người tâm thần đã không còn phù hợp, và nhiều người từng ở trong các bệnh viện tâm thần, dù tốt hơn hay tôi tệ hơn, giờ đây bị nhốt trong các nhà tù hoặc phải tự xoay xở ngoài đường phố.

Tuy nhiên, sau khi cân nhắc tổng thể, thuốc chống loạn thần có tác dụng nhiều hơn là gây hại, cứu được hàng triệu người mà nếu không có thuốc có thể đã mất mạng. Ngoài tác động xã hội, những loại thuốc này còn thay đổi hiểu biết của chúng ta về cách thức hoạt động của não bộ. Trở lại thời điểm Moniz và các nhà khoa học khác coi bộ não như một bảng điện tổng, việc cắt đứt các “dây” bị lỗi bằng cách phẫu thuật thùy não dường như là hành động hợp lý. Sự ra đời của thuốc chống loạn thần đã làm thay đổi suy nghĩ của chúng ta. Chlorpromazine hoạt động trên cơ chế tác động đến các chất dẫn truyền thần kinh – các chất hóa học gửi đi thông điệp trong bộ não. Từ đó, các nhà khoa học bắt đầu coi não như một nhà máy hóa chất, và vai trò của các phương pháp điều trị sức khỏe tâm thần là điều chỉnh sự mất cân bằng hóa học.

Nhìn chung, chlorpromazine có tác động lớn đến tâm thần học giống như thuốc kháng sinh trong điều trị bệnh truyền nhiễm và chất gây mê trong phẫu thuật. Loại thuốc này đột ngột xuất hiện, và nó vĩnh viễn phân chia phương pháp điều trị thành Trước và Sau khi nó xuất hiện. Nếu chlorpromazine và các loại thuốc tương tự chưa từng được phát hiện ra, thì có lẽ ngày nay chúng ta vẫn đang tiến hành phẫu thuật thùy não dựa trên những căn cứ vẫn còn hạn chế – một lần nữa, các vấn đề đòi hỏi phải có giải pháp, dù là chưa hoàn thiện. Nhưng các loại thuốc này đã được bào chế, và đối với hầu hết các bác sĩ không ủng hộ Walter Freeman, lựa chọn giữa một loại thuốc chưa hoàn thiện và phẫu thuật bằng dùi là không lựa chọn gì cả.

Egas Moniz qua đòi trong thanh thản vào năm 1955, và tự tin về di sản của mình với tư cách vừa là một Moniz thực thụ vừa là ân nhân của nhân loại. Walter Freeman phải chịu đựng bất hạnh khi kém Moniz 20 tuổi và phải chứng kiến cảnh chính mình trở thành một người bị xã hội bỏ rơi.

Sau khi chlorpromazine xuất hiện, phẫu thuật của Freeman bị coi là tàn nhẫn, và tính cách hung hãn và hiếu chiến của ông ta đã khiến ngay cả những đồng minh cũ cũng chống lại ông ta. Vào giữa những năm 1950, ông ta rời Washington, D.C. đến Bắc California để tìm kiếm một khởi đầu mới; ông ta thậm chí còn cạo bộ râu và ria mép đặc trưng của mình và để mày râu nhẵn nhụi trong một thời gian. Nhưng vì danh tiếng của ông ta nên các bác sĩ tâm thần ở đó miễn cưỡng giúp đỡ, và ông ta đã phải chật vật tìm bệnh nhân mới để phẫu thuật.

Bởi vậy, Freeman càng có nhiều thời gian hơn để theo dõi những bệnh nhân cũ. Ông ta phải chi trả rất nhiều tiền cho những cuộc điện thoại đường dài khi trò chuyện với họ, và theo dõi một số người đến từ Úc và Venezuela – cũng như từ các nhà tù tiểu bang nhỏ lẻ. Qua những cuộc trò chuyện này, ông ta thu thập được vô số dữ liệu và đã mua một chiếc máy tính dùng thẻ đục lỗ hiện đại của IBM để phân loại tất cả. Không giống như Moniz, Freeman đã theo dõi bệnh nhân một cách nghiêm túc.

Tuy nhiên, dù điều này nghe có vẻ khoa học đi nữa, công việc của Freeman vẫn mang tính ngẫu nhiên và thiếu chính xác đến mức không có nhiều giá trị. Có điều, ông ta chưa bao giờ đưa các nhóm đối chứng vào nghiên cứu của mình – những bệnh nhân tại bệnh viện tâm thần mà ông ta không phẫu thuật so với những bệnh nhân được phẫu thuật thùy não. Nếu không có sự đối chứng như vậy, những tuyên bố về lợi ích của phẫu thuật thùy não sẽ là vô nghĩa, vì có thể bệnh nhân được phẫu thuật sẽ tự cải thiện mà không cần phẫu thuật thùy não – hoặc thậm chí có thể tốt hơn. Hơn nữa, với xu hướng lý giải dữ liệu vốn gắn với con người theo cách thuận lợi nhất có thể, chúng ta có lý do để tự hỏi liệu một nhà tư tưởng như Freeman có khách quan trong việc trình bày kết quả của mình hay không.

Freeman thực hiện ca phẫu thuật thùy não cuối cùng vào năm 1967, ở tuổi 72. Bệnh nhân là một trong 10 trường hợp phẫu thuật xuyên hốc mắt đầu tiên mà ông ta thực hiện khi trở lại văn phòng của mình ở D.C. Đây là lần phẫu thuật thùy não thứ 3 của cô, vì hai lần trước đó chưa thực sự được thực hiện. Đáng buồn thay, Freeman đã cắt đứt một mạch máu khác và chứng kiến bệnh nhân của mình chảy máu đến chết. Đặc quyền phẫu thuật của ông ta đã bị thu hồi ngay sau đó.

Giống như Moniz, Freeman quay sang hướng tạo dựng di sản của mình – một nhiệm vụ khó khăn vào thời điểm đó. Freeman đã kiên trì theo dõi bệnh nhân là vì nhờ thế ông ta có thể đánh lạc hướng những lời chỉ trích. Trong các cuộc nói chuyện của mình, ông ta luôn đề cập rằng một số bệnh nhân của ông ta đã trở lại cuộc sống hữu ích với tư cách là luật sư, bác sĩ và nhạc sĩ, trong đó có một người là thành viên Dàn nhạc giao hưởng Detroit. Khi những câu chuyện này không gây được ấn tượng, ông ta phải viện đến những lời lẽ khoác lác ầm ĩ hơn. Năm 1961, 11 năm trước khi qua đời vì ung thư ruột kết, Freeman xuất hiện trên sân khấu tại một hội nghị y học để quảng bá về phẫu thuật thùy não cho trẻ em, và đã phải đón nhận những lời nhận xét khinh miệt từ các bác sĩ ngồi bên dưới. Lúc đó, Freeman tức giận cầm chiếc hộp đặt bên cạnh và đổ những gì chứa bên trong ra bàn. Đó là 500 lá thư cảm ơn từ những bệnh nhân được phẫu thuật thùy não thể hiện sự biết ơn, những người vẫn còn liên lạc với ông ta. “Anh đã nhận được bao nhiêu thiệp Giáng sinh từ bệnh nhân của mình?” ông ta hỏi. Đó là một khoảnh khắc đầy ấn tượng – nhưng nó khiến bạn tự hỏi tại sao ông ta lại chuẩn bị sẵn chiếc hộp ở ngay đó. Ông ta nghĩ chắc chắn sẽ có người ở hội nghị này phản đối ông ta ư? Hay ông ta luôn mang chiếc hộp bên mình và hy vọng sẽ dùng đến nó? Hay thay vào đó, ông ta mang nó như một thứ để an ủi, một lá chắn đạo đức để chống lại sự sỉ nhục? Bất kể là gì thì khoảnh khắc đó chính là một Freeman thuần túy: táo bạo, màu mè và thách thức cho đến phút cuối cùng.

Nghe có vẻ điên rồ nhưng Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) thực sự đã ủy quyền một báo cáo bí mật về công việc của Freeman vào những năm 1950, để xem liệu phẫu thuật thùy não có thể giúp làm suy yếu lòng nhiệt thành của những kẻ kích động phản động hay không. Sau khi cân nhắc, cơ quan này đã bác bỏ – không phải vì bất kỳ mối lo ngại nào về nhân quyền, mà vì cuộc phẫu thuật này có thể sẽ không hiệu quả như mong đợi.

Tuy nhiên, như chúng ta sẽ thấy trong hai chương tiếp theo, có rất nhiều sự lạm dụng khoa học ở cả hai phía trong Chiến tranh Lạnh. CIA đã làm sai lệch các nghiên cứu học thuật về căng thẳng tâm lý để phát triển các phương thức thẩm vấn khắc nghiệt. Liên Xô cũng lạm dụng tâm lý học – cũng như chuẩn bị sẵn sàng cho các điệp viên để tìm ra những bí mật về thí nghiệm khoa học gây chết chóc nhất trong lịch sử, bom nguyên tử.

9 GIÁN ĐIỆP | VỞ KỊCH TẠP KỸ

Bộ đôi này trông giống như nhân vật trong một vở kịch tạp kỹ – những kẻ đối lập đầy hài hước. Một người gầy gò, có vẻ đứng đắn, đeo kính cận và hỏi đầu. Ông ta lái một chiếc Buick màu xanh biếc luôn phát ra tiếng kêu cạch-cạch khi lăn bánh. Khi ông ta tới điểm hẹn ở Santa Fe, cộng sự của ông ta – béo lùn, mập mạp – từ bóng tối gần một nhà thờ bước ra và leo lên ghế khách. Chiếc xe phóng đi ngay lập tức, lượn đến rìa thị trấn, rồi vít ga qua những ngọn núi.

Đó là một đêm tháng 9 năm 1945. Sau khi dừng xe, hai gã đàn ông ngồi trong xe trò chuyện như những người bạn cũ, cùng ngắm nhìn ánh đèn của thành phố bên dưới. Cuối cùng sa mạc cũng bớt nóng, và họ trở lại Santa Fe. Ngay trước khi chia tay, gã có vẻ ngoài đạo mạo kia đưa cho người đồng hành một gói giấy tờ. Họ bắt tay nồng nhiệt và dù hẹn ngày gặp lại song họ biết rất có thể sẽ không bao giờ gặp lại nhau nữa.

Sau khi chiếc xe nổ máy, vẫn với những tiếng kêu lạch cạch, người đàn ông to béo lếch thếch đi ra bến xe. Với dáng vẻ vụng về, ông ta vừa đi vừa ngó nghiêng, lướt qua những khuôn mặt xung quanh mình. Bên trong nhà ga, ông ta ngồi trên một chiếc ghế dài và thử đọc một cuốn sách, Great Expectations (tạm dịch: Những kỳ vọng lớn lao). Nhưng gói giấy tờ kia không bao giờ rời khỏi tay ông ta và liên tục khiến dòng suy nghĩ của ông ta bị gián đoạn. Ông ta cũng liên tục liếc nhìn đám đông xung quanh mình như thể sợ có người đang theo dõi. Ông ta có lý do chính đáng để lấm lét như vậy. Ông ta là một điệp viên của Liên Xô, và gói giấy tờ kia là bản thiết kế một quả bom nguyên tử.

Sau khi đi xe buýt đến Albuquerque, ông ta đi máy bay đến thành phố Kansas và tới ga xe lửa. Ở đó, ông ta thấy một bà già và người cháu trai đang loay hoay đưa hành lý lên cùng con tàu với ông. Những người khác lướt qua họ, vì vậy ông ta dừng lại xếp túi và giúp họ ổn định chỗ ngồi. Thật không may, hành động tốt này khiến ông ta mất cơ hội có được một chỗ ngồi cho mình, và phải ngồi trên chiếc vali trong suốt chuyến đi đến Chicago.

Cuối cùng, sau nhiều lần dừng tàu và một khoảng thời gian rất dài, ông ta cũng đến được New York – nhưng đã quá muộn để gặp người liên lạc phía Liên Xô. Ông ta lo lắng vô cùng: phải hai tuần nữa bọn họ mới có buổi gặp dự phòng, có nghĩa là ông ta phải cắp gói tài liệu đi khắp trong hoang mang nơi thêm hai tuần nữa. Nhưng ông ta là một người rất có kỷ luật. Suốt 14 ngày sau đó, ông ta không rời mắt khỏi tập tài liệu, thậm chí còn mang chúng cả khi đi mua hàng tạp hóa. Thật vậy, chỉ có một nơi duy nhất mà ông ta cảm thấy an toàn trong suốt hai tuần đó – phòng thí nghiệm hóa học của ông ta.

Ngay sau khi ông ta bắt tay vào thực hiện các thí nghiệm, cảm giác căng thẳng liên quan đến hành vi gián điệp vơi bớt phần nào. Ông ta có thể dành hết tâm trí vào những chiếc bình đun hóa chất và ống nghiệm, hoàn toàn cho phép bản thân buông lỏng cảnh giác. Cuối cùng, hai tuần sau, khi đã hoàn tất việc chuyển giao bản thiết kế bom nguyên tử, ông ta lại vùi đầu vào công việc trong phòng thí nghiệm để đẩy vấn đề ra khỏi tâm trí. Một số người tìm đến hơi men để quên sầu; còn Harry Gold thì thực hiện những thí nghiệm hóa học.

Ngày nay, Harry Gold được biết đến nhiều nhất với tư cách là một điệp viên và một tên tội phạm. Ông ta nhận hàng tá tài liệu bí mật từ một nhà vật lý bất hảo trong Dự án Manhattan – Klaus Fuchs gầy gò, nghiêm nghị – và giao chúng cho các đặc vụ Liên Xô. Sau đó, khi FBI bắt được Gold, lời khai của ông ta đã tiễn Julius và Ethel Rosenberg lên chiếc ghế điện. Nhưng nếu có ai hỏi Gold rằng ông ta nhận mình là gì thì câu trả lời sẽ rất đơn giản: Ông ta là một nhà hóa học.

Lòng tận tụy với khoa học và một loạt những bất hạnh đã đẩy Gold trở thành gián điệp. Ông ta sinh ra và lớn lên trong một khu phố nghèo ở Nam Philadelphia, nơi gia đình ông ta bị kỳ thị vì là người Do Thái. Các băng nhóm du côn ném gạch vào cửa sổ những gia đình Do Thái, và đánh đập chàng trai Gold nhỏ bé, ham đọc sách trên con đường từ thư viện trở về nhà.

Cha của ông ta, Samson, một thợ mộc tại một xưởng máy hát đĩa, thậm chí đã phải đối diện với những tình huống tồi tệ hơn. Những người thợ khác sẽ cướp những chiếc đục của Samson và dùng keo dán các dụng cụ của ông ta lên cao. Người chủ luôn khinh miệt ông ta, và có lần gầm gừ, “Đồ khốn kiếp, tao sẽ bắt mày phải nghỉ việc”. Sau đó, tên này yêu cầu mọi người, trừ Samson, rời khỏi dây chuyền lắp ráp và buộc ông ta phải tự tay chà nhám tất cả số tủ gỗ. Samson phải làm việc tới kiệt sức, và Gold nhớ cha mình thường trở về nhà với những đầu ngón tay rớm máu. Nhưng Gold ngày ấy rất khâm phục cha vì ông không bao giờ phàn nàn hay bỏ cuộc.

Tuy nhiên, Samson bị sa thải vào năm 1931, khiến Gold rơi vào tình thế khó khăn. Trong những năm niên thiếu, Gold làm việc trong một phòng thí nghiệm khoa học tại Công ty Đường Pennsylvania ở địa phương; bắt đầu từ công việc rửa ống nhổ và đồ thủy tinh trước khi trở thành trợ lý phòng thí nghiệm chỉ sau 6 tháng. Ông ta yêu thích công việc và bắt đầu tham gia các lớp học để lấy bằng hóa học. Nhưng khi cha ông ta mất việc, Gold phải nghỉ học và nhận một vị trí toàn thời gian tại Penn Sugar để giúp gia đình trang trải qua ngày. Thật không may, cuộc Đại suy thoái ngày càng tồi tệ, và khi Gold buộc phải nghỉ việc vào tháng 12 năm 1932, gia đình ông ta đã đối mặt với khả năng mất nhà thực sự.

Sau nhiều tháng tuyệt vọng, người bạn Tom Black đã giới thiệu cho ông ta một công việc tại một nhà máy sản xuất xà phòng ở New Jersey với mức lương 30 đô la/tuần. Gold vô cùng biết ơn. Nhưng đã có một cái bẫy bày sẵn ra ở đó. Black là một người cộng sản nhiệt thành, và ông ta cương quyết đưa Gold cùng tới các cuộc họp của mình.

Nhà hóa học và điệp viên nguyên tử Harry Gold. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Hoa Kỳ.)

Dù Gold có khuynh hướng chính trị cánh tả, song ông ta vẫn bị những người cộng sản mà ông ta gặp dề chừng. Họ tổ chức những cuộc họp kéo dài đến 4 giờ sáng, trong những căn phòng được trang trí bằng hình vẽ những chú chó béo hút xì gà và ngồi trên đống tiền xu. Nhưng Gold không thích những người trong cuộc họp đó. Vài tháng sau, khi Penn Sugar thuê lại Gold, ông ta rời Jersey và từ chối tham gia thêm bất kỳ cuộc họp nào nữa.

Tuy nhiên, Black vẫn tiếp tục bám riết Gold, cố gắng thuyết phục ông ta gia nhập Đảng Cộng sản. Cuối cùng, để khiến Black im miệng, Gold đã chấp nhận thỏa hiệp. Black giải thích, Liên Xô cần xây dựng cơ sở công nghiệp và cải thiện mức sống của người dân. Cách tốt nhất để làm điều đó là thông qua khoa học, nhưng các công ty Mỹ lại tỏ ra bủn xỉn trong việc cấp phép công nghệ ở nước ngoài. Để bù đắp cho vấn đề này, Gold có thể đánh cắp một số bí mật thương mại hay không?

Gold ngập ngừng. Penn Sugar đối xử tốt với ông ta – không nhiều công ty chịu để một người rửa ống nhổ trở thành trợ lý hóa học. Công ty này cũng sở hữu nhiều công ty con trong một số ngành công nghiệp hóa chất khác nhau, có nghĩa là ông ta có thể làm việc trong hầu hết các lĩnh vực mà mình yêu thích. Tuy nhiên, lời thỉnh cầu của Black đã khiến ông ta cảm động. Gold khao khát được trở thành vị cứu tinh của những người Liên Xô đang co ro, đói khát – những người như chính gia đình của ông ta. Những lời của Black cũng đánh trúng chủ nghĩa lý tưởng khoa học của ông ta. Bằng cách tiết lộ các bí mật thương mại, Gold tự nhủ, ông ta sẽ giúp “xung quỹ” dữ liệu và ý tưởng – một việc làm quan trọng đối với tiến bộ khoa học. Các điệp viên Liên Xô cũng vẽ ra bức tranh trong đó khoa học là tình bằng hữu quốc tế, vượt lên trên những thứ vụn vặt như biên giới quốc gia và xung đột chính trị. Các nhà khoa học có nhiệm vụ biến thế giới trở thành một nơi tốt đẹp hơn, và nếu các công ty Mỹ quá tham lam đến mức không thể cấp phép công nghệ một cách hợp pháp, thì Gold có nhiệm vụ đánh cắp chúng[*].

Động lực thứ hai thôi thúc Gold trở thành gián điệp mang tính cá nhân hơn: chống lại chủ nghĩa bài Do Thái. Vào thời điểm đó, Liên Xô là quốc gia duy nhất đứng lên chống lại Đức Quốc xã – quốc gia bài xích người Do Thái một cách tàn bạo. Từ cuộc đối đầu này, Gold nghĩ Liên Xô là quốc gia duy nhất trên Trái đất nơi người Do Thái thực sự được bình đẳng – không chỉ là kẻ thù của Đức Quốc xã, mà còn là bạn của người Do Thái ở khắp mọi nơi. Điều này không hoàn toàn chắc chắn nhưng Gold muốn tin tưởng vào một điều khác biệt. Ông ta vẫn nhớ như in những đầu ngón tay rớm máu của cha mình và những viên gạch ném vào cửa sổ, đồng thời luôn nung nấu để làm một điều gì đó “trên quy mô rộng hơn và hiệu quả hơn nhiều... như một hành động tát vào mặt một kẻ bài xích người Do Thái”. Ủng hộ cuộc thử nghiệm vĩ đại của Liên Xô là cơ hội để ông ta đáp trả.

Vì vậy, Gold trở thành gián điệp. Có chút châm biếm, những người Liên Xô đặt mật danh cho ông ta là “Goose” (Ngỗng cái) vì vóc dáng to béo và bước đi lạch bạch, vụng về của ông ta. Nhưng họ nhanh chóng biết rằng họ phải tôn trọng kỹ năng của ông ta. Ông ta bắt đầu chậm rãi, dượt nhanh đống tài liệu tại nơi làm việc và giấu tài liệu ở nhiều vị trí khác nhau. Nhiều tháng trôi qua, ông ta ngày càng dạn dĩ hơn, thu thập giấy tờ với tần suất ngày càng nhiều. Sau đó, ông ta dành hàng giờ sau giờ làm việc, thậm chí cả đêm để sao chép từng dòng tài liệu. Từ các công ty con khác nhau của Penn Sugar, ông ta nghiên cứu về sơn mài, vecni, về dung môi, chất tẩy rửa và cồn. Lúc đầu, ông ta không có ý định thu thập nhiều thông tin như vậy, nhưng ông ta là người luôn tận tụy trong công việc của bản thân, dù điều đó có bất hợp pháp hay không. Nếu cảm thấy muốn bỏ cuộc, ông ta lại nghĩ đến những người dân Liên Xô nghèo khổ và tự xốc lại tinh thần để đánh cắp nhiều thông tin hơn nữa. Nhìn chung, ông ta nhớ lại, “tôi đã đánh cắp trọn vẹn được rất nhiều thông tin.”

Lúc đầu, Gold chỉ giao các bản sao lậu cho Tom Black. Sau đó, ông ta tự đến New York để giao hàng, một nhiệm vụ mà ông ta cảm thấy thật ly kỳ vì được gặp trực tiếp các điệp viên Liên Xô bằng xương bằng thịt. Trên thực tế, ông ta phấn khích đến nỗi những khía cạnh khác trong cuộc sống của ông ta cũng vì thế suôn sẻ hơn. Trong thời gian này, ngoài công việc toàn thời gian, ông ta còn tham gia các lớp học buổi tối tại Đại học Drexel, cố gắng lấy được tấm bằng hóa học. Điểm số của ông ta cao ấn tượng sau khi bắt đầu làm gián điệp, từ những điểm B và C thành những điểm A nổi bật.

Tuy nhiên, sau một thời gian, những chuyến đi đến New York bắt đầu khiến ông ta kiệt sức. Điểm hẹn thường là một chuyến tàu tốc hành đêm, chưa kể hàng giờ lang thang khắp thành phố để cắt những cái đuôi nghi ngờ. (Chẳng hạn, ông ta có thể ngồi xem hết nửa bộ phim trước khi lách ra lối thoát bên hông, hoặc bắt tàu điện ngầm và lao ra khỏi tàu ngay trước khi cửa đóng lại.)

Sau đó, ông ta sẽ đợi gặp người liên lạc của mình ở một nơi vắng vẻ nào đó, thường dưới trời tuyết hoặc giữa những cơn mưa. Các chuyến đi rất tốn kém – ông ta phải chi hơn 6.000 đô la (110.000 đô la ngày nay) — và tình hình sức khỏe bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ông ta mất ngủ triền miên trong vài tuần và cân nặng tăng vọt lên 84kg.

Tệ nhất là ông ta đã vỡ mộng về thái độ của người Liên Xô với khoa học. Các nhà hóa học nghiên cứu như Gold luôn tìm kiếm những đổi mới trong quy trình, thủ thuật và điều chỉnh hóa học để có thể tăng hiệu quả và tỷ lệ sản xuất. Việc tìm ra những đột phá này không hề dễ dàng – những trục trặc và ngõ cụt là không thể tránh khỏi – nhưng hầu hết các nhà khoa học đều chấp nhận đây là cái giá phải trả cho sự tiến bộ. Ngược lại, Liên Xô không có đủ kiên nhẫn để nghiên cứu thăm dò hoặc suy đoán; họ khao khát công nghiệp hóa, và luôn ưu tiên các quy trình ổn định, đáng tin cậy dù cũ kỹ và kém hiệu quả. “Khi nỗ lực gửi tài liệu thể hiện một hoạt động nghiên cứu chưa được sản xuất ở quy mô hoàn chỉnh”, Gold nhớ lại, “tôi bị chỉ trích hoặc trừng phạt rất thô bạo”. Sự coi thường tiến bộ khoa học ấy của người Liên Xô khiến ông ta thất vọng, nhưng về bản chất ông ta vẫn phục tùng, và cấp trên của ông ta đã đe dọa buộc ông ta phải làm theo ý họ.

Chán nản và ngày càng mệt mỏi, Gold ngày càng mất tinh thần với những chuyến đi đến New York. “Đó là một công việc buồn tẻ, đơn điệu,” ông ta nhớ lại và việc phải lừa dối gia đình khiến lương tâm ông ta day dứt: “Mỗi lần đi thực hiện nhiệm vụ... tôi đã nói dối ít nhất 5 hoặc 6 người.” (Linh cảm thấy con trai mình đang nói dối, mẹ của Gold đã nghĩ ông ta là một kẻ phóng đãng, đang chạy theo những cô gái tại Bờ Đông. Sự thật thì ngược lại: quay cuồng giữa công việc toàn thời gian, trường học và công việc gián điệp, ông ta không có thời gian để hẹn hò với ai, việc mà sau này ông ta vô cùng hối hận.) Để duy trì sự tỉnh táo, Gold cố gắng không nghĩ đến khoa học trong các chuyến đi về phía bắc, sau đó khi trở lại Philadelphia, ông ta sẽ dành trọn tâm trí cho cuộc sống của một nhà hóa học. Nhưng mỗi năm qua đi, bận rộn lại thêm chất chồng khiến Gold gần như suy sụp.

Tuy nhiên, dù cảm thấy mệt mỏi đến nhường nào, Gold vẫn luôn dành thời gian cho công việc trong phòng thí nghiệm, ngay cả khi điều đó có nghĩa là ông ta phải làm việc 20 giờ một ngày. Một dự án nghiên cứu yêu thích của ông ta liên quan đến sự khuếch tán nhiệt, tận dụng sự chênh lệch nhiệt độ để tách hỗn hợp trong đó như tách carbon dioxide từ khí thải để làm đá khô. Ông ta tự nhận là một nhà hóa học có phương pháp trong phòng thí nghiệm – không phải là một “thiên tài chớp nhoáng”, mà là một biên tập viên, người chỉnh sửa mọi sai sót trong cuốn sách bằng quá trình lọc bỏ tẻ nhạt để cho ra đời một tác phẩm hay nhất có thể”. Một buổi chiều nọ, ông ta vô tình đánh rơi giá đựng 22 ống nghiệm và chứng kiến công sức lao động của cả tuần lễ tung tóe dưới sàn nhà. “Tôi không ngồi xuống và khóc; tôi cũng không đi chơi hay say xỉn”, ông ta nhớ lại. Thay vào đó, ông ta dành 2 ngày 2 đêm liên tục để làm lại mọi thứ.

Gold đang tìm cách từ bỏ dần hoạt động gián điệp thì vào năm 1938, Liên Xô đã tặng ông ta một bất ngờ. Ông ta luôn khao khát hoàn thành chương trình học để nhận bằng, và được cấp trên đề nghị trả học phí cho ông ta tại Đại học Xavier ở Cincinnati. Đây không phải là một động thái tốt đẹp: Liên Xô đang muốn có một điệp viên tại một nhà máy hàng không gần đó, và họ chọn Gold. Ông ta chẳng quan tâm. Ông ta trân quý từng phút giây của đời sống đại học, dành nhiều giờ trong phòng thí nghiệm và cổ vũ cuồng nhiệt cho các đội bóng rổ và bóng đá của Musketeer. Ông ta ở đó cho đến năm 1940, và sau đó gọi thời gian đi học là những năm hạnh phúc nhất trong cuộc đời.

Cuộc phiêu lưu kết thúc khi Gold trở về Philadelphia, nơi ông ta tiếp tục hoạt động gián điệp. Không rõ tại sao ông ta lại làm vậy. Có lẽ Gold cảm thấy mắc nợ người Liên Xô vì tiền học bổng. Hoặc có lẽ ông ta thích sự đồng hành và ý thức về mục đích của hoạt động gián điệp. (Thật vậy, Liên Xô đã khai thác sự cô đơn của Gold bằng cách ghép cặp ông ta với những quản lý hoạt động cũng là nhà khoa học. Trong những màn thể hiện tình bạn thân thiết không có thật, họ vỗ vai ông ta và thở dài, Thật tệ là chúng ta phải tự vấy bẩn mình bằng công việc gián điệp. Đáng lẽ chúng ta nên làm việc trong phòng thí nghiệm – thứ khiến chúng ta hạnh phúc.) Hơn nữa, các sự kiện thế giới buộc ông ta phải tiếp tục công việc này. Sau khi Đức Quốc xã tấn công Liên Xô vào năm 1941, Liên Xô rất cần sự trợ giúp quốc phòng, bao gồm cả chuyên môn kỹ thuật. Gold căm thù Đệ tam Đế chế giết người, vì thế tiếp tục cam chịu công việc làm gián điệp để giúp Liên Xô tồn tại.

Cũng vì thế Gold chuyển từ gián điệp công nghiệp sang gián điệp quân sự. Ông ta bắt đầu nhận tài liệu và thậm chí cả mẫu chất nổ từ các nhà khoa học trong phòng thí nghiệm quốc phòng và thu thập thông tin từ họ để làm báo cáo. Quản lý các đặc vụ như thế này là một công việc tế nhị, đòi hỏi cả hiểu biết kỹ thuật và tâm lý. Nhưng Gold đã xuất sắc hoàn thành nhiệm vụ. Ông ta được người Liên Xô gọi là “vận động viên có kỷ luật”: một điệp viên tuyệt vời, đáng tin cậy. Vì vậy, khi điệp viên khoa học hàng đầu trong hàng ngũ Liên Xô – một nhà vật lý người Anh gốc Đức tên là Klaus Fuchs – chuyển từ Anh đến New York vào cuối năm 1943 để tham gia Dự án Manhattan, Gold là lựa chọn hiển nhiên để làm việc cùng ông ta.

Vào ngày 5 tháng 2 năm 1944, ngay trước 4 giờ chiều, hai người đàn ông gặp nhau tại một bãi đất trống gần một sân chơi ở phía đông Manhattan. Một người dong dỏng, ăn vận chỉnh tề, với áo tuýt và đeo kính. Ông ta mang theo một cuốn sách bìa màu xanh lá và một quả bóng tennis bất chấp cái lạnh của mùa đông.

Nhìn thấy quả bóng và cuốn sách, một người đàn ông thấp mập, khuôn mặt chảy xệ – đeo một đôi găng tay da lộn và cầm một đôi găng tay khác – bước tới và hỏi đường đến Khu phố Tàu.

“Khu phố Tàu đóng cửa lúc 5 giờ”, người đàn ông dong dỏng trả lời, hoàn thành câu tín hiệu nhận dạng. Và cùng với đó, nhà vật lý Klaus Fuchs và nhà hóa học Harry Gold bắt đầu sải bước.

Gold tự giới thiệu mình là “Raymond” và đã bắt một chiếc taxi sau một cuốc đi bộ ngắn. Qua một vài dãy nhà, Gold dừng xe lại và vội vàng đưa Fuchs lên tàu điện ngầm để cắt đuôi bất cứ ai có thể đang theo sau họ. Tuyến đường quanh co này cuối cùng kết thúc tại một nhà hàng bít tết trên Đại lộ 3. Gold tự hào về những hành động lẩn tránh này, nhưng Fuchs – một người cộng sản cứng rắn đến từ Đức, một người từng chiến đấu với những tên côn đồ của Đức Quốc xã trên đường phố ở đó – coi đối phương là một tay mơ. Ông ta cũng mắng Gold vì thói quen liên tục xoay đầu khi họ vừa đi vừa quan sát những chiếc đuôi bám theo. Điều đó chỉ thu hút sự chú ý mà thôi, ông ta nói.

Với giọng kẻ cả, Fuchs vào việc ngay. Ông ta giải thích rằng mình đang làm việc cho Dự án Manhattan, nhằm chế tạo một loại vũ khí có sức mạnh chưa từng có – một quả bom nguyên tử.

Gold chưa bao giờ nghe đến thuật ngữ này, và là một nhà hóa học, ông ta chỉ nắm được thông tin mơ hồ về quá trình phân hạch hạt nhân. Nhưng trong cuộc trò chuyện giữa hai người, có một chi tiết khiến trái tim ông ta bị khuấy động. Một lần nữa, người Liên Xô coi hầu hết các nghiên cứu thăm dò đều mang tính lý thuyết. Nhưng sự phân hạch nguyên tử là một ngoại lệ: dù không ai biết liệu một quả bom hạt nhân có hoạt động hay không, nhưng khả năng này rất quan trọng nên không thể bỏ qua. Do đó, Gold sẽ xử lý các nghiên cứu tiên tiến nhất.

Nhà vật lý và điệp viên Klaus Fuchs của Dự án Manhattan. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Hoa Kỳ.)

Sau cuộc gặp gỡ đầu tiên, họ tiếp tục gặp nhau nhiều lần nữa liên tục trong vài tháng sau đó – ở Brooklyn, Queens, Bronx, tại các rạp chiếu phim, quán bar, viện bảo tàng. Fuchs thường đưa cho Gold một phong bì dày khi họ chia tay. Khi tâm trí bị sự tò mò thiêu đốt, Gold chui vào một cửa hàng thuốc và nhanh chóng liếc vào trong chiếc phong bì – một vi phạm an ninh vô cùng nghiêm trọng. Bên trong là những trang chứa đầy các sơ đồ và các phép tính toán học cỡ chữ nhỏ. Mọi thông tin tối mật về một quả bom nguyên tử.

Trong những lần gặp mặt, hai người họ cũng có trò chuyện, song mỗi người lại có nhận định riêng về những trao đổi đó. Fuchs nhắc lại sự chuyên nghiệp – trao đổi ngắn gọn và kỷ luật nghiêm ngặt. Gold gợi lại một tình bạn mới chớm nở. Giữa những cuộc trao đổi gián điệp, họ thảo luận về mối quan tâm chung với cờ vua và âm nhạc cổ điển, và đưa ra một câu chuyện quan trọng (hay “huyền thoại” theo các gọi của người Liên Xô) để giải thích về cách họ gặp nhau tại một buổi giao hưởng ở Carnegie Hall. Fuchs thậm chí còn úp mở về em gái của mình ở Cambridge, Massachusetts, người đang gặp rắc rối trong hôn nhân. Gold lần lượt kể cho Fuchs nghe về hai đứa con sinh đôi của ông ta, và vợ ông ta – một phụ nữ tóc đỏ từng làm người mẫu cho cửa hàng bách hóa Gimbels. Đây hoàn toàn là sự bịa đặt – chân dung tưởng tượng về một gã đàn ông cô đơn – nhưng Gold lại để bản thân suy nghĩ như vậy về người bạn của mình.

Gold cũng cố gắng gây ấn tượng với Fuchs bằng kiến thức khoa học của mình. Chuyện đó không được như ý. Trong một cuộc gặp mặt, Fuchs thừa nhận nhóm của ông ta đang không thể tìm ra cách làm giàu uranium, bước đầu tiên trong việc chế tạo lõi bom. Gold đã đóng góp ý kiến và đề nghị họ thử khuếch tán nhiệt, quy trình mà ông ta đã mày mò trong khi làm việc. Fuchs đã bác bỏ ý kiến này vì cho rằng nó nghiệp dư, điều này ý khiến Gold rất buồn. (Fuchs không biết rằng trên thực tế, Dự án Manhattan mới mở một nhà máy khuếch tán nhiệt; nếu không có nó, sẽ không có bom uranium trong Thế chiến II.)

Vào tháng 7 năm 1944, bộ đôi đã lên lịch cho cuộc gặp thứ tám, gần Bảo tàng Brooklyn. Fuchs không xuất hiện. Điều này khiến Gold lo lắng vì Fuchs luôn là người chuẩn chỉ. Nhưng họ có một cuộc gặp mặt dự phòng được lên lịch vài ngày sau gần Công viên Trung tâm, vì vậy ông ta đã ra về.

Fuchs tiếp tục bỏ lỡ cuộc gặp mặt sau đó. Suy nghĩ về những kẻ tấn công lóe lên trong đầu Gold, và ông ta quay trở lại Philadelphia với tâm trạng bối rối. Gold không biết Fuchs sống ở đâu hoặc làm cách nào để liên lạc với ông ta. Một điệp viên vô giá – một người bạn tốt của ông ta – đã “vắng mặt không phép” một cách đột ngột.

Ông ta không cần phải lo lắng. Fuchs vẫn ổn – thực tế là ổn hơn trước rất nhiều. Ông ta vừa nhận được lời mời đến “chốn thiêng” trong của Dự án Manhattan, phòng thí nghiệm vũ khí tại Los Alamos.

Fuchs rời đi đột ngột đến nỗi ngay cả người Liên Xô cũng không biết ông ta đang ở đâu. Thông qua một mưu đồ bí ẩn nhưng khả thi, cuối cùng sếp của Gold ở New York cũng lần ra được địa chỉ được biết đến gần thời điểm đó nhất của Fuchs, gần Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Mỹ. Anh ta chuyển thông tin này cho Gold, người đã mua bản sao cũ cuốn tiểu thuyết của Thomas Mann, Joseph the Provider, viết nguệch ngoạc tên và địa chỉ của Fuchs vào bên trong, đồng thời đến thăm tòa nhà bằng đá nâu bốn tầng với lý do muốn trả lại cuốn sách. Ông ta thấy cửa không khóa và tự đi vào, nhưng cặp vợ chồng người Scandinavia sở hữu nơi này đã đối chất ông ta. Gold giữ bình tĩnh và giải thích về cuốn sách, nhờ đó cặp đôi cũng dịu bớt, nhưng họ nói với ông ta rằng Fuchs đã chuyển ra ngoài và không để lại địa chỉ.

Quá tuyệt vọng, phía Liên Xô đã đánh một canh bạc lớn và đưa Gold đến Cambridge vài tuần sau đó để đến thăm Kristel, em gái của Fuchs. Gold đến cùng một cuốn sách để tặng cho cô ta và kẹo cho các con của cô ta – cháu gái và cháu trai của Fuchs. Ông ta giả làm một người bạn cũ đến thăm thị trấn. Than ôi, Kristel không biết anh trai cô ta đang ở đâu. Nhưng Gold vẫn kiên trì, và sau nhiều chuyến qua lại, cuối cùng ông ta cũng thấy Fuchs ngồi trong phòng khách nhà Kristel vào một buổi chiều tháng 1. Ông ta chắc hẳn đã thở phào nhẹ nhõm – bảy tháng đã trôi qua kể từ lần cuối cùng họ gặp nhau. Tuy nhiên, sự phấn khích nhanh chóng qua đi. Khi Gold gõ cửa, Kristel mở cửa và nhanh chóng đuổi ông ta đi, nói với ông ta rằng Fuchs không muốn gặp ông ta lúc này. Ông ta nên trở lại sau hai ngày nữa. Gold bối rối và đau đớn bước đi – ông ta đã đi cả chặng đường dài và tốn kém để đến gặp người bạn của mình nhưng lại không thể gặp.

Tuy nhiên, Gold làm theo lời em gái Fuchs và quay trở lại sau hai ngày, thậm chí còn mang thêm kẹo cho hai đứa nhỏ. Lần này Fuchs đã bước ra và cùng đi dạo với Gold. Fuchs xin lỗi vì đã đuổi Gold đi; vì lúc đó chồng của Kristel đang ở nhà và Fuchs sợ bị nghi ngờ. Sau đó, cả hai quay trở lại nhà Kristel để ăn trưa, tại đây Fuchs quay lại thái độ cũ, khiển trách Gold về việc gây nguy hiểm cho Kristel khi xuất hiện ở nhà cô ta thường xuyên và họ sẽ phải hẹn gặp ở Santa Fe kể từ đó.

– Gold kêu lên. Điều đó có nghĩa là các chuyến đi thậm chí còn dài hơn, tốn kém hơn. Không có bất cứ nơi nào khác hay sao? Fuchs nói không – ông ta là người quan trọng nên không thể thường xuyên đi xa. Fuchs sau đó đưa bản đồ Santa Fe và lịch trình xe buýt cho Gold. Gặp nhau ở đây vào ngày 2 tháng 6, ông ta nói.

Ngay trước khi họ chia tay, Fuchs đã đưa cho Gold một phong bì được niêm phong mà ông ta nói là “cực kỳ quan trọng”. Ông ta không hề đùa: bên trong là những bản phác thảo ban đầu cho một quả bom plutonium. Về phần mình, Gold đã trao cho Fuchs một “món quà Giáng sinh” từ Liên Xô. Đó là một chiếc ví mỏng kèm một chiếc phong bì bên trong đựng những những tờ 5, 10 và 20 đô la – tổng cộng 1.500 đô la (tương đương 20.000 đô la ngày nay). Món quà khiến Fuchs ghê tởm. Như Gold nhớ lại, “Fuchs đã cầm chiếc phong bì chứa 1.500 đô la như thể đó là một thứ ô uế.” Tôi không làm gián điệp vì tiền, ông ta phỉ nhổ. Cử chỉ này khiến Gold thích thú: giống bản thân ông ta, Fuchs không có động cơ vật chất. Ông ta đã thuyết phục Fuchs nhận chiếc ví nhưng trả lại số tiền cho Liên Xô.

Không lâu trước chuyến đi đến New Mexico, Gold đã gặp vị sếp người Liên Xô của mình, “John”, tại một quán bar. Để tránh bị theo dõi, John lệnh cho Gold thực hiện một hành trình vòng vèo đến Tây Nam bằng xe lửa và xe buýt, với các điểm dừng ở California, Denver và El Paso. Tuy nhiên, lần đầu tiên, Gold đã đứng lên bảo vệ ý kiến của mình. Ông ta đã vay 500 đô la tại Penn Sugar để phục vụ chuyến đi và không thể có thêm thời gian nghỉ ngơi. Ông ta muốn đến thẳng chỗ hẹn.

– hơn Tuy nhiên, nếu thắng trong cuộc tranh cãi đó, thì Gold lại sớm thua lần thứ hai – lần quan trọng trong vào ngày hôm đó. Sau khi trao đổi xong chi tiết cuộc gặp với Fuchs, John nói với Gold một điều đáng ngạc nhiên: Liên Xô có một điệp viên thứ hai ở Los Alamos, một thợ máy. Điệp viên này sẽ xuất hiện ở Albuquerque khi Gold đến thăm, vì vậy ông ta sẽ phải thực hiện một chuyến đi phụ đến đó để lấy thêm giấy tờ.

Trong bất kỳ công việc bình thường nào, đây sẽ là một yêu cầu hợp lý. Trong hoạt động gián điệp, đó là một điều tối kỵ, một rủi ro bảo mật rất lớn. Gold biết điều này và, ra vẻ ta đây quan trọng, ông ta quyết định đứng lên một lần nữa: “Với vẻ mặt bừng bừng tức giận, tôi đã đứng phắt dậy và gần như thẳng thừng từ chối”, ông ta nhớ lại.

Lần này, John đã chặn lời ông ta. “Tôi đã hướng dẫn những kẻ ngu ngốc như anh từng bước một!” Ông ta gầm gừ. “Các anh hẳn đã không nhận ra nhiệm vụ này quan trọng như thế nào đối với Albuquerque.”

Khi tràng chửi rủa tiếp tục, Gold đã lùi bước và tỏ ra quy phục như thường lệ. Cuối cùng, John đưa cho ông ta một mẩu giấy ghi địa chỉ ở Albuquerque và một cái tên, Greenglass. Sau đó, ông ta đưa thêm nửa trên của chiếc hộp Jell-O, đã được cắt thành hình lưỡi cưa. Anh sẽ biết đó là Greenglass, ông ta nói, vì anh ta sẽ có nửa còn lại của thứ này.

Xe đưa Gold đến Santa Fe vào thứ Bảy, ngày 2 tháng 6, lúc 2 giờ 30 phút chiều. Với 90 phút rảnh rỗi, ông ta lấy một tấm bản đồ từ một bảo tàng địa phương và lang thang dọc theo con sông gần đó. Con sông trông thật thảm hại, ông ta nghĩ, nó còn nhỏ hơn hầu hết những con lạch ở quê nhà của ông ta.

Fuchs lái chiếc Buick màu xanh lấp lánh của mình đến muộn. Họ lái xe đến một con đường vắng và đi dạo bộ một đoạn ngắn cùng nhau. Fuchs thảo luận về quả bom plutonium, nhưng ông ta quả quyết với Gold rằng, chiến tranh sẽ kết thúc trước khi quả bom được hoàn thiện để sử dụng chống lại quân Nhật. Đó là một nhận định sai lầm. Sau đó, ông ta đưa cho Gold một gói đồ và họ chia tay. Nói chung, đó là một cuộc gặp tốt đẹp.

Cuộc gặp thứ hai được cho là rất khác biệt. Gold bắt xe buýt đến Albuquerque vào khoảng 8 giờ tối, và đi thẳng đến địa chỉ trên tờ giấy, 209 High Street. Ông ta cảm thấy lo lắng khi cầm tài liệu từ Fuchs và muốn rời khỏi thị trấn này càng sớm càng tốt. Nhưng David Greenglass không ở nhà; vợ chồng ông ta đã đi xem phim.

Chán nản, Gold lên đường đi tìm khách sạn nghỉ ngơi nhưng đến đâu cũng bị từ chối. Albuquerque được bao quanh bởi các căn cứ quân sự và không bao giờ có chỗ trống vào các ngày thứ Bảy. Cuối cùng, ông ta được một viên cảnh sát chỉ đường đến một nhà trọ, nơi ông ta xin được ngủ lại trên một chiếc giường nhỏ xập xệ ở hành lang. Tiếng xe cảnh sát hú còi liên tục khiến ông ta gần như thức trắng đêm.

Sáng hôm sau, Gold lê bước lên các bậc thềm căn nhà số 209 High Street và gõ cửa. Khi cánh cửa mở ra, ông ta gần như ngã ngửa vì sốc. Người đàn ông mở cửa mặc chiếc quần quân đội. Gold không hề biết quân đội Mỹ đã bị lôi kéo vào việc này.

Tự trấn an bản thân, Gold hỏi ông ta có phải là Greenglass không. Greenglass gật đầu. Sau đó Gold nói mật mã, “Julius bảo tôi đến.”

“Ồ,” Greenglass nói và lấy nửa chiếc hộp Jell-O từ trong ví của vợ mình ra còn Gold chìa ra nửa của mình, và các mảnh khớp với nhau. Nóng lòng muốn rời đi, Gold hỏi Greenglass xem ông ta có sẵn tài liệu chưa. Greenglass nói chưa, rằng ông ta chưa chuẩn bị được. Gold hãy trở lại vào chiều hôm đó.

Với vẻ mặt cáu kỉnh, Gold đi tìm ít đồ ăn sáng và chờ đợi. Khi quay trở lại, ông ta và Greenglass đi dạo dưới ánh nắng chói chang và thực hiện nhiệm vụ trao đổi. Gói đồ này bao gồm các sơ đồ thấu kính có khả năng cháy nổ cao, một trong những khía cạnh quan trọng nhất của bom plutonium. Sau đó, Gold trao cho Greenglass 500 đô la – tương đương với 16 tháng tiền thuê căn hộ, một tài sản nhỏ đối với một thợ máy. Giống như Fuchs, Greenglass tỏ ra khó chịu trước lời đề nghị – nhưng vì một lý do ngược lại. Anh không thể trả cao hơn sao? ông ta hỏi. Gold, cảm thấy thật kinh tởm, lẩm bẩm rằng ông ta sẽ chuyển yêu cầu này lên cấp trên.

Gold bắt một chuyến tàu rời khỏi thành phố vào buổi tối hôm đó, và dành hai ngày tiếp theo để đi về phía đông, vui mừng vì đã xong việc. Nhưng chuyến đi phụ của ông ấy đến Albuquerque có vẻ khá tốn kém. Chuyện xảy ra sau đó liên quan đến chị gái David Greenglass ở New York tên là Ethel, người này kết hôn với một người đàn ông tên là Julius Rosenberg.

Gold và Fuchs chỉ là hai trong rất nhiều nhà khoa học để chính trị ảnh hưởng đến đạo đức nghề nghiệp. Người thực sự “phạm tội” lớn nhất về vấn đề này chính là nhà sinh vật học Trofim Lysenko.

Tái tạo tín hiệu nhận dạng nửa trên hộp Jell-O được Harry Gold và David Greenglass sử dụng. (Được sự cho phép của Cục Quản lý Lưu trữ và Hồ sơ Quốc gia Mỹ.)

Lysenko sinh ra trong một gia đình nông dân ở một vùng đất thuộc Ukraine ngày nay vào năm 1898, và không biết chữ cho đến năm 13 tuổi. Sau Cách mạng Nga, ông ta trúng tuyển vào một số trường nông nghiệp, nơi ông ta bắt đầu mày mò các phương pháp trồng đậu mới trong suốt mùa đông dài khắc nghiệt của Liên Xô. Dù các thí nghiệm của ông ta được xây dựng kém hiệu quả (và có thể ông ta cũng đã làm giả kết quả của mình), nhưng ý tưởng của ông ta đã giúp bản thân nhận được nhiều lời khen từ một tờ báo nhà nước vào năm 1927. Với xuất thân nghèo khó – mọi người gọi ông ta là “nhà khoa học chân đất”. Các nhà lãnh đạo sau đó đã để ông ta phụ trách lĩnh vực nông nghiệp của Liên Xô vào giữa những năm 1930, nâng ông ta lên vị trí hàng đầu trong hệ thống thứ bậc khoa học của Liên Xô.

Vấn đề duy nhất là Lysenko có những ý tưởng khoa học sai lầm. Cụ thể, ông ta bài xích di truyền học. Di truyền học trong thời đại đó nhấn mạnh vào những đặc điểm cố định: thực vật và động vật có những đặc điểm ổn định, được mã hóa dưới dạng gen mà chúng truyền lại cho thế hệ sau đó. Dù là một nhà sinh vật học trên danh nghĩa, nhưng Lysenko lên án những ý tưởng như vậy là phản động – một phần vì kẻ thù lớn nhất của Liên Xô, Đức Quốc xã, đã ủng hộ một dạng di truyền biến thái khi quảng bá về một chủng tộc đứng đầu. Nhưng khi chiến đấu với những kẻ cuồng tín cánh hữu, Lysenko cũng phản khoa học như Đức Quốc xã. Trên thực tế, ông ta đi xa đến mức phủ nhận sự tồn tại của gen. Thay vào đó, ông ta đề cao ý tưởng cho rằng mỗi trường có tác dụng định hình thực vật và động vật. Ông ta tuyên bố rằng, hãy đặt các sinh vật vào môi trường thích hợp và cho chúng tiếp xúc với các kích thích phù hợp, bạn có thể tái tạo chúng ở một mức độ gần như vô hạn. Môi trường là yếu tố bản chất.

Để đạt được mục tiêu này, Lysenko bắt đầu các chương trình “chỉ dạy” các loại cây trồng của Liên Xô nảy mầm vào các thời điểm khác nhau trong năm bằng cách ngâm chúng trong nước đóng băng, bên cạnh một số thủ thuật khác. Ông ta cũng tuyên bố rằng các thế hệ cây trồng trong tương lai sẽ ghi nhớ những dấu hiệu môi trường này và ngay cả khi không được chăm sóc, chúng sẽ thừa hưởng những đặc điểm có lợi. Về mặt khoa học, điều này hoàn toàn vô lý – giống như việc cắt đuôi một con mèo và hy vọng nó sẽ sinh ra những chú mèo con cụt đuôi. Những thủ thuật này cũng không mang lại kết quả trên mọi loại cây trồng. Không nản lòng, Lysenko sớm khoe kế hoạch trồng chanh ở Siberia. Quan trọng hơn, ông ta hứa sẽ đẩy mạnh sản xuất cây trồng trên khắp cả nước và biến vùng khô cằn của Nga thành những trang trại rộng lớn.

Đó là những tuyên bố mà các nhà lãnh đạo Liên Xô muốn nghe. Vào cuối những năm 1920 và đầu những năm 1930, Joseph Stalin đã đưa ra một kế hoạch đầy căng thẳng nhằm hiện đại hóa” nền nông nghiệp Liên Xô, buộc hàng triệu người phải tham gia vào các trang trại tập thể do nhà nước quản lý. Mất mùa và đói kém trên diện rộng đã xảy ra. Tuy nhiên, Stalin từ chối thay đổi hướng đi, và một phần trông chờ vào những ý tưởng mới cấp tiến của Lysenko để khắc phục thảm họa. Ví dụ, Lysenko buộc nông dân phải gieo hạt giống gần nhau một cách kỳ cục, vì theo “quy luật về sự sống của các loài” của ông ta, các cây thuộc cùng một “lớp” không bao giờ cạnh tranh với nhau. Ông ta cũng cấm sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu nông nghiệp.

Số người chết vì nạn đói lên đến đỉnh điểm vào khoảng năm 1932-1933, nhưng 4 năm sau, sau khi diện tích đất canh tác theo phương pháp của Lysenko tăng gấp 163 lần, sản lượng lương thực còn thấp hơn trước. Lúa mì, lúa mạch đen, khoai tây, củ cải đường – hầu hết mọi thứ được trồng theo phương pháp của ông ta đều chết sạch.

Các đồng minh của Liên Xô cũng bị ảnh hưởng bởi chủ nghĩa Lysenko. Trung Quốc cũng áp dụng các phương pháp của ông ta vào cuối những năm 1950 và phải trải qua nạn đói thậm chí còn tồi tệ hơn. Ít nhất 30 triệu người đã chết vì nạn đói.

Với sự ủng hộ của Stalin, những thất bại của Lysenko không thể làm lu mờ vị trí ngôi sao của ông ta tại Liên Xô. Chân dung của ông ta được treo trong các viện khoa học, và mỗi khi ông ta phát biểu, tiếng kèn đồng gióng lên, sau đó một dàn hợp xướng ca vang bài ca vinh danh ông ta.

Bên ngoài Liên Xô, mọi người hát một giai điệu khác – giai điệu chỉ trích gay gắt. Một nhà sinh vật học người Anh đã than thở rằng, Lysenko “hoàn toàn không biết gì về các nguyên tắc cơ bản của di truyền học và sinh lý học thực vật... Nói chuyện với Lysenko giống như đang cố giải thích phép tính vi phân cho một người không biết bảng cửu chương”. Về phần mình, Lysenko lại tố cáo các nhà khoa học phương Tây là đế quốc tư sản. Ông ta đặc biệt phản đối phương pháp nghiên cứu ruồi giấm tại Mỹ, một phương pháp chính yếu của ngành di truyền học hiện đại. Ông ta gọi những nhà di truyền học đó là “những kẻ yêu loài ruồi và ghét loài người”, thiếu hiểu biết đến mức không thể thấy nghiên cứu cơ bản hầu như luôn đi trước những đột phá thực tế.

Không thể làm gì để ngăn chặn những lời chỉ trích từ bên ngoài, Lysenko cố gắng loại bỏ tất cả những bất đồng trong Liên Xô. Ông ta buộc các nhà khoa học Nga phải từ bỏ di truyền học, và những người từ chối chắc chắn sẽ bị cảnh sát mật thủ tiêu. Những người may mắn có thể bị sa thải khỏi chức vụ đang nắm giữ và sống đời nghèo túng từ đó về sau. Hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng ngàn người khác đã bị vây bắt và bị tống tù hoặc đưa vào viện tâm thần. Một số bị kết án tử hình vì là kẻ thù của đất nước và bị bỏ đói trong phòng giam của họ. Trước những năm 1930, Liên Xô được cho là cộng đồng di truyền học tài năng nhất trên thế giới. Lysenko đã phá hủy điều đó.

Quyền lực của Lysenko bắt đầu suy yếu sau khi Stalin qua đời năm 1953. Đến năm 1964, ông ta bị phế truất khỏi vị trí độc tài của nền sinh học Liên Xô và qua đời vào năm 1976. Bức chân dung của ông ta tiếp tục được treo trong một số viện trong suốt những năm Gorbachev cầm quyền, nhưng đến những năm 1990, người dân Nga cuối cùng đã có thể xóa bỏ nỗi kinh hoàng và xấu hổ của họ về chủ nghĩa Lysenko.

Trước công lao đạt được, những người cùng thời với Lysenko là Harry Gold và Klaus Fuchs cuối cùng cũng tỉnh táo và nhận ra những quái vật đội lốt nhà khoa học là mối đe dọa không chỉ đối với khoa học mà còn với cả nhân loại. Tuy nhiên, nhận thức về thực tại đó đã xuất hiện muộn màng. Như Fuchs từng nói, “Một số người trưởng thành ở tuổi 15, một số người phải chờ đến tận tuổi 38. Mọi thứ sẽ đau đớn hơn nhiều khi ở tuổi 38”. Trong khi đó, Fuchs và Gold tiếp tục đánh cắp Dự án Manhattan, và làm mọi cách để giao cho Joseph Stalin một quả bom nguyên tử.

Fuchs và Gold lại gặp nhau ở Santa Fe vào tháng 9 năm 1945, trong cuộc gặp được mô tả ở đầu chương. Thế chiến II đã kết thúc nhưng Chiến tranh Lạnh lại bắt đầu.

Trước sự ngạc nhiên của Gold, Fuchs tiết lộ vào đêm đó rằng ông ta và các nhà khoa học người Anh khác tại Los Alamos sẽ sớm trở lại Anh. (Fuchs bào chữa cho việc đến Santa Fe thực tế là để lấy rượu cho một bữa tiệc đi chơi xa dành cho người Anh; do đó, tiếng kêu lạch cạch trong chiếc Buick chính là: Một cái hòm đầy chai.) Theo lời kể của Gold, họ đã nói qua về việc ông ta sẽ đến thăm Fuchs ở Anh vào một ngày nào đó, vì ông ta ngưỡng mộ Wordsworth và Shakespeare và muốn đến thăm quê hương của họ. Fuchs đồng ý rằng tất cả những người này đều vĩ đại. Sau đó ông ta đưa cho Gold một gói dữ liệu về các vụ ném bom ở Hiroshima và Nagasaki.

Đây cũng là chuyến đi mà Gold đã mất liên lạc ở New York, và phải mang theo giấy tờ đi khắp nơi trong suốt hai tuần sau đó. Hai tuần ấy cũng làm ông ta kiệt sức, tốn kém thêm chi phí và thêm phần căng thẳng với các chuyến đi đến New Mexico. Ông ta cho rằng bản thân đã hết “duyên” với hoạt động gián điệp.

Tuy nhiên, hoạt động gián điệp không ngừng đeo bám ông ta. Năm 1946, Penn Sugar lại sa thải Gold lần nữa. Ông ta nộp đơn xin KGB tài trợ mở một phòng thí nghiệm khuếch tán nhiệt, và khi bị cơ quan này từ chối, Gold chuyển đến New York để tìm kiếm công việc với một nhà hóa học cộng sự – đồng thời là điệp viên – có tên là Abe Brothman. Đó là một sai lầm lớn. FBI đã để mắt đến Brothman và các sếp của Gold yêu cầu ông ta tránh xa người đàn ông này. Nhưng Gold hoặc quên lời cảnh báo của họ hoặc phớt lờ nó và chấp nhận một công việc. (Khi John phát hiện ra Gold đang làm việc cho Brothman, ông ta đã hét vào mặt Gold ngay nơi công cộng, “Đồ ngốc! Anh đã phá tan 11 năm chuẩn bị rồi!”) Chắc chắn rồi, Brothman sớm phải đối mặt với FBI và khiến Gold liên lụy vào tội gián điệp. Hai người được triệu tập để làm chứng trước bồi thẩm đoàn vào tháng 7 năm 1947.

Brothman tỏ ra mệt mỏi với những yêu cầu của Liên Xô giống như Gold, và ông ta bắt đầu đe dọa trong các cuộc nói chuyện riêng tư rằng sẽ thú nhận vai trò của mình trong bộ máy gián điệp của Liên Xô, đồng thời kéo những người liên quan khác xuống mồ cùng mình. Nhưng ông ta đã bình tĩnh lại khi ngồi ở vị trí nhân chứng và phủ nhận mọi thứ. Chín ngày sau, đến lượt Gold làm chứng. Đêm trước, Gold ghé qua căn hộ của Brothman, và họ lái xe đi một vòng. Gold muốn thảo luận về lời khai của ông ta, để đảm bảo nó không mâu thuẫn với lời khai Brothman, nhưng mỗi khi ông ta gợi ra chủ đề này, Brothman lại bắt đầu ngợi ca cái chết của chủ nghĩa tư bản. Cuối cùng thì Gold cũng bỏ cuộc, cả hai dừng lại và cùng ăn dưa hấu lúc 4 giờ sáng.

Gold không cần phải lo lắng: ông ta đã khéo léo dẫn dắt lời khai theo hướng có lợi cho mình như Brothman. Đứng trước tòa, ông ta tự nhận mình là một nhà hóa học vụng về, lơ đãng, một người quá ngây thơ thậm chí không biết chính trị là gì. Dù không tin cả hai người đàn ông này, nhưng FBI không thể chọc thủng bất kỳ lỗ hổng thực sự nào trong câu chuyện của họ và cả hai đều được thả tự do.

Tuy nhiên, nhờ có Brothman, FBI đã có hồ sơ về Gold. Tệ hơn nữa, các đặc vụ ở Anh đang để mắt tới một điệp viên có nhiều tài liệu buộc tội ông ta hơn nhiều – không ai khác chính là Klaus Fuchs.

Brothman trả tiền cho Gold một cách thất thường, một chuyện hiếm khi xảy ra. (“Khi không có tiền, tôi là một đối tác”, Gold nói về thời gian của ông ta ở đó. “Khi có tiền, tôi là một nhân viên.”) Gold cũng rất nhớ gia đình mình trong thời gian ở New York, đặc biệt là sau khi mẹ ông ta qua đời vì xuất huyết não vào tháng 9 năm 1947. Vì vậy, vào giữa năm 1948, Gold rời công ty của Brothman, chuyển về nhà và nhận một công việc tại Khoa tim mạch thuộc Bệnh viện Đa khoa Philadelphia. Ông ta không chỉ làm tốt công việc nghiên cứu hóa học chất rắn – nghiên cứu nồng độ chất điện giải trong máu và cách kali ảnh hưởng đến chức năng cơ – mà còn giúp cứu sống mọi người. Ông ta thậm chí còn gặp được tình yêu của đời mình tại bệnh viện, một nhà hóa sinh tên là Mary Lanning. “Tôi chưa bao giờ hạnh phúc hơn thế”, ông ta nói.

Trong một năm rưỡi tiếp theo, Gold cầu hôn Lanning hai lần. Cô từ chối cả hai – nhưng không phải vì cô không yêu ông ta. Đúng hơn, cô cảm thấy ông ta đang giấu giếm điều gì đó về quá khứ của mình, một bí mật lớn lao. Ví dụ, khi vô tình đề cập đến việc từng đến Santa Fe một lần trước đó, ông ta che giấu dấu vết của mình bằng cách nói rằng Penn Sugar đã cử ông ta xuống đó để kiểm tra một nhà máy Coca-Cola – một lý do hết sức vô lý. Lanning biết ông ta đang cố che giấu điều gì đó, nhưng Gold cương quyết giữ bí mật để cô bớt suy nghĩ về mình. Cuối cùng thì mối quan hệ của hai người cũng đổ vỡ vì ông ta sợ nếu họ cưới nhau, ông ta sẽ hủy hoại cuộc đời cô khi danh tính của bản thân bị bại lộ.

Ông ta đã lo lắng có cơ sở. Vào tháng 9 năm 1949, bốn năm sau cuộc gặp cuối cùng với Fuchs, vào một đêm thứ Bảy nọ, Gold mở cửa nhà riêng và thấy một người đàn ông với chất giọng nặng trịch đang đứng đó. Không biết người kia là ai, Gold định đóng cửa lại nhưng trước khi ông ta có thể làm thế, đối phương – một điệp viên Liên Xô – đã đọc một cụm mật mã, khiến Gold phải dừng tay. Ông ta từng nghe đồn về việc các điệp viên bất hợp tác sẽ bị theo dõi và bị sát hại, và dù muốn hạ gục người đàn ông này ngay lập tức, nhưng ông ta cảm thấy ông ta và gia đình mình sẽ được an toàn nhất khi ông ta vờ như thân mật. Sau vài lời trao đổi trong nhà bếp, Gold đồng ý đến gặp một điệp viên ở New York hai tuần sau đó.

Họ đã gặp nhau giữa một trận mưa như trút. Trước sự ngỡ ngàng của Gold, điệp viên nọ yêu cầu chuyển Gold sang Đông Âu. Người đàn ông từ chối giải thích lý do về quyết định này.

Mọi thứ trở nên rõ ràng trong vài tháng sau đó. Ngày 2 tháng 2 năm 1950, Klaus Fuchs bị bắt tại Anh và đã tự thú. Mỹ vẫn quay cuồng với thông tin Liên Xô đã cho nổ một quả bom hạt nhân vào tháng 8 trước đó, và vụ bắt giữ một điệp viên nguyên tử đã gây xôn xao trên toàn thế giới. Bảy ngày sau, trong một bài phát biểu ở Wheeling, Tây Virginia, Thượng nghị sĩ bang Wisconsin, Joseph McCarthy, đã đưa ra một mảnh giấy, mà theo ông, là danh sách 205 cộng sản đã xâm nhập Bộ Ngoại giao. Vụ bắt giữ Fuchs cũng thuyết phục Harry Truman – người trước đó từng công bố kế hoạch chỉ nghiên cứu tính khả thi của một quả bom nhiệt hạch – cam kết thực hiện quy trình chế tạo một quả bom.

Một phần lời khai của Fuchs đã khiến công chúng đặc biệt lo lắng: rằng ông ta biết một người liên lạc người Mỹ tên “Raymond”. Thành thật mà nói, Liên Xô có lẽ nên thanh loại Gold vào thời điểm này, nhưng vì một số lý do mà họ đã do dự. Trên thực tế, Gold gần như đã làm mọi việc cho họ. Sau khi Fuchs thú tội, Gold hoảng sợ và tính đến chuyện tự sát bằng thuốc ngủ. Tom Black, người bạn cũ của ông ta, người đầu tiên dắt mối ông ta đến với hoạt động gián điệp, đã phải ngăn cản ông ta thực hiện ý định đó.

Trong khi đó, FBI bắt đầu triển khai “nhiệm vụ ráo riết tìm kiếm quái vật” để truy lùng Raymond. Cơ quan này điều tra 1.500 nghi phạm, với hàng chục đặc vụ làm việc toàn thời gian và hơn 60 người làm việc bán thời gian cho vụ án. Dựa trên chuyên môn của Raymond về hóa học, họ yêu cầu thông tin về 75.000 giấy phép vật liệu dễ cháy được cấp ở New York vào năm 1945. Họ thậm chí còn cử các đặc vụ đến các trạm xe buýt trên khắp New Mexico để hỏi xem có ai còn nhớ một người đàn ông khàn khàn cầm một chiếc phong bì năm năm trước đó hay không.

FBI cuối cùng đã gặp may khi các đặc vụ đột nhập (bất hợp pháp) vào phòng thí nghiệm của Abe Brothman ở New York và tìm thấy một số giấy tờ mà Gold đã viết về sự khuếch tán nhiệt. Điều này khiến họ phấn khích vì Fuchs đã nghiên cứu về sự khuếch tán khí cho Dự án Manhattan. Trên thực tế, hai quy trình này có rất ít điểm chung, nhưng không ai ở FBI nắm được điều đó. (Đôi khi may hơn khôn.) Họ đã mở lại hồ sơ vụ án cũ của Gold và sử dụng thông tin này cùng các manh mối khác để liên kết ông ta với Raymond.

Vào ngày 15 tháng 5, hai đặc vụ ở Philadelphia đã tìm đến phòng thí nghiệm của Gold vào khoảng 5 giờ chiều, và ông ta đồng ý đi cùng họ vào trung tâm thành phố để trả lời một số câu hỏi. Họ giữ ông ta ở đó cho đến 11 giờ. Gold không hé răng tiết lộ thông tin, tuy nhiên sau đó ông ta quay trở lại phòng thí nghiệm để hoàn thành các thí nghiệm của mình – nhưng thực chất là để trấn an bản thân.

Cảm thấy không còn lựa chọn nào khác, Gold phải chấp nhận chịu thêm nhiều giờ thẩm vấn vào cuối tuần đó. Khi các đặc vụ hỏi ông ta có đến New Mexico trong thời kỳ chiến tranh không, ông ta phủ nhận việc từng ở phía tây Mississippi. Khi họ đặt một bức ảnh của Fuchs trước mặt ông ta, ông ta gật đầu và nói, “Đó là điệp viên người Anh”. Nhưng ông ta khẳng định biết Fuchs qua báo chí. Sau nhiều áp lực hơn nữa, cuối cùng ông ta đồng ý “giải quyết vấn để” bằng cách để FBI khám xét nhà mình – nhưng phải đến thứ Hai, khi anh trai và cha ông ta vắng nhà. Các đặc vụ không hài lòng với điều này bởi như thế Gold thời gian để loại bỏ tất cả bằng chứng buộc tội. Tuy nhiên, do không có lệnh khám xét của tòa án nên họ đồng ý trì hoãn.

Tuy nhiên, thật đáng kinh ngạc khi Gold không xóa bất cứ dấu vết nào ngay. Thay vào đó, ông ta đến thẳng phòng thí nghiệm. Ông ta đang thực hiện một số thử nghiệm phát hiện kali trong cơ thể, và không chấp nhận việc bỏ dở quá trình nghiên cứu này. Sau đó, ông ta dùng bữa tối cuối cùng với anh trai và cha mình vào tối Chủ nhật – “để cứu vãn thêm vài giờ quý giá” của cuộc đời bình thường, như ông ta nói.

Đến 5 giờ sáng thứ Hai, cuộc loại bỏ dấu vết mới bắt đầu. Lục tung căn phòng, Gold tìm thấy những tấm vé tàu cũ, thư từ các điệp viên Liên Xô, báo cáo các cuộc phỏng vấn... Ông ta cố xả một số thứ xuống bồn cầu, và chôn những thứ khác vào thùng rác trong hầm.

Đến khoảng 8 giờ sáng thì ông ta xong việc và cũng là lúc hai nhân viên FBI gõ cửa. Trong bộ đồ ngủ, Gold dẫn họ lên phòng mình, chứng kiến họ lục tung các ngăn kéo và lỗi mọi thứ có thể ra khỏi kệ. Có những ghi chú cũ từ thời học sinh, sách phòng thí nghiệm, văn bản hóa học và vật lý. Ông ta cũng có nhiều tập thơ và vài bí mật nghề nghiệp. Gold co rúm người khi phát hiện cuốn tiểu thuyết của Thomas Mann vẫn được đặt ở đó, cuốn tiểu thuyết mà ông ta đã sử dụng khi cố truy tìm Fuchs. Tuy nhiên, là “vận động viên có kỷ luật”, Gold vẫn giữ bình tĩnh và trò chuyện với họ trong khi họ làm việc.

Khoảng 10 giờ sáng, một đặc vụ lấy xuống một cuốn sách yêu thích của Gold – một bản sao được đánh giá cao có tên Principles of Chemical Engineering (tạm dịch: Nguyên tắc kỹ thuật hóa học). Chắc hẳn nó đã mang lại nụ cười trên khuôn mặt ông ta. Nhưng trong số tất cả những cuốn sách ông ta sở hữu, cuốn này đã phản bội ông ta. Người mật vụ mở cuốn sách để lộ một bản đồ đường phố màu nâu nhạt với tiêu đề “New Mexico, Land of Enchantment” (New Mexico: Vùng đất của sự say mê). Gold đã lấy nó tại bảo tàng trước cuộc gặp của ông ta với Fuchs.

Người mật vụ giơ tấm bản đồ lên và hướng sang Gold. “Vậy là, anh chưa bao giờ đến phía tây Mississippi...”

Gold gần chết lặng và ngồi thụp xuống ghế. Ông ta xin một phút để suy nghĩ, sau đó hút một điếu thuốc, điều mà bình thường ông ta rất ghét. Kể cả lúc này, Gold có lẽ vẫn được an toàn. FBI không có bằng chứng chắc chắn nào liên kết ông ta với Fuchs. Ông ta thậm chí còn nghĩ ngay ra một lý do lấp liếm: một diễn viên hài ưa thích của ông ta thường lấy bối cảnh những câu chuyện ở Santa Fe và ông ta có thể khẳng định mình đã đặt mua bản đồ làm tài liệu tham khảo. Nhưng sau một thập kỷ rưỡi hoạt động gián điệp, ông ta đã quá mệt mỏi – mệt mỏi vì nói dối, mệt mỏi vì chạy trốn, mệt mỏi vì gánh nặng. Tất cả những gì ông ta có thể nghĩ là làm thế nào để báo tin cho anh trai và cha mình.

Cuối cùng ông ta cũng quay sang các đặc vụ. “Tôi chính là người nhận tin tức từ Fuchs”.

Sau khi bị bắt, Gold thề rằng sẽ không bao giờ phản bội bất kỳ điệp viên đồng minh nào của mình. Mình sẽ chấp nhận hình phạt của mình như một người đàn ông và giữ im lặng, ông ta nghĩ. Sau đó anh trai ông ta đến thăm ông ta tại nơi tạm giam. “Sao em lại ngu ngốc như vậy?” người anh chất vấn. Vào lúc đó, Gold nhớ lại, “Một nửa tốt đẹp của hàng rào tinh thần to lớn mà tôi đã dựng lên để chống lại những tiếng kêu la đã sụp đổ hoàn toàn.”

Bị còng tay và bị tháp tùng bởi hai viên cảnh sát Mỹ, nhà hóa học và điệp viên nguyên tử Harry Gold (giữa) đã rời tòa án liên bang tại New York để vào tù vài tháng sau khi bị bắt. (Được sự cho phép của Thư viện Quốc hội.)

Đau khổ hơn, cha của Gold đến thăm ông ta sau đó. Samson luôn tự hào về Harry – cậu con trai thông minh của mình, một nhà hóa học, người đã đưa gia đình họ vượt qua cuộc Suy thoái. Giờ đây, ông ấy đang khóc, trông yếu ớt và hoang mang. “Điều này sẽ không ảnh hưởng đến công việc của con tại Khoa tim mạch đúng không?” ông ấy hỏi.

Câu hỏi làm tan nát trái tim Gold. “Đã quá trễ rồi.”

Gold sớm nhận tội và tiết lộ mọi thông tin mà ông ta biết. Ông ta cũng viết một tài liệu dài 123 trang giải thích chi tiết về công việc gián điệp của mình, sau đó trả lời các câu hỏi bổ sung suốt nhiều giờ. Một đặc vụ đã so sánh việc phỏng vấn Gold với việc “vắt chanh – luôn có một hoặc hai giọt còn lại”. Cuối cùng, sau khi đã trút bỏ được gánh nặng của bản thân, lần đầu tiên sau nhiều năm ông ta cảm thấy bình yên. Sức khỏe của ông ta cũng dần hồi phục và nhanh chóng giảm được hàng chục cân[*].

FBI tìm ra 49 trường hợp gián điệp dựa trên lời khai của Gold. Nhưng lịch sử chỉ ghi nhớ một người trong tất cả những người đó – Rosenberg. Gold không thể nhớ tên anh trai của Ethel Rosenberg, David Greenglass, nhưng lại nhớ tên vợ ông ta, Ruth và con phố có căn hộ của họ ở Albuquerque. Thời gian nghỉ phép của Greenglass cũng trùng với khung thời gian Gold được thông tin về điểm hẹn của họ. Khi bị bắt, Greenglass thú nhận mọi chuyện và khẳng định ông ta bị vợ chồng em gái, Ethel và Julius, đẩy vào hành vi gián điệp.

Cuối cùng, Greenglass là người khiến nhà Rosenberg phải ngồi ghế điện, và báo chí tấn công ông ta vì đã quay lưng lại với em gái mình. Nhưng danh tiếng của Gold cũng bị ảnh hưởng từ cả hai phía của chính trường. Những người cộng sản gọi ông là “kẻ dối trá bệnh hoạn” và “kẻ yếu đuối” cô đơn, kẻ tự huyễn hoặc mình bằng cách bịa ra những câu chuyện viển vông. Trong khi đó, những người chống cộng lên án ông ta là kẻ phản bội tổ quốc. Những người tố cáo này bao gồm các công tố viên tại phiên tòa xét xử Gold, những người đã yêu cầu 25 năm tù bất chấp sự hợp tác phục vụ điều tra của ông ta. Thẩm phán, người thậm chí còn chống cộng gay gắt hơn, đã tuyên án ông ta 30 năm tù giam. (Ngược lại, Klaus Fuchs – kẻ đã thực sự đánh cắp các tài liệu – chỉ phải thụ án 9 năm tù ở Anh, sau đó bị trục xuất sang Đông Đức[*].) Ngay cả những người bạn tù của Gold tại Lewisburg Penitentiary cũng khinh bỉ ông ta. Những tên trộm, những kẻ hiếp dâm, những kẻ giết người cũng được tôn trọng ở Lewisburg. Nhưng khi Gold trở thành con chim mồi tố cáo những người khác, những điệp viên cuối cùng đã phải bước ra vành móng ngựa. Và ông ta may mắn khi mọi thứ không leo thang. Vài năm sau, một bộ ba tù nhân tại Lewisburg đã đánh chết một điệp viên đang bị kết án khác bằng một viên gạch bọc trong một chiếc tất.

Một lần nữa, hóa học được chứng minh là một nơi trú ẩn của Gold. Lewisburg có một chương trình chăm sóc sức khỏe tù nhân bất thường kết hợp chăm sóc y tế cho các tù nhân thông qua nghiên cứu y sinh. Ngày nay, để ngăn chặn những hành vi lạm dụng mà chúng ta đã khám phá trong các chương khác, việc sử dụng tù nhân trong nghiên cứu y tế không được thực hiện. Nhưng thời điểm đó, các quy tắc đạo đức lỏng lẻo hơn, và Gold, một tù nhân, đã chớp lấy cơ hội quay trở lại phòng thí nghiệm. Ông ta nghiên cứu bệnh tiểu đường và bệnh tuyến giáp tại Lewisburg và tình nguyện được tiêm máu có chứa bệnh viêm gan để nghiên cứu một loại vaccine. Với thành tích đỉnh cao của mình, Gold nhận được bằng sáng chế của Mỹ vào năm 1960 khi ở trong tù vì phát minh ra một phương pháp kiểm tra lượng đường trong máu nhanh chóng bằng cách sử dụng một hóa chất có tên là indigo disulfonate.

Trong thời gian rảnh rỗi, Gold làm theo ca ở khu chăm sóc bệnh nhân gần phòng thí nghiệm và giúp các tù nhân hồi phục sức khỏe. Điều này đã giúp ông ta phục hồi được uy tín của bản thân trong mắt họ. Thật vậy, Gold đã chứng tỏ là một tù nhân kiểu mẫu về mặt tổng thể, và vào tháng 4 năm 1966, sau 16 năm thụ án, ông ta được ân xá. Một lần nữa, trường hợp của ông ta lại trở thành tin tức quốc gia. Vào ngày được trả tự do, luật sư của ông ta đến đón ông ta và vô cùng sợ hãi khi nghe thấy những tiếng huyên náo vang dội bên trong như bạo động. Trên thực tế, đó là tiếng cổ vũ của những người bạn tù dành cho Gold. Sau nhiều năm cống hiến quên mình, họ đã mang lại cho ông ta một ân xá to lớn.

Gold đã dành nhiều tháng cuối trong thời gian thụ án để nghiên cứu sách giáo khoa khoa học trong phòng giam của mình mỗi đêm, để bắt kịp các kỹ thuật mới kể từ khi bị bắt. May mắn cho ông ta, ông ta đã tìm được một một giám đốc phòng thí nghiệm, người có niềm tin đánh kẻ chạy đi, không ai đánh kẻ chạy lại và thuê ông ta làm việc tại một bệnh viện khác ở Philadelphia. Gold sống cuộc đời bình lặng ở đó, làm công việc liên quan đến huyết học và vi sinh cũng như cố vấn cho các nhà khoa học trẻ, đóng vai một nhân vật người chú tốt bụng. Lần duy nhất sự điềm đạm trong ông ta bị bị đổ vỡ là khi ai đó đề cập đến vụ Rosenberg. Trong một buổi phát sóng tin tức, một bức ảnh của David Greenglass hiện lên trên màn hình. Trước sự ngỡ ngàng của đồng nghiệp, Gold đứng dậy và hét lên yêu cầu họ tắt nó đi.

Cuối cùng, sức khỏe của Gold dần giảm sút do căn bệnh suy tim. (Ông ta bị một khuyết tật bẩm sinh, và khuyết tật này có thể đã trở nên trầm trọng hơn do máu nhiễm virus viêm gan mà ông tự tiêm vào người khi ở trong tù.) Vào tháng 8 năm 1972, ông ta trải qua một cuộc phẫu thuật thay van tim đầy rủi ro và qua đời trên bàn mổ ở tuổi 61. Những đồng nghiệp tại phòng thí nghiệm của ông ta đã khóc khi biết tin.

Gold từng hy vọng tạo dựng được tên tuổi với tư cách là một nhà khoa học sau khi ra tù: “Một lúc nào đó trong tương lai, tôi sẽ sửa chữa được nhiều lỗi lầm hơn những gì mình đã mắc phải trong quá khứ. Sự bù đắp này sẽ không bao gồm việc tạo ra và cung cấp bằng chứng cho FBI... [mà] là trong lĩnh vực nghiên cứu y học”. Đó là một ảo tưởng khác. Gold vẫn được biết đến rộng rãi về hoạt động gián điệp hơn là hóa học: ông ta chỉ đơn giản là đã tiết lộ quá nhiều bí mật và phản bội quá nhiều người. Nhưng không giống như hầu hết các điệp viên khác, Gold có lý tưởng cao hơn là chính trị. Trong sâu thẳm, trước hết, ông ta là một nhà hóa học – một người bị ám ảnh bởi khoa học đến nỗi mong muốn kết thúc một số thí nghiệm để thanh lọc hồ sơ của mình hơn là tự cứu lấy chính bản thân.

Thật không may, các nhà khoa học khác đã để cho nền chính trị thời Chiến tranh Lạnh phá hủy sự chính trực của họ. Cụ thể, một nhóm các nhà tâm lý học làm việc với CIA và quân đội Mỹ đã nghĩ ra một hệ thống kỹ thuật thẩm vấn lạm dụng, tra tấn hàng chục đối tượng vô tội và dẫn đến một số cái chết không đáng có. Và những kẻ khủng bố khét tiếng nhất trong lịch sử Mỹ có lẽ đã nổi lên từ cuộc chiến này.

10 TRA TẤN | CÁ VOI TRẮNG

Đó là năm 1960 tại Cambridge, Massachusetts. Có hai thanh niên đang ngồi trong một phòng thí nghiệm được chiếu sáng bằng thứ ánh sáng gắt và được các nhà nghiên cứu theo dõi. Một người đang nở nụ cười tinh quái; người còn lại đang vặn vẹo, mỗi phút càng thêm kích động. Họ là bạn cùng lớp tại Harvard và đang tham gia vào một cuộc tranh luận về triết lý của bản thân trong cuộc sống. Hai thanh niên này thường đưa ra những quan điểm rất mạnh mẽ, và trong đó người dễ bị kích động – người mà các nhà nghiên cứu gọi là “Lawful” – vô cùng căng thẳng.

Khi mọi thứ bị đẩy lên cao trào, âm lượng giọng nói cũng tăng. Trái tim Lawful bắt đầu loạn nhịp và anh ta nheo mắt dưới ánh đèn chói gắt. Khi đăng ký tham gia nghiên cứu, anh ta được thông báo rằng họ chỉ trao đổi quan điểm, nhưng bạn cùng lớp của Lawful vẫn tiếp tục lăng mạ chế giễu các luận điểm của anh ta thay vì đưa ra phê bình hợp lý. Hôm nay, người bạn cùng lớp đã tiến xa hơn bao giờ hết. Người này nhìn Lawful từ trên xuống dưới và chế nhạo: À này, bộ râu của cậu trông ngớ ngẩn thật sự đấy.

Lawful chớp mắt, choáng váng. Tranh luận không phải thế này. Bạn đưa ra luận điểm chứ không phải bình phẩm bản thân đối phương. Anh ta đỏ bừng mặt, giọng gầm gừ, và nghiêng người về phía trước trong khi đầu như bốc hỏa. Anh ta đã tham gia những “cuộc tranh luận” kiểu này nhiều tháng nay và máy theo dõi nhịp tim đeo trước ngực anh ta chưa bao giờ tăng đột biến như thế.

Lawful sẽ còn tức giận hơn nếu biết sự thật: rằng người đối thoại với mình hoàn toàn không phải là một sinh viên Harvard. Anh ta là một luật sư trẻ giỏi giang, người được huấn luyện để đối đầu với những kẻ bẩn thỉu và thực hiện các lập luận công kích cá nhân. Lawful là một trong 22 sinh viên Harvard bị hành hạ tuần này qua tuần khác như một phần của nghiên cứu tâm lý. Nhưng không ai trong số những người này thể hiện phản ứng dữ dội như vậy. Có lẽ đó là lý do tại sao vị luật sư kia lại thích chọc tức anh ta.

Trong khi đó, nhà khoa học nghiên cứu Lawful theo dõi cuộc tranh luận thông qua một tấm gương hai chiều. Lawful tập trung tranh luận, nhưng anh ta có thể thường xuyên nhìn thấy những chuyển động không rõ sau tấm gương loang loáng như khi ta nhìn xuống nước. Henry Murray, một nhà tâm lý học Harvard đang khoanh tay đứng đó, người có công trình nghiên cứu về thẩm vấn đã thu hút cả sự quan tâm của CIA.

Một nhà quan sát từng mô tả Murray là “người nhanh nhẹn, hóm hỉnh và chu đáo” nhưng cũng “quyến rũ đến mức đáng ngờ”. Ông ta là người nghĩ ra bối cảnh này – đèn thám báo nổi, gương, máy theo dõi nhịp tim. Trong một bài báo đề cập đến nghiên cứu, Murray thừa nhận rằng những lời lẽ tấn công của vị luật sư mang tính “công kích và lạm dụng cá nhân”, nhưng trên thực tế đó chính xác là những gì ông ta muốn. Ông ta muốn thấy Lawful sụp đổ. Murray cũng ghi lại từng tương tác bằng máy quay. Ông ta làm vậy một phần để nghiên cứu sinh viên với các dấu hiệu của Sự thất vọng – những cái nhíu mày và sự nhăn nhỏ của họ. Tuy nhiên, thỉnh thoảng ông ta cũng bắt sinh viên xem những thước phim này để họ có thể nhìn thấy sự tức giận và bất lực của bản thân qua máy quay. Đó là một cách khiến những người tham gia thêm bị sỉ nhục sau mỗi phiên tranh luận.

Và không ai có thể nhục nhã hơn Lawful. Không thể phủ nhận anh ta rất xuất sắc (IQ là 167), nhưng các bài kiểm tra cho thấy anh ta là sinh viên bị xa lánh nhất trong nghiên cứu. Thật vậy, Murray đặc biệt quan tâm đến anh ta vì lý do đó, và đã tự đặt biệt danh cho anh ta là Lawful để chế giễu mức độ cứng nhắc của anh ta. Tên thật của anh ta là Theodore Kaczynski. Thế giới sau này biết đến anh ta với cái tên Unabomber (Kẻ đánh bom thư). Murray và Kaczynski đến từ hai thế giới hoàn toàn khác nhau, một thuộc tầng lớp lao động, một có dòng dõi quý tộc.

Murray có dòng dõi quý tộc. Ông ta sinh ra và lớn lên trong một ngôi nhà bằng đá nâu sang trọng ở Manhattan, nơi Rockefeller Plaza hiện đang tọa lạc. Khi trưởng thành, ông ta tự hào khi nhắc đến tổ tiên trong bản lý lịch của mình – Bá tước Dunmore, thống đốc đầu tiên của thuộc địa New York.

Đương nhiên, Murray theo học Harvard và làm đội trưởng đội chèo thuyền tại đây. Tuy nhiên, dù trở thành một trong những nhà tâm lý học lỗi lạc nhất thuộc thế hệ của mình, đây không phải là lĩnh vực đầu tiên khiến ông ta tỏa sáng. Ông ta theo học chuyên ngành lịch sử tại Harvard và chỉ đăng ký một khóa học tâm lý học trước khi chán nản và từ bỏ. (Ông ta nói đùa rằng sẽ không bao giờ đặt chân vào một lớp học tâm lý học nào nữa, cho đến khi phải giảng dạy tại một lớp.) Sau đó, ông ta lấy bằng y khoa tại Đại học Columbia nhưng từ bỏ kế hoạch tham gia ngành phẫu thuật do không khéo léo. (Một cuộc phẫu thuật không thành công hồi nhỏ đã khiến một bên mắt của ông ta bị lệch và cản trở sự phối hợp giữa tay và mắt của ông ta.) Cuối cùng, ông ta theo đuổi tấm bằng Tiến sĩ ngành hóa sinh tại Đại học Cambridge nhưng hầu như không có hoạt động gì nổi bật. Như một nhà phê bình đã nhận xét, “Không có gì nổi bật trên con đường học hành của Murray... kể cả ở trường y sau này để cho thấy ông ta chẳng phù hợp với bất cứ điều gì ngoại trừ cuộc sống của một người yêu nước giao thiệp rộng.”

Cuối cùng, ông ta tìm thấy tiếng gọi của mình vào năm 1923 ở tuổi 30, khi tình cờ bắt gặp một cuốn sách của nhà phân tâm học người Thụy Sĩ Carl Jung tại một hiệu sách cũ ở New York. Ông ta đọc nó ngay tại lối đi thư viện, và như có một dòng điện xẹt qua người, ông ta xếp lại hết mọi việc và dành trọn hai ngày tiếp theo để đọc hết cuốn sách. Ông ấy đã sớm lên kế hoạch đến thăm Jung ở Thụy Sĩ để theo học ngành tâm lý.

Thành thật mà nói, Murray cũng tìm đến Jung vì một số lý do ích kỷ. Vợ của Murray, Josephine là kho báu cảm xúc, là sự hiện diện vững chắc trong cuộc đời ông ta. Thật không may, ông ta không hứng thú với bà, đặc biệt là về đời sống tình dục. Người phụ nữ mang lại khoái cảm cho ông là một nhân tình, nghệ sĩ Christiana Morgan, dù – hoặc có lẽ vì – Morgan rất quyến rũ và không muốn gắn bó lâu dài. Murray say đắm cô ta nhưng không muốn bỏ rơi Josephine, vì thế ông ta cứ luẩn quẩn trong mối quan hệ này mà không biết phải làm gì. Vì vậy, ông ta tìm đến Jung để xin ý kiến về vấn đề này. Thật trùng hợp, Jung cũng có vợ và có cả nhân tình, và khi lắng nghe Murray tâm sự, Jung đã ngắt lời và cho rằng Murray không cần phải lựa chọn. Ông ta có thể làm như Jung và giữ cả hai người phụ nữ ở bên. Suy cho cùng, họ đều là những người đàn ông năng động, sáng tạo. Làm sao họ có thể mong đợi việc sống chỉ với một người phụ nữ cơ chứ?

Đương nhiên, điều này đã khiến vợ của Murray tức giận (bà nghĩ Jung là một “kẻ đê tiện”, như một nhà sử học đã ghi chép lại), nhưng Murray gạt mối bận tâm của mình sang một bên và chấp nhận lời khuyên của Jung. Giống như nhiều người bị thu hút bởi tâm lý học, lĩnh vực này thu hút ông ta một phần vì ông ta có những góc khuất (ngoài cuộc sống tình cảm lộn xộn, ông ta là một người nghiện amphetamine lâu năm), và ông ta vô cùng ấn tượng với cách Jung đã giải quyết tình huống khó xử của bản thân. Tâm lý học dường như là thứ cao quý đối với ông ta, một cách để giúp mọi người giải quyết những vấn đề khó khăn nhất của họ, và kể từ thời điểm đó, Murray dành cả cuộc đời của mình để phân tích cơ chế hoạt động của tâm trí con người.

Trong vài thập kỷ tiếp theo, Murray đã tiên phong trong cách tiếp cận mới đối với tâm lý học. Tâm lý học lúc đó chia thành hai phe đối lập. Một bên bao gồm các nhà phân tích tâm lý như Jung, người đã khám phá vùng nước rộng lớn, âm u của tiềm thức. Nhưng nhiều nhà khoa học, không phải vô cớ, chỉ trích các nhà phân tâm học vì thiếu chặt chẽ. Trong khi đó, phe đối lập tập trung vào sự nghiêm khắc, gần như quá mức cần thiết. Các nhà tâm lý học này sẽ nghiên cứu mảnh nhỏ nào đó trong hệ thống cảm giác hoặc thần kinh ở động vật, sử dụng các tác nhân kích thích khác nhau và đo phản ứng của con vật bằng đồng hồ bấm giờ và các dụng cụ điện. Họ chỉ tập trung vào các phản xạ và những con chuột chạy qua mê cung – bất cứ thứ gì ngoại trừ dữ liệu cứng đều bị coi là ủy mị.

Nhà tâm lý học Harvard Henry Murray, người đã tiến hành một thí nghiệm tâm lý lạm dụng trên một số sinh viên, bao gồm Theodore Kaczynski – Unabomber tương lai. (Được sự cho phép của Cơ quan Lưu trữ Đại học Harvard.)

Murray đánh giá cao nền khoa học theo hướng dữ liệu – dù sao thì ông ta cũng có xuất phát điểm từ ngành hóa sinh – nhưng ông ta cũng khao khát một thứ gì đó phong phú hơn. Ông ta bị thu hút bởi chủ đề tính cách cá nhân và muốn nghiên cứu con người như cách làm của các tiểu thuyết gia, với tất cả những chi tiết lộn xộn, rối rắm trong cuộc đời của họ. Trên thực tế, cuối cùng ông ta đã từ bỏ hình mẫu Jung và quay sang Herman Melville, người mà Murray coi là người khai phá thực sự của tiềm thức. (Dù rõ ràng, khi đọc cuốn sách Moby-Dick, Murray không đồng cảm với Ishmael hay Queequeg, dành tình cảm cho nhân vật Thuyền trưởng ảo tưởng sức mạnh Ahab.) Cuối cùng, Murray cũng thỏa hiệp, lựa chọn một cách tiếp cận mới, dựa trên dữ liệu để nghiên cứu các tính cách.

Tất nhiên, sự trung dung này của ông ta không làm hài lòng ai, nhưng sự giàu có của Murray bảo vệ ông ta khỏi hậu quả của việc trở thành một kẻ phá hủy biểu tượng. Dù phản đối cả hai luồng tâm lý học lớn nhất, nhưng ông ta đã sử dụng các mối quan hệ xã hội của mình để giành được một quyết định bổ nhiệm tại Harvard. Các đồng nghiệp phẫn nộ phản đối nhiệm kỳ của ông ta, nhưng thay vì tống cổ ông ta, trường đại học đã đưa Murray đến lãnh địa riêng của ông ta, Phòng khám Tâm lý Harvard. Trên cánh cửa phòng khám, ông ta cho vẽ một con cá voi trắng. Bất cứ khi nào phòng khám thiếu hụt ngân sách, Murray sẽ rút sổ séc ra và tự trang trải chi phí.

Trong Thế chiến II, Murray cũng sử dụng các mối quan hệ xã hội của mình để giành được những nhiệm vụ đặc biệt từ Văn phòng Công tác Chiến lược (OSS), tiền thân của CIA. Một số việc làm trong cơ quan này có vẻ không phù hợp, được cho là kinh khủng so với các tiêu chuẩn ngày nay. Một dự án liên quan đến việc tổng hợp hồ sơ tâm lý của Adolf Hitler để dự đoán hành vi của ông ta trong chiến tranh và đề xuất những cách gây ảnh hưởng đến ông ta. Murray mô tả Hitler là sự pha trộn giữa “nghệ sĩ và xã hội đen” và “một sự kết hợp giữa Lord Byron và Al Capone chẳng hạn”. Ông ta thậm chí còn suy đoán về những cuộc phiêu lưu khiêu dâm của Hitler: “Nghe đồn, trong chuyện chăn gối, Hitler đòi hỏi đối phương phải có một màn thể hiện đặc biệt, tuyệt mật như bí mật quốc gia”. Tuy nhiên, đánh giá này không có cơ sở thực tế.

Những công việc khác cho OSS của ông tỏ ra đáng giá hơn. Để giúp cơ quan quản lý một lượng lớn ứng viên, Murray đã giúp đưa ra các bài kiểm tra để phân loại họ thành các nhóm khác nhau và xác định công việc phù hợp với họ. Nếu từng làm bài kiểm tra tính cách, bạn sẽ hiểu công việc này. Murray cũng giúp thiết lập một hệ thống để thăm dò xem ứng viên có thể chịu được mức áp lực nào, khả năng đọc vị điểm yếu của người khác và kiên định trước các cuộc thẩm vấn. Nói cách khác, ông ta nghĩ ra một hệ thống xác định những điệp viên giỏi.

Hơn tất thảy những công việc khác mà ông ta đã làm trong chiến tranh, công việc điệp viên này đã thu hút Murray – đặc biệt là tương tác giữa những người thẩm vấn và những kẻ bị bắt giữ có vẻ rất kịch tính. Vì vậy, khi chiến tranh kết thúc, ông ta quyết định nghiên cứu các cuộc thẩm vấn một cách có hệ thống tại Harvard. Điều đó xảy ra khi cơ quan kế nhiệm của OSS, CIA có chung lý tưởng với ông ta và coi công việc này như một cách để đạt được lợi thế trong Chiến tranh Lạnh.

Chiến tranh gần như nổ ra ở châu Âu liên quan đến vấn đề Berlin, và đã nổ ra ở châu Á vì tranh chấp lãnh thổ tại Triều Tiên. Mối đe dọa của vũ khí nguyên tử sau đó đã đẩy căng thẳng lên một mức cao hơn. Tuy nhiên, bom nguyên tử chỉ là mối đe dọa từ bên ngoài, điều đáng sợ hơn nữa đối với nhiều người Mỹ là tâm trí của họ bị xâm chiếm. Hàng nghìn tù binh ở Nam Triều Tiên đã ký vào các bản tuyên bố, trong đó họ “thú nhận” những tội ác mà họ chưa từng phạm phải, chẳng hạn như sử dụng chiến tranh vi trùng chống lại quân địch. Các nhà phân tích CIA đã xem xét bằng chứng này và có một bước nhảy vọt lớn nhưng dễ hiểu. Họ kết luận những người thẩm vấn có một siêu vũ khí tâm lý cho phép họ tấn công tâm trí của đối phương, khiến đối phương quy phục nhằm hiện thực hóa kế hoạch theo ý mình.

Tuy nhiên, có nhiều ý kiến cho rằng nếu muốn có thông tin tình báo đáng tin cậy thì có nhiều cách khai thác tốt hơn ngoài hành vi tra tấn[*]. Bạn có thể thăm dò trí não của ai đó.

Đôi khi những người thẩm vấn sử dụng các kỹ thuật tra tấn “nhẹ nhàng” như biệt giam và cấm ngủ. Khi điều đó không hiệu quả, họ đánh đập người bị giam cầm, tiêm hóa chất để gây co giật hoặc quấn người bị thẩm vấn trong những tấm bạt ướt từ từ co lại khi khô. Chắc chắn, những phương pháp này không thể giúp thu thập thông tin tình báo, dựa trên những gì chúng ta biết về khoa học và tâm lý học tra tấn. Tất nhiên, chưa bao giờ có một nghiên cứu khoa học thực sự về tính hiệu quả của việc tra tấn. Một nghiên cứu như vậy sẽ yêu cầu chia một nhóm tình nguyện viên thành hai nhóm, một trong số đó bị tra tấn để tiết lộ bí mật thầm kín nhất của họ và một trong số đó bị thẩm vấn bằng các biện pháp nhân đạo, sau đó so sánh kết quả. Ngay cả khi so sánh với các trường hợp khác trong cuốn sách này, một nghiên cứu như thế sẽ là phi đạo đức đến mức điên rồ, và nếu không có nghiên cứu chặt chẽ, chúng ta không thể đưa ra bất kỳ kết luận chắc chắn nào về hiệu quả của tra tấn. Tuy nhiên, khoa học tốt nhất hiện vẫn nghi ngờ về độ tin cậy của nó. Căng thẳng nhẹ cũng ảnh hưởng đến khả năng nhớ lại thông tin của chúng ta, và không gì gây căng thẳng hơn là tra tấn. Ngoài ra, các nghiên cứu đã nhiều lần chỉ ra rằng những người bị cưỡng bức sẽ thú nhận mọi điều lố bịch chỉ đơn giản là để không phải tiếp tục hứng chịu sự tra tấn thêm nữa. Tuy nhiên, nhìn từ bên ngoài, những lời thú nhận giả luôn hiện hữu.

Trong dự án MK-ULTRA, bất kỳ phương pháp thăm dò tâm trí nào đều được coi là trò chơi công bằng. Các nhà phân tích của CIA đã hợp tác với các thầy bói và các nhà huyền học để nghiên cứu thuật thôi miên, thần giao cách cảm, khả năng thấu thị và các tà thuật khác, tất cả những thứ được coi là có khả năng xảy ra mà một trong đó số đó không hề vớ vẩn. Hiện này, MK-ULTRA được biết đến nhiều nhất với việc triển khai chất gây ảo giác LSD một cách liều lĩnh, phương pháp được các đặc vụ hy vọng sẽ chứng minh được sự hữu ích như một loại huyết thanh nói ra sự thật. (Quân đội đã thực hiện nghiên cứu tương tự với loại thuốc PCP và mescaline.) Công bằng mà nói, các đặc vụ ít nhất đã tự biến mình thành “chuột bạch” trước tiên. Họ sẽ pha thuốc vào rượu hoặc thuốc lá của đồng nghiệp trong các bữa tiệc, sau đó đi theo những người này quanh thị trấn, chứng kiến họ hét lên điên cuồng, tin rằng “quái vật” (thực sự là những chiếc xe ô tô đang chạy qua) đang cố ăn tươi nuốt sống họ. Nhưng quá trình thí điểm này chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn trước khi các đặc vụ bắt đầu sử dụng chất này cho người lạ. Đôi khi họ sử dụng các que trang trí cốc nước có tẩm thuốc; những lần khác, họ gẩy chất hướng thần vào đồ uống trong quán bar và nhà thổ. (Một đặc vụ đặc biệt đáng sợ đã điều hành một khu nhà thổ ở San Francisco, nơi ông ta quan sát cảnh quan hệ tình dục của những người sử dụng LSD từ phía sau một chiếc gương hai chiều – và làm vậy khi đang ngồi trong nhà vệ sinh với một bình rượu martini trên tay.)

MK-ULTRA cuối cùng đã bị dừng hoạt động vì không đạt được kết quả nào, và sau này một giám đốc CIA đã ra lệnh tiêu hủy tất cả các tài liệu liên quan đến tổ chức này. Vì thế, toàn bộ chương trình vẫn là một bí ẩn. Nhưng ít nhất 185 nhà khoa học tại 86 cơ sở đã tham gia, và CIA tích cực tuyển dụng các nhà tâm lý học có tiêu chuẩn đạo đức thấp. Hồ sơ nhân sự của một người cho thấy, “đạo đức của ông ta thấp đến mức ông ta sẽ hoàn toàn hợp tác.”

Phần lớn nghiên cứu mà CIA tài trợ tập trung vào sự căng thẳng – cả nguyên nhân gây ra căng thẳng và các chiến lược mà mọi người sử dụng để đối phó với nó. Nếu được thực hiện độc lập, công việc này rất đáng giá: nó giúp mọi người đối phó với căng thẳng và lo lắng trong cuộc sống. Nhưng CIA đã sử dụng những kết quả này và bóp méo chúng. Một khi hiểu được nguyên nhân gây ra căng thẳng, các nhà phân tích tận dụng điều đó để khiến các tù nhân trở nên căng thẳng nhằm mục đích khai thác bí mật từ họ. Tương tự, nếu biết cách mọi người đối phó với căng thẳng, các nhà phân tích sẽ tìm cách làm suy yếu các cơ chế đối phó đó, đồng thời gia tăng áp lực hơn nữa. Khi làm vậy, chiến lược này mang tinh thần trục lợi tàn ác: các nhà tâm lý học hàn lâm thực hiện công việc, còn CIA thu được lợi ích.

Tại thời điểm này, lợi ích của CIA và lợi ích của Henry Murray đã gặp nhau. Tuy nhiên, dù các nhà sử học và các nhà lý thuyết âm mưu đưa ra nhiều phỏng đoán, song không có bằng chứng chắc chắn nào cho thấy Murray từng tham gia MK-ULTRA hoặc bất kỳ chương trình CIA nào khác. Điều đó nói lên rằng, rất nhiều hồ sơ đã bị phá hủy và hoạt động này luôn được duy trì trạng thái tối mật ngay từ đầu. Murray chắc chắn có chung mối quan tâm với CIA về các cuộc thẩm vấn. Ông ta làm việc cho lãnh đạo tiền nhiệm của cơ quan này về chủ đề đó, và nhà tâm lý học phản văn hóa Timothy Leary – một đồng nghiệp của Murray tại Harvard – từng nói rõ ràng rằng Murray đã chỉ đạo các thí nghiệm quân sự về việc tẩy não cho OSS. Vì vậy, ngay cả khi Murray không bao giờ nhận một xu nào từ CIA, ông ta vẫn là một phần của tổ chức và có chung tinh thần với tổ chức này.

Trên thực tế, mối quan tâm của Murray đối với hoạt động thẩm vấn được cho là còn đen tối và độc ác hơn CIA. Dù còn nhiều sai lầm, song các nhà phân tích của CIA tin rằng họ có thể thu thập thông tin tình báo hiệu quả thông qua tra tấn và sử dụng thông tin đó để cứu thế giới. Murray chắc chắn rất vui khi được là một phần của nghiên cứu đó, nhưng ông ta chỉ muốn thực hiện những hành vi tàn bạo với mọi người và xem chuyện quái quỷ gì có thể xảy ra. Cụ thể, ông ta đưa ra giả thuyết rằng, bằng cách tấn công các giá trị cốt lõi của con người và chứng minh những giá trị đó là vô nghĩa, ông ta có thể làm mất phương hướng và khiến họ suy sụp – vì thế dễ bị thao túng tâm lý. Cuối cùng, Murray đã bắt đầu thực hiện một nghiên cứu vào mùa thu năm 1959 về lạm dụng tâm lý mà ông ta gọi là “những người đàn ông bậc đại học tài năng”, những người đàn ông như Ted Kaczynski.

Nếu chính phủ Mỹ lạm dụng khoa học tâm lý trong Chiến tranh Lạnh thì cũng phải lưu ý Liên Xô cũng vậy, dù theo những cách khác nhau. Thay vì theo đuổi mục tiêu tẩy não (mà họ biết là sai lầm), Liên Xô sử dụng tâm lý học để làm mất uy tín của các nhà hoạt động chính trị và nhốt họ mà không cần xét xử.

Hệ thống này đã hoạt động như vậy. Bất cứ KGB bắt giữ một nhà bất đồng chính kiến – một người không chịu im lặng về quyền công dân, tự do tôn giáo, hoặc lạm dụng quyền lực – các đặc vụ sẽ tống người đó vào trại tâm thần. Một số tổ chức như vậy có sự tham gia của các thành viên KGB trong ban giám đốc, và các bác sĩ tâm thần với vai trò là nhân viên sẽ nghiêm khắc kết luận những người bất đồng chính kiến là mất trí và nhốt họ lại. Một chẩn đoán phổ biến nhất là “tâm thần phân liệt chậm chạp”, một dạng tâm thần phân liệt “huyền thoại”, diễn biến chậm mà các triệu chứng của nó bao gồm “ảo tưởng cải cách”, “đấu tranh cho sự thật”, “kiên trì” và kỳ lạ là có sở thích về nghệ thuật siêu thực và trừu tượng. Theo quan điểm của KGB, tuyên bố những người bất đồng chính kiến là kẻ điên có một số lợi thế. Các nhà chức trách có thể bỏ qua một phiên tòa, nơi những bí mật bẩn thỉu có thể bị bại lộ. Cái mác bệnh tật này cũng bôi nhọ những người bất đồng chính kiến, và bêu xấu những người theo dõi họ là những kẻ điên rồ không kém. Giữa những năm 1950 và 1980, hàng nghìn người đã biến mất trong các trại Gulag tâm thần của Liên Xô, nơi họ thường bị đánh thuốc mê để duy trì sự “ngoan ngoãn”.

Chắc chắn một số bác sĩ tâm thần người Nga đã đẩy mọi người vào nhà thương điên vì lòng thương xót: bệnh nhân của họ có thể đã bị hành quyết nếu không bị tuyên bố là bị điên. Nhưng hầu hết các bác sĩ tâm thần đều nhiệt tình ủng hộ KGB.

Tuy nhiên, hành vi lạm dụng tâm lý học của chính phủ Mỹ lại hoàn toàn mang tính logic. Đặc biệt, các thí nghiệm với LSD và các “huyết thanh sự thật” khác không được xem xét kỹ càng và thiếu tính nhất quán. Liều lượng dao động từ mức cực nhỏ đến mức gấp hơn 10 lần so với liều lượng thông thường, và có rất nhiều bí mật xung quanh các hợp chất mà ngay cả các bác sĩ liên quan thường cũng không biết họ đang tiêm cho người bệnh thứ gì. (Như một người đã nói, “Chúng tôi không biết đó là nước tiểu của chó hay là gì.”) Và thiệt hại về con người là có thật. Một cảnh sát trưởng người Mỹ bị tiêm thuốc đã cướp một quán bar bằng súng khi đang ở trạng thái phê thuốc. Các thí nghiệm khác đã gây chết người hoặc khiến họ tự sát.

Nghiên cứu của Harvard về các phương pháp thẩm vấn tàn bạo đã phản bội sự dửng dưng tương tự đối với phúc lợi của con người. Chắc chắn không có chuyện Henry Murray chủ động lập mưu hãm hại Ted Kaczynski hoặc những chàng trai trẻ có tài năng khác. Đồng thời, Murray dường như không bận tâm nhiều nếu ông ta làm vậy.

Là một cậu bé lớn lên ở Chicago, Ted Kaczynski là sự pha trộn kỳ lạ giữa quá nhạy cảm và quả lý trí. Vào một mùa hè nọ, cha của Kaczynski đã nhốt một con thỏ con trong sân sau nhà họ trong một chiếc lồng gỗ. Con thỏ vô hại, nhưng khi em trai của Kaczynski và những cậu bé khác tụ tập xung quanh vì tò mò, nó tự nhiên bắt đầu run rẩy. Đây là điều hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với Ted. Ngay khi chứng kiến cảnh đó, Ted bắt đầu hét lên rằng hãy thả con thỏ ra — thả chú thỏ ra! Ted sẽ không ngừng la hét cho đến khi người bố làm theo.

Đồng thời, Kaczynski có thể logic đến mức tàn nhẫn. Một ngày nọ, David, em trai của anh ta đang lật một số thẻ bóng chày trên sân cỏ với một người bạn, khi người bạn đó hỏi cầu thủ yêu thích của David là ai, David cảm thấy quá xấu hổ nếu thừa nhận mình không biết gì về bóng chày, vì vậy cậu bé đã nhìn xuống những tấm thẻ và thốt ra cái tên đầu tiên mình nhìn thấy. Cậu cảm thấy nhẹ nhõm khi người bạn kia cũng thích cầu thủ đó. Nhưng khi David trở về nhà và nói với Ted cầu thủ yêu thích mới của mình, Ted bắt đầu đặt ra một loạt câu hỏi. Em bắt đầu thích cầu thủ đó từ khi nào? Tại sao em lại thích cầu thủ đó đến vậy? David câm nín không thể nói được gì. “Tôi lẽ ra phải biết Teddy sẽ đặt ra một loạt câu hỏi”, sau đó anh ta thở dài, “mọi ý kiến... nên dựa trên lý do chính đáng.” Một lần khác, David nói với Ted, “chẳng phải chúng ta may mắn có được cha mẹ tốt nhất trên thế giới sao?” Kaczynski phản pháo lại, “Em không thể chứng minh điều đó.”

Tuy nhiên, David ít nhiều vẫn tôn thờ Ted, người giỏi giang trong cả toán học và âm nhạc. Như David từng nói, “tôi không thể biết liệu anh trai mình sẽ là Einstein hay Bach thế hệ tiếp theo.”

Cha mẹ của Ted không mấy lạc quan về tương lai của cậu con trai; có điều gì đó bất thường ở cậu. Khi còn nhỏ, Kaczynski từ chối ôm lại mọi người – anh ta luôn vặn vẹo bất cứ khi nào mọi người vòng tay quanh mình. Anh ta cũng gặp rất nhiều khó khăn khi muốn kết bạn. Ngay cả khi em trai anh ta mua chuộc những đứa trẻ khác bằng nước chanh và bánh quy để chúng chơi với anh ta, Kaczynski vẫn tỏ ra không mấy quan tâm. Mọi thứ thậm chí còn tồi tệ hơn khi Kaczynski làm bài kiểm tra IQ vào năm lớp năm. Anh ta đạt 167 điểm, và hiệu trưởng đề nghị cho anh ta “nhảy cóc” một năm ở trường. Cha mẹ Kaczynski không nhận ra rằng việc đẩy một cậu bé vốn đã nhỏ bé và vụng về vào giữa những đứa trẻ lớn hơn sẽ càng khiến anh ta bị cô lập, nên đã làm như lời hiệu trưởng.

Ngày nay, rất nhiều người cô đơn vẫn trưởng thành khỏe mạnh, có hành vi tốt đẹp. Kaczynski cũng đã kết bạn với một vài người bạn trong trường và tham gia vào các hoạt động xã hội như một ban nhạc (anh ta chơi trombone). Vậy thì Kaczynski không phải là một kẻ cô độc hoàn toàn. Nhưng cha mẹ của anh ta, Turk và Wanda, đã tỏ ra khó chịu vì sự kém nổi tiếng của anh ta, thậm chí còn đe dọa anh ta về điều đó, gọi anh ta là “yếu đuối”, “chưa trưởng thành” và “rối loạn cảm xúc” vì không hẹn hò hoặc tham gia các hoạt động hướng đạo sinh. Những lời nói đó làm Ted bị tổn thương sâu sắc. Turk và Wanda sau đó đã khiến những lỗi lầm trước đó của họ càng thêm trầm trọng khi bắt Kaczynski nhảy cóc thêm một năm trung học cơ sở. Bởi anh ta sinh vào tháng 5 nên bây giờ anh ta ít hơn 2 tuổi so với hầu hết các bạn cùng lớp.

Năm 15 tuổi, Kaczynski trúng tuyển vào Harvard. Đáng ra đó là một khoảnh khắc đáng tự hào, nhưng giáo viên thanh nhạc của anh ta đã cầu xin Turk đừng để Ted đăng ký học ở đó.

Người giáo viên lập luận rằng, dù rất thông minh nhưng Ted chưa sẵn sàng về mặt cảm xúc cho một ngôi trường “nồi áp suất” như vậy. Tệ hại hơn nữa, Kaczynski sẽ không bao giờ có thể hòa nhập với xã hội ở đó. Turk làm xúc xích để kiếm sống tại cửa hàng của chú mình gần kho dự trữ Chicago, một công việc bươn chải mà một học viên Harvard điển hình con trai của một chủ ngân hàng hoặc thượng nghị sĩ – sẽ khinh bỉ. Ông này cũng cho biết, trường Cao đẳng Oberlin gần đó cũng có chương trình âm nhạc phát triển, có vẻ phù hợp hơn. Turk bác bỏ điều đó. Dù chỉ làm một công việc thấp kém nhưng ông là một người kiêu hãnh, tham vọng và ông muốn điều tốt nhất cho con trai mình. Và ngôi trường đó chính là Harvard.

Công bằng mà nói, khi đưa Kaczynski đến Harvard, cha mẹ anh ta chỉ quan tâm đến lòng tự tôn của riêng họ. Tất cả họ đều phớt lờ việc Ted chỉ phù hợp với ngôi trường trung học gần nhà. Như các nhà tâm lý học đã ghi nhận, những người có chỉ số IQ thiên tài thường gặp khó khăn khi tiếp xúc với bạn bè đồng trang lứa vì bộ não của họ hoạt động theo cơ chế khác nhau. (Kaczynski không muốn chơi với bạn bè trong khu phố của mình một phần vì anh ta thấy chúng thật trẻ con.) Nhưng tại Harvard, cha mẹ Ted nghĩ rằng anh ta sẽ gặp được những người ở cùng đẳng cấp với mình. Cuối cùng thì anh ta cũng kết bạn và ổn định với một cuộc sống bình thường.

Giá như điều đó xảy ra. Trong năm học thứ nhất, một trưởng khoa tốt bụng đã xếp Ted vào một ký túc xá nhỏ gồm những sinh viên có nền tảng giống nhau: những người đạt thành tích cao xuất thân từ các gia đình Harvard không điển hình. Về lý thuyết, nền tảng chung này sẽ giúp họ kết bạn với nhau. Trên thực tế, tòa nhà có những người có hoàn cảnh bất hạnh khác nhau, những người cũng gặp khó khăn trong việc giao tiếp xã hội. Nó biến thành nơi mà một nhà sử học gọi là “khu ổ chuột cho những kẻ mọt sách”. Một lần nữa, Kaczynski đã kết bạn với một vài người bạn ở Harvard; anh ta không hoàn toàn đơn độc. Tuy nhiên, Harvard không bao giờ chấp nhận một người nghèo đói trong những năm 1950 cũng như thời đại của John White Webster vào giữa những năm 1800. Ngoại hình có ý nghĩa quan trọng, và phong thái vụng về của Kaczynski và bộ quần xuề xòa đã ghim anh ta vào vị trí của một kẻ thủ bại.

Theodore Kaczynski, Unabomber tương lai, khi còn trẻ (trái). Bức ảnh gia đình Kaczynski, cha anh ta, người Thổ Nhĩ Kỳ, và em trai anh ta, David (phải). (Được phép của các Cơ quan Cảnh sát Tư pháp Mỹ.)

Kaczynski quen biết Henry Murray lần đầu vào năm hai đại học. Vào thời điểm đó, Murray đang sử dụng một khóa học tâm lý học trong khuôn viên trường để tuyển sinh viên cho nghiên cứu của mình và thực hiện các cuộc thẩm vấn mang tính lạm dụng. Nhưng tất nhiên ông ta không hề mô tả khóa học như thực tế. Trên các tờ rơi tuyển sinh, ông ta mô tả về nghiên cứu một cách nhạt nhẽo, như một cơ hội “đóng góp vào giải pháp của một số vấn đề tâm lý nhất định”. Kaczynski không tham gia khóa học nên không rõ anh ta và Murray gặp nhau như thế nào. Có lẽ Kaczynski đã thấy quảng cáo và tình nguyện tham gia, hoặc có lời lẽ Murray đã biết đến chàng trai trẻ này và đưa ra đề nghị. Bất kể lý do là gì, một cuộc sàng lọc sơ bộ đã xác định “Lawful” là thanh niên bị xa lánh nhất trong cả nhóm, điều này rõ ràng đã khiến Murray không thể dừng lại.

Vì Kaczynski khi đó mới 17 tuổi, là trẻ vị thành niên, Murray phải viết thư cho cha mẹ của anh ta ở Chicago và xin phép họ cho anh ta tham gia vào khóa học. Đáng buồn thay, Wanda Kaczynski không hoàn toàn hiểu được khóa học mà bà đang đẩy người con của mình vào. Tất cả những gì bà biết là Teddy vẫn không kết bạn, ngay cả ở Harvard, và rằng có thể nhà tâm lý học tốt bụng trong bức thư có thể giúp cậu bé của bà giải quyết những rắc rối đó. Bà đồng ý ngay lập tức.

Các sinh viên khác đã ký vào bản chấp thuận vốn cũng gian dối như tờ rơi quảng cáo. Đầu tiên, Murray yêu cầu họ viết ra “triết lý sống cá nhân... các nguyên tắc định hướng chính phù hợp với điều mà bạn đang sống hoặc hy vọng sẽ sống.” Sau đó, ông ta tuyên bố rằng họ đang tham gia vào một cuộc tranh luận thân thiện về những triết lý này với một sinh viên khác – không đề cập đến việc “sinh viên” đó thực sự là một luật sư giỏi công kích và tàn nhẫn. Như một trong những người được hỏi đã nói, “tôi nhớ mình đã bị sốc bởi mức độ nghiêm trọng của cuộc tấn công.”

Lừa dối đối tượng nghiên cứu là vi phạm Bộ luật Nuremberg về đạo đức nghiên cứu, nhưng Murray không quan tâm đến điều đó. Ông ta cũng che giấu mục đích thực sự của các thí nghiệm, và không có gì ngạc nhiên: Mục đích thực chất là hủy hoại các chàng trai trẻ. Trên thực tế, trong khi Bộ quy tắc nhằm mục đích giảm thiểu sự đau khổ trong quá trình nghiên cứu thì toàn bộ quan điểm nghiên cứu của Murray là tạo ra sự đau khổ. Cuối cùng, dù nói sẽ cho phép sinh viên từ bỏ nghiên cứu nếu muốn, tuy nhiên Murray đã sử dụng mọi sức hấp dẫn và quyền hạn đáng kể của mình để buộc họ phải tiếp tục tham gia vào nghiên cứu bằng cách tuyên bố rằng việc họ rời khỏi nghiên cứu sẽ phá hủy nó.

Đúng như biệt danh của mình, Lawful đã chứng minh là một trong những đối tượng biết nghe lời, chịu đựng hơn 200 giờ bị lạm dụng trong hơn 3 năm – bao gồm một buổi, theo cảnh đã được nhắc đến ở phần trên, lúc tay luật sư chế giễu bộ râu của anh ta. Kaczynski sau đó gọi cuộc nghiên cứu là “trải nghiệm tồi tệ nhất trong đời tôi”, nhưng anh ta vẫn kiên trì quay lại tuần này qua tuần khác vì một số lý do. Một là sự cáu kỉnh. “Tôi muốn chứng minh rằng tôi có thể thể kiểm soát nó”, anh ta từng nói, “tôi không thể bị hủy hoại”. Một nhà sử học suy đoán, anh ta cũng làm điều đó vì Murray đã trả tiền cho các sinh viên và Kaczynski thuộc tầng lớp lao động vốn đang rất cần tiền.

Tùy thuộc vào quan điểm của bạn, những gì Murray làm với Kaczynski có thể không được coi là tra tấn. Sau tất cả, ông ta không hề chạm tay vào chàng trai này, cũng không đe dọa Kaczynski hoặc những người thân của anh ta. Nhưng khoảng thời gian Kaczynski phải chịu đựng áp lực của Murray thực sự khủng khiếp – cả những hồi ức sau này và phản ứng của anh ta vào thời điểm đó (ví dụ: tim đập liên hồi) đều minh chứng cho điều đó. Hơn nữa, nếu chúng ta có thể ngoại suy từ trải nghiệm của những nạn nhân bị tra tấn với trải nghiệm của Kaczynski, thì loại đau khổ mà anh ta phải chịu là quá sức. Đây được gọi là hiện tượng Joan xứ Arc[*]: sức chịu đựng của họ thật đáng khâm phục, và sự tra tấn giúp tôi luyện họ. Ngược lại, những người bị chọn ngẫu nhiên để thực hiện hành vi lạm dụng hoặc những người bị cuốn vào một cuộc thập tự chinh mà họ không hề lựa chọn, có xu hướng đau khổ sâu sắc hơn và thường gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình phục hồi. Họ không thể đưa ra câu chuyện nào biện minh cho điều đó, hay nguyên nhân sâu xa nào có thể xoa dịu nỗi đau ấy. Những màn tra tấn đã khiến họ suy sụp.

Bây giờ, nói rằng thí nghiệm Murray đã “biến” Kaczynski trở thành một kẻ đánh bom thư là không ngoa. Trên thực tế, 21 sinh viên khác cũng phải chịu đựng sự ngược đãi tương tự, và không ai trong số họ dựng chòi ở Montana và gửi bom cho mọi người. Như Murray là người đầu tiên chỉ ra, các cá nhân này rất phức tạp và mang phong cách riêng, nguyên nhân và kết quả hiếm khi minh bạch. Điều đó cũng có nghĩa là, nếu ta coi hành vi bạo lực của Kaczynski là “gen xấu” hoặc do được nuôi dưỡng trong một “ngôi nhà tồi tệ” cũng là hành động đơn giản thái quá.

Tuy nhiên, ta có thể nói sự kết hợp của các gen xấu và trải nghiệm tồi tệ là nguyên nhân dẫn đến bạo lực. Ví dụ, hãy xem xét gen MAOA trên nhiễm sắc thể X. Gen này tạo ra một loại protein giúp phá vỡ các chất dẫn truyền thần kinh trong não. Các phiên bản khác nhau của gen phá vỡ các chất dẫn truyền thần kinh với tốc độ khác nhau và sự hiện diện hoặc vắng mặt của các chất dẫn truyền thần kinh khác nhau có thể ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của chúng ta. Điều này có liên quan vì những người sinh ra với một số phiên bản MAOA nhất định có nhiều khả năng trở nên bạo lực và thể hiện hành vi chống đối xã hội – nhưng chỉ khi họ bị lạm dụng hoặc bị bỏ rơi khi còn nhỏ. Nếu không bị lạm dụng hoặc bị bỏ rơi, họ vẫn bình thường. Bạn cần cả gen xấu và trải nghiệm tồi tệ để thấy được kết quả đó.

Hiện tại, trong trường hợp không có xét nghiệm di truyền, chúng ta chỉ có thể suy đoán về DNA của Kaczynski. Nhưng anh ta rõ ràng là rất dễ kích động khi còn là một đứa trẻ, thậm chí là cuồng loạn (nhớ lại vụ việc với con thỏ). Trên hết, anh ta lớn lên trong một ngôi nhà không bình thường, với những ông bố bà mẹ coi con mình là kẻ “bệnh hoạn” vì không kết bạn, nơi anh ta phải đối mặt với những áp lực không thể dung hòa để vừa xuất sắc về học tập nhưng lại hoàn toàn bình thường về mặt xã hội. Thành thật mà nói, trí tuệ thiên tài của anh ta có lẽ cũng không giúp được gì cho anh ta. Nhiều người sở hữu trí tuệ thiên tài thì tâm hồn lại rất mỏng manh. Chúng giống như hoa lan, hoa sẽ rất đẹp và bền nếu được chăm sóc cẩn thận, nhưng thường héo úa trong những điều kiện bất lợi. Nếu Kaczynski thực sự dễ mắc bệnh tâm thần, cuộc sống ở nhà và trường học của anh ta có lẽ đã làm phức tạp thêm các vấn đề anh ta gặp phải.

Sau đó, anh ta gặp Murray. Một lần nữa, bạn có thể có hoặc không tin đây là hành vi tra tấn, nhưng cách hiệu quả nhất để giết chết những người đang bị tạm giam rất đơn giản: cô lập họ, gây căng thẳng cho họ và duy trì hành vi đó theo thời gian. Kaczynski 16 tuổi đã bị cô lập khi đến Harvard, và mọi thứ chỉ trở nên tồi tệ hơn khi được đưa vào khu ổ chuột của những thanh niên mọt sách. Sau đó, nghiên cứu của Murray tiếp thêm sự căng thẳng không cần thiết lên anh ta, nhấn mạnh rằng Kaczynski bướng bỉnh đã phải chịu đựng trong 3 năm. Trên thực tế, căng thẳng kéo dài có thể gây ra những thay đổi vĩnh viễn đối với não, làm teo một số bộ phận và khiến những bộ phận khác – như bộ phận xử lý sự tức giận và sợ hãi – dễ dàng trở nên kích thích vô cớ. Điều này không có nghĩa là chúng ta có thể đổ lỗi cho Murray vì những vụ giết người của Kaczynski, hay chúng ta có thể đổ lỗi cho những đứa trẻ đã không chơi với Teddy khi anh ta còn nhỏ. Nhưng tuổi thanh xuân là khoảng thời gian định hình, và thử nghiệm kéo dài nhiều năm không có đạo đức của Murray có thể đã đẩy một chàng trai trẻ vốn đã mỏng manh đến bờ vực thẳm.

Với tất cả những yếu tố này, chúng ta có thể so sánh Kaczynski với em trai anh ta để tìm hiểu thêm chi tiết. Đối lập với người anh trai, David thậm chí còn bị xa lánh hơn Ted khi còn nhỏ. Cả hai đều theo học các trường Ivy League (David học tại Columbia) và sau đó rút về sống trong hoang dã dưới sự hắt hủi của xã hội. Trên thực tế, David sống nguyên sơ hơn nhiều so với Ted từng làm trong căn nhà gỗ ở Montana của anh ta. Ít nhất thì chỗ ở của Ted còn có mái che và các bức tường. David chỉ đào một cái hố hình ngôi mộ trên sa mạc Texas và kéo một tấm thiếc phủ lên trên vào ban đêm. Những ẩn sĩ trong Kinh Thánh còn sống đầy đủ hơn. Tuy nhiên, dù cảm thấy bị xã hội xa lánh như nhau, và dù lớn lên trong cùng một môi trường gia đình và có nhiều gen giống nhau, cây phong lan của David vẫn sống sót – có lẽ vì anh ta chưa bao giờ phải chịu đựng điều gì đó giống như thí nghiệm Murray. Sau 8 năm, David cuối cùng cũng rời sa mạc Texas và kết hôn với người yêu thời trung học của mình. Cần nói thêm rằng, trong khi Ted khinh miệt việc sử dụng đạo đức truyền thống như một công cụ kiểm soát tâm trí tư sản, David có một la bàn đạo đức đủ mạnh để khiến anh trai mình ra tự thú sau khi đọc cái gọi là tuyên ngôn Unabomber trên một tờ báo nhiều năm sau đó.

Chắc chắn bản thân Kaczynski đã thấy rõ mối liên hệ giữa nghiên cứu của Murray và tội ác của ông ta, một mối liên hệ mà anh ta coi là quá giản lược và theo thuyết duy cảm. (Anh ta đổ lỗi cho cha mẹ vì những rắc rối bản thân gặp phải, điều này có vẻ cũng nói giảm nói tránh hơn.) Nhưng chính lời nói của Kaczynski đã phản ánh quá trình hình thành của thử nghiệm. Tuyên ngôn nổi tiếng lúc ấy của anh ta chủ yếu tập trung vào việc công nghệ hiện đại làm suy thoái và làm suy yếu tinh thần con người; dòng đầu tiên của tuyên ngôn có viết, “Cuộc Cách mạng Công nghiệp và hậu quả của nó là một thảm họa đối với loài người.” Nhưng anh ta cũng lặp đi lặp lại những cụm từ liên quan đến các nhà tâm lý học và lĩnh vực tâm lý học, nhắc đến chúng hàng chục lần. Trong phiên tòa xét xử, anh ta nói với luật sư của mình, “Tôi cực kỳ phản đối sự phát triển của một ngành khoa học về tâm trí con người.” Sau đó, anh ta đã viết cho thẩm phán, “Tôi không tin khoa học có bất kỳ lĩnh vực nào có thể thăm dò hoạt động của trí óc con người.” Ngay cả khi trở lại Harvard, Kaczynski gặp phải chứng khó ngủ, và trong nhiều năm sau khi ra trường, anh ta bị hành hạ bởi những cơn ác mộng về việc các nhà tâm lý học “cố thuyết phục tôi rằng tôi bị ‘bệnh hoặc... cố gắng kiểm soát tâm trí của tôi thông qua các kỹ thuật tâm lý.”

Dù xuất phát từ ai thì điều này cũng nghe có vẻ giống như chứng hoang tưởng mũ thiếc. Anh bạn à, CIA đang xâm nhập vào não tôi. Nhưng một nhà tâm lý học có quan hệ với giới tình báo thực sự đã thực hiện thử nghiệm trên Kaczynski, và đã cố phá vỡ tâm trí của anh ta.

Vụ án Murray-Unabomber là một vụ án bất thường trong lịch sử của khoa học phi đạo đức, bởi nạn nhân cuối cùng lại phạm phải tội ác kinh khủng hơn nhiều so với thủ phạm.

Có rất ít nghiên cứu về những thiên tài phạm tội, nhưng rất nhiều người lại phỏng đoán rằng nguyên nhân dẫn đến vấn đề này là sự bất xứng trong não giữa IQ và EF – chức năng điều hành. Chức năng điều hành chủ yếu nằm ở thùy trán (các thùy đã bị loại bỏ ở tinh tinh Becky và Lucy). Nó giúp chúng ta quản lý các xung động của bản thân, đưa ra quyết định và áp đặt quyền tự chủ trong nhiều vấn đề khác. Như một nhà tâm lý học đã nói, “IQ hoạt động giống như mã lực thô của động cơ ô tô, trong khi EF... hoạt động giống như sự truyền tải, hướng sức mạnh” đến những mục đích hữu ích. Nhưng nếu chỉ số IQ của ai đó vượt xa EF thì về cơ bản, bạn có một tay đua mạo hiểm: chiếc xe có thể dễ dàng mất kiểm soát và khiến chủ sở hữu bay khỏi con đường hành vi có thể chấp nhận được. Hơn nữa, trong khi các thiên tài thường phạm tội vì những lý do cơ bản giống như hầu hết những người khác (tham lam, ghen tuông…), thì tội ác của họ thường phức tạp hơn và đòi hỏi nhiều kế hoạch phức tạp hơn. Kaczynski đã dành nhiều năm để thiết kế và thử nghiệm quả bom của mình, lưu giữ các ghi chú được mã hóa tỉ mỉ[*] với mỗi “thí nghiệm”. Anh ta cũng thực hiện các bước công phu để che giấu dấu vết của mình, như ngâm mọi thứ trong nước muối và dầu đậu nành để xóa dấu vân tay.

Cuối cùng, những thiên tài phạm tội dường như có xu hướng đi theo chủ nghĩa hư vô – bác bỏ các quy ước đạo đức truyền thống với niềm tin rằng cuộc sống là vô nghĩa. Giống như những thông tin trên tạp chí mà anh ta đã công bố, Kaczynski chắc chắn có quan điểm ủng hộ chủ nghĩa này. (Ví dụ: “Đạo đức chỉ đơn giản là một trong những công cụ tâm lý mà xã hội sử dụng kiểm soát hành vi của con người.”) Có lẽ anh ta đã tự đưa ra kết luận này bất kể điều gì đã xảy ra trong cuộc đời của anh ta; nhiều người đã thực hiện giống như vậy. Đồng thời, không phải là ngẫu nhiên khi luật sư nổi tiếng trong nghiên cứu của Murray đã được huấn luyện đặc biệt để tấn công các giá trị của sinh viên và coi chúng là vô nghĩa. Nếu bạn muốn tạo một danh sách vô giá trị, đó là một khởi đầu khá tốt.

Giống như nhiều kẻ vi phạm pháp luật, bao gồm cả những thiên tài cũng như những người bình thường khác, Kaczynski bắt đầu từ những tội ác nhỏ. Sau khi chuyển đến căn chòi gỗ của mình ở Montana, và nhận thấy khu vực này ít tách biệt so với mong đợi, anh ta bắt đầu phá hủy các thiết bị khai thác gỗ gần đó. Anh ta cũng lẻn vào một căn nhà gỗ sang trọng của hàng xóm và đổ trộm rác vào nhà họ, sau đó đập vỡ xe mô tô và xe trượt tuyết của chủ nhà. Kaczynski sớm thực hiện các hành vi phạm tội nghiêm trọng hơn như bắn súng trường vào máy bay trực thăng ngang qua và giăng dây cản trở xe trượt tuyết. Cuối cùng, anh ta bắt đầu chế tạo bom và gửi chúng cho người lạ hoặc để chúng ở những nơi công cộng nhiều người qua lại. Anh ta không hoàn toàn lựa chọn mục tiêu một cách ngẫu nhiên, nhưng anh ta cũng không suy nghĩ nhiều về chúng. Anh ta cũng không tự lừa dối bản thân rằng một vài vụ nổ sẽ hạ gục toàn bộ “hệ thống” “kiểm soát tâm lý” mà anh ta coi thường. Anh ta chỉ đơn giản là tức giận và tìm cách tấn công, hy vọng sẽ giết được một người nào đó.

Đáng buồn thay, anh ta đã thành công. Tổng cộng, Kaczynski đã chế tạo 16 quả bom ngày càng tinh vi từ năm 1978 đến 1995, làm bị thương rất nhiều người và giết chết 3 người. FBI gọi anh ta là Unabomber vì anh ta nhắm mục tiêu vào các trường đại học (university) và hãng hàng không (airlines), và cuộc truy lùng Kaczynski là vụ án dài nhất và tốn kém nhất trong lịch sử FBI, vượt xa nhiệm vụ truy tìm Harry Gold khét tiếng.

Kaczynski đã lợi dụng sự nổi tiếng của mình để quảng bá lý thuyết về tác động ăn mòn của công nghiệp hóa đối với tinh thần con người. Anh ta thậm chí còn hứa sẽ ngừng giết người nếu The New York Times, The Washington Post, hay Scientific American đăng tuyên ngôn của anh ta. (Thật kỳ lạ, Penthouse cũng tình nguyện xuất bản nó, nhưng Kaczynski giữ lại cho mình quyền giết thêm người cuối cùng nếu tuyên ngôn đó xuất hiện trên một tờ báo ít nổi tiếng hơn.) The Washington Post đã đăng tuyên ngôn đó, nhưng giống như một người theo chủ nghĩa hư vô, Kaczynski không có ý định giữ lời hứa của bản thân. Ngay trước khi bị bắt, anh ta đang nghiền các thanh nhôm thành bột để chế tạo quả bom tiếp theo.

Dù đầu tóc và quần áo xộc xệch, căn chòi của Kaczynski thực sự khá ngăn nắp khi bị FBI đột kích. Các đặc vụ đã khoanh vùng nơi này trong nhiều tuần, và vào sáng ngày 3 tháng 4 năm 1996, một số đặc vụ bắt đầu chui qua một lòng lạch khô hướng về khu vực đó; những đặc vụ khác trốn trong khu rừng xung quanh. Một nhân viên kiểm lâm địa phương mà Kaczynski biết sau đó đã tiếp cận căn chòi gỗ với hai đặc vụ ngầm và giả vờ đang tranh cãi về ranh giới chính xác của tài sản của Kaczynski.

“Này, Ted,” người kiểm lâm cuối cùng cất tiếng. “Anh có thể ra đây và chỉ cho chúng tôi vị trí ranh giới không?”

Bên trong căn phòng của Unabomber ở Montana. Trái ngược với báo chí đưa tin, nó khá gọn gàng và ngăn nắp. (Được sự cho phép của FBI.)

Kaczynski ló đầu ra. Anh ta vẫn giữ thái độ cảnh giác như một thói quen, nhưng vẫn lên tiếng, “Chắc chắn rồi. Đợi tôi vào nhà lấy áo khoác đã.”

Ngay khi anh ta quay lưng lại, một trong những đặc vụ ngầm lao tới, tóm lấy Kaczynski và vặn cổ tay anh ta vào còng. Các đặc vụ khác sau đó lao ra khỏi rừng, tràn vào căn chòi và chú ý đề phòng bẫy thú cũng như những mối nguy hiểm khác.

Vô cùng ngạc nhiên, các đặc vụ phát hiện ra Kaczynski sở hữu những bộ vest và cà vạt cùng hàng chục tác phẩm văn học kinh điển trên giá (Shakespeare, Twain, Orwell, Dostoyevsky...). Đáng buồn thay, anh ta cũng có một bản sao bài báo của Henry Murray về việc thẩm vấn lạm dụng những thanh niên tài năng. Nó chỉ được xuất bản chín trang và là thứ duy nhất Murray từng bận tâm khi xuất bản về thử nghiệm. Nghiên cứu không đưa ra kết luận chuyên sâu và không thể hiện cảm giác hối tiếc hay xin lỗi – Murray chủ yếu nói về nhịp tim của các đối tượng. Cuối cùng, nhà quý tộc Murray đã quên mất những thanh niên này và hành vi lạm dụng của ông ta đã tác động khủng khiếp đến họ như thế nào. Nhưng Kaczynski không bao giờ có thể quên đi điều đó.

Sau khi bị bắt, Kaczynski đã nhận 13 tội danh liên bang. Trong lịch sử lừng lẫy, Harvard có hai cựu sinh viên bị xử tử vì hành vi tội ác của họ. Người đầu tiên là George Burroughs, liên quan đến thuật phù thủy, vào năm 1692. Người thứ hai là John White Webster xuất hiện trong chương bốn vì đã giết George Parkman vào năm 1849. Bằng cách nhận tội và thỏa thuận lời khai, Theodore John Kaczynski đã suýt trở thành kẻ thứ ba[*].

Khi cố gắng giải thích về Kaczynski, giới truyền thông chủ yếu tập trung vào cuộc sống của anh ta sau khi rời khỏi Harvard. Anh ta nhận bằng Tiến sĩ và trở thành giáo sư toán học tại Đại học California ở Berkeley. Thời điểm này là cuối những năm 1960, một thập kỷ cấp tiến, và “Bezerkeley” là trường đại học cấp tiến nhất trong cả nước. Những lời kêu gọi bạo lực và nổi dậy ở khắp mọi nơi, và đối với các nhà tâm lý học không có kiến thức thực tế trên các phương tiện truyền thông, thì mối liên hệ này dường như quá hiển nhiên: bầu không khí náo động ở Berkeley hẳn đã làm hư hỏng thiên tài trẻ tuổi, và đẩy anh ta đến cái ác.

Tuy nhiên, từ chính lời khai của anh ta, Kaczynski đã bị băng hoại trước khi đến California. Trên thực tế, anh ta nhận một công việc học thuật chỉ để tiết kiệm tiền, từ đó anh ta có thể mua đất ở đâu đó và bắt đầu thực hiện những hình ảnh tưởng tượng về hành động giết người và trả thù hướng tới miền Đông nước Mỹ. Việc anh ta đến Berkeley không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên, và anh ta hầu như không nhận thấy tình trạng hỗn loạn xung quanh mình. Những rắc rối thực sự của anh ta bắt nguồn từ thời thơ ấu đầy khó khăn cùng những giờ phút bị ngược đãi mà anh ta phải chịu đựng trong một tòa nhà ở Harvard với một con cá voi trắng được trang trí trên cửa ra vào. Chưa kể đến sự hoang tưởng trong Chiến tranh Lạnh đã thuyết phục CIA và các nhà khoa học đồng minh của họ rằng sự đau khổ của con người là thứ hi sinh hoàn toàn xứng đáng.

Tuy nhiên, như chúng ta đã thấy, khoa học có kẻ thù ở cả hai phía trong hành lang chính trị. Trên thực tế, trong khi vụ án Unabomber tiết lộ sự nguy hiểm của khuynh hướng bảo thủ điên cuồng thì vụ án tiếp theo liên quan đến một cậu bé mà hạnh phúc và cuộc sống của cậu ta đã bị buộc phải hy sinh cho những thứ giáo điều của một nhà tâm lý học lừa đảo khác.

11 SAI PHẠM | TÌNH DỤC, QUYỀN LỰC VÀ TIỀN BẠC

Không hiểu vì lý do gì, cô y tá đưa tay vào chiếc nôi, và thay vì bế Brian, cô ta chọn bế ra người anh em sinh đôi của cậu bé, Bruce. Cặp song sinh 8 tháng tuổi nhà Reimer ở Winnipeg đều mắc chứng hẹp bao quy đầu, một chứng rối loạn khiến bao quy đầu của chúng không thể co lại và cản trở việc đi tiểu. Trong thời đại phẫu thuật sơ khai giữa những năm 1960, các bác sĩ đề nghị cắt bao quy đầu để điều trị dứt điểm tình trạng này. Cha mẹ Reimer đã đồng ý, và vào buổi sáng sau khi họ đưa cặp song sinh đến bệnh viện, y tá đặt Bruce xuống bàn kiểm tra.

Ngày hôm đó, vị bác sĩ nhi khoa chuyên thực hiện phẫu thuật cắt bao quy đầu không đi làm nên nhiệm vụ thuộc về một bác sĩ đa khoa. Ông ta nhét một dụng cụ kim loại hình chuông vào bên trong bao quy đầu của Bruce để kéo căng nó ra và dùng một chiếc kẹp kim loại để cố định lớp da. Thay vì sử dụng một con dao, người bác sĩ này với lấy một cây kim điện tử. Đó là một thiết bị mới nhất: nó tạo ra các xung điện thông qua một đầu kim để cắt và khâu vết cắt da thịt một cách đồng thời, từ đó giảm thiểu nguy cơ để lại sẹo và chảy máu. Thật không may, bác sĩ dự bị này dường như không để ý đến sự nguy hiểm của việc kết nối điện với kim loại.

Trong lần đầu tiên ông ta chạm cây kim vào bao quy đầu của Bruce, không có gì xảy ra, vì vậy ông ta đã tăng dòng điện lên. Lần này cũng không có chuyện gì xảy ra, vì vậy ông ta tiếp tục tăng lên mức cao hơn. Lần này thì đã có chuyện xảy ra. Dòng điện đốt cháy xuyên qua lớp da bao quy đầu và truyền qua chiếc chuông kim loại bên dưới. Từ vị trí cây kim, dòng điện bao bọc toàn bộ dương vật trong một lớp vỏ nhiệt. Bác sĩ gây mê có mặt nhớ mình đã nghe thấy một âm thanh “giống như miếng bít tết nướng”. Căn phòng cũng có mùi khét của thịt cháy và một làn khói bốc lên từ giữa hai chân Bruce. Vị bác sĩ đa khoa giật kim lại, nhưng đã quá muộn. Vào thời điểm bác sĩ tiết niệu cấp cứu đến, dương vật của Bruce trông trắng bệch và không có máu, giống như một miếng thịt lợn đã quá chín. Nó cũng có cảm giác xốp một cách kỳ lạ.

Cha mẹ của Bruce, Ron và Janet Reimer, ngay sau đó nhận được cuộc gọi từ bệnh viện. Bệnh viện đã không cho họ biết vấn đề thực sự ngay, mà chỉ nói rằng họ cần phải nhanh chóng đến bệnh viện. Một trận bão tuyết tháng 4 kinh hoàng đang đổ bộ vào Winnipeg, và họ phải mất rất nhiều thời gian mới có thể tới nơi. Nhưng dù sao thì họ cũng chẳng thể làm được gì. Janet nhớ lại, đến ngày hôm sau toàn bộ dương vật của Bruce “đen quắt lại, như một sợi dây nhỏ”. Nó khô đi và vỡ thành những mảnh vụn trong vài ngày tiếp theo.

Bệnh viện chưa bao giờ thực hiện ca cắt bao quy đầu cho Brian và chứng hẹp bao quy đầu của cậu bé đã tự biến mất. Đây là một niềm an ủi nho nhỏ đối với Ron, 20 tuổi và Janet, 19 tuổi, đột nhiên có một đứa con bị “hoạn” và không biết phải làm gì.

John Money từng gọi dương vật là “dấu hiệu tình dục thấp hèn của con người” và nói thêm rằng, “thế giới có thể thực sự là một nơi tốt đẹp hơn cho phụ nữ nếu cả các loài động vật trong trang trại cùng nam giới đều bị thiến từ khi sinh ra.” Nếu những nhận xét đó làm bạn giật mình thì nó đã hoàn thành được nhiệm vụ của mình rồi đấy. Cho dù đó là lòng trung thành nhiệt tâm hay lòng thù hận, không ai có thể đứng trung lập đối với John Money. Ông ta luôn nhận được một phản ứng nào đó.

Money sinh ra và lớn lên vào những năm 1920 trong một cộng đồng Cơ đốc giáo nghiêm khắc ở New Zealand. Ông ta bị cha đánh đập chỉ vì những lỗi nhỏ nhặt, và mẹ ông ta thậm chí còn bị ngược đãi tồi tệ hơn. Bà và các chị em của bà ngày càng căm ghét những gã đàn ông độc ác trong cuộc sống của họ, và Money chính là chiếc bể chứa đầy những thành kiến của họ.

Ở tuổi 25, Money rời New Zealand để đến một trường sau đại học về tâm lý học tại Harvard, và Henry Murray là một trong những người đồng nghiệp của ông ta. Ông ta viết luận án Tiến sĩ về sức khỏe tâm lý của những người lưỡng tính (ngày nay được gọi là những người chuyển giới). Trái ngược với mong đợi, ngay cả sách giáo khoa y khoa cũng dùng những từ như “quái đản”, “không phù hợp” và “nó” để miêu tả những người này. Money nhận thấy hầu hết những người lưỡng tính đều hoàn toàn bình thường và không có tâm lý nóng nảy hơn những người khác. Mong muốn bình thường hóa thành kiến về những người lưỡng tính này (trên toàn thế giới, thành kiến này phổ biến như những người có mái tóc đỏ) khiến ông ta trở thành một anh hùng trong cộng đồng liên giới tính.

Money nhanh chóng được bổ nhiệm một vị trí tại bệnh viện Đại học Johns Hopkins ở Baltimore, nơi ông ta đã có những đóng góp bền bỉ nhất cho mảng tâm lý tình dục. Ở con người, một số yếu tố khác nhau góp phần vào bản dạng tình dục: nội tiết tố, giải phẫu, khuynh hướng tình dục, kỳ vọng văn hóa... Nhưng ngoài tất cả những điều đó, Money nhận ra một yếu tố bổ sung – các cá nhân này cảm thấy tính nam và tính nữ bên trong con người họ.

Dù tính nam và tính nữ thường gắn với bộ phận sinh dục và nội tiết tố, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Bạn có thể sở hữu cơ quan sinh dục nam nhưng cảm thấy bản thân mang đặc điểm nữ tính, hoặc ngược lại. Money muốn có một thuật ngữ để mô tả cảm giác này, vì vậy ông ta đã tìm đến ngôn ngữ học. Những người nói tiếng Anh bản ngữ thường phải vật lộn với thực tế rằng, trong một số ngôn ngữ khác, các liên kết ngôn ngữ đột nhiên mang tính “nam giới” hoặc “nữ giới”, một đặc điểm được gọi là giới tính của một từ. Money đã mượn thuật ngữ đó và áp dụng nó vào mọi người. Trong lược đồ của Money, “giới tính” bao gồm các nhiễm sắc thể và yếu tố giải phẫu – những thứ thuộc về thể chất – trong khi “giới” bao gồm các hành vi và cảm xúc. Tóm lại, tình dục là khía cạnh sinh học, tâm lý giới tính.

“Giới” sớm trở thành một thuật ngữ tổng quát, và Money đắm chìm với danh tiếng của bản thân với tư cách là người đặt nền móng cho thuật ngữ này. Sau đó, ông ta biến sự nổi tiếng đó thành tai tiếng khi đưa ra những lập trường khiêu khích về các vấn đề xã hội. Một vài lập trường trong số đó vẫn có vẻ kỳ quặc cho đến tận ngày nay. Mọi người vô cùng kinh ngạc khi ông ta ủng hộ chủ nghĩa khỏa thân và hôn nhân mở, đồng thời bảo vệ khuynh hướng khổ dâm. Các quan điểm khác của ông ta cũng có vẻ thiếu thận trọng. Trong các buổi diễn thuyết trước công chúng, ông ta chiếu các slide đồ họa về thú ăn thịt và ăn phân, những điều mà ông ta ủng hộ và cho là hoàn toàn lành mạnh. Ông ta cũng ủng hộ nạn ấu dâm trong một số trường hợp, và tỏ ra bực tức khi mọi người coi loạn luân như một vấn đề không thể chấp nhận. Ông ta cho rằng, trên thực tế, việc cha dượng quan hệ tình dục với con gái riêng thường là một điều tốt vì bà mẹ “vui khi [người chồng] làm điều đó sau lưng bà ta.”

Thật khó để biết liệu Money có tin vào những điều lố bịch này hay không. Ông ta thích làm mọi người phát điên vì tức giận, và từng mô tả phương pháp lý thuyết về tình dục là “chơi một trò chơi khoa học viễn tưởng.” Nhưng một khi thể hiện quan điểm nào đó, ông ta sẽ bảo vệ nó cho đến hơi thở cuối cùng[*].

Nhà tâm lý học kiêm nhà lý luận khét tiếng John Money trong văn phòng của mình với tác phẩm bộ lạc và một cái vạc bí ẩn đang bốc khói. (Từ Bộ sưu tập của Viện Kinsey, Đại học Indiana.)

Sau cuộc hôn nhân ngắn ngủi, Money hầu như không có cuộc sống cá nhân. Mọi người ở Hopkins coi ông ta là một gã khốn nạn rẻ tiền với tính khí nóng nảy. Ông ta bắt sinh viên của mình bóc tem khỏi phong bì để có thể tái sử dụng, và ông ta cũng đã đột kích bữa tiệc buffet ở bệnh viện vào ban đêm và đóng gói đồ ăn thừa vào túi ni lông. Những người đồng nghiệp dám chỉ ra sai phạm của ông ta nhanh chóng học được một bài học và không bao giờ dám làm điều đó thêm một lần nào nữa, nếu không, họ sẽ phải đối mặt với cơn thịnh nộ lần thứ hai.

Thay vì mở rộng quan hệ bạn bè, Money chủ yếu tìm kiếm bạn tình. Ông ta trông giống như một vận động viên đu dây thập niên 60 với bộ ria mép và áo cao cổ, háo hức tham gia vai diễn này, đi lại qua các công viên và nhà tắm để kết nối với những người đàn ông hoặc phụ nữ, bất kỳ ai là mục tiêu của ông ta. Tại các hội nghị khoa học, ông ta tổ chức những cuộc hoan ái với những người tham dự khác. (Tôi phải thừa nhận rằng tôi chưa bao giờ tham dự một hội nghị khoa học nào như thế.)

Tất nhiên, cuộc sống riêng tư khét tiếng của Money chỉ làm tăng sự nổi tiếng của ông ta trên các phương tiện truyền thông. Và hơn bất kỳ nhà tình dục học nào khác trong thế kỷ trước (Kinsey, Masters, Johnson, Tiến sĩ Ruth), Money đã giúp mở ra cuộc cách mạng tình dục những năm 1960 thông qua các cuộc phỏng vấn trên tạp chí Playboy và những lần xuất hiện trên truyền hình. Đặc biệt, một quảng cáo truyền hình trên CBS đã để lại những hậu quả nghiêm trọng.

Năm 1965, dưới sự thúc giục của Money, Johns Hopkins mở đơn vị chuyên khoa đầu tiên ở Mỹ dành cho những người chuyển đổi giới tính (transsexuals[*]). (Trước đó, họ thường đến Casablanca.) Hầu hết các nhà tâm lý học thời đó coi chuyển đổi giới tính là một chứng rối loạn tâm thần, và việc phẫu thuật chuyển đổi giới tính đôi khi được so sánh với việc thực hiện các ca phẫu thuật thùy não. Do đó, việc mở một phòng khám để khuyến khích chuyển đổi giới tính dường như là điều quá đáng ngay cả đối với John Money. Vì vậy, vào tháng 2 năm 1967, CBC đã đưa Money lên song để bảo vệ phòng khám này cùng với một người chuyển đổi giới tính nam sang nữ.

Người dẫn chương trình đã tấn công Money ngay từ giây phút đầu tiên bằng một số câu hỏi ngớ ngẩn. (Có phải một người đồng tính sẽ đến gặp ông và nói, “Tôi muốn bị thiến sao?”) Nhưng dù là một người hiếu chiến trong cuộc sống riêng tư, Money luôn nhã nhặn khi đứng trước máy quay và dễ dàng ngăn chặn các cuộc xung đột. Khi người dẫn chương trình buộc tội ông ta đóng vai một vị thánh, Money cười khẩy và hỏi: “Anh có muốn tranh luận về khía cạnh của Chúa không?”

Có lúc, Money nhận câu hỏi từ khán giả, trong đó có câu hỏi về trẻ em liên giới tính có bộ phận sinh dục không rõ ràng. Từ lâu, Money đã thúc đẩy việc phẫu thuật cho những đứa trẻ như vậy, để “sửa chữa” bộ phận sinh dục của chúng trước khi chúng gặp phải chấn thương tâm lý. Không rõ tại sao ông ta lại đưa ra lập trường này. Trên thực tế, nghiên cứu của riêng ông ta đã cho thấy mức độ phát triển ổn định trong hầu hết các loài lưỡng tính. Bất chấp điều đó, ông ta đảm bảo với khán giả trường quay rằng, các bác sĩ phẫu thuật có thể “điêu khắc” những đứa trẻ khác giới thành trai hoặc gái, tùy theo giới tính nào là phù hợp nhất. Khi đó, cha mẹ có thể nuôi dạy đứa trẻ theo giới tính phù hợp và đứa trẻ sẽ lớn lên hoàn toàn bình thường.

Tình cờ là một cặp vợ chồng trẻ ở Winnipeg đã xem chương trình này. Là người tỉnh lẻ, họ không nhận ra giọng của Money – họ nghĩ ông ta nói giọng Anh. Họ cũng không nắm được tất cả các biệt ngữ tâm sinh dục[*] mà ông ta sử dụng. Họ tròn xoe mắt ngạc nhiên khi ông ta đề cập đến việc chữa bộ phận sinh dục của trẻ em. Đây là người có thể giúp Bruce bé bỏng của họ.

Để hiểu rõ thảm họa đang diễn ra, cần phải lùi lại một chút và khám phá cuộc tranh luận lâu dài về cái gọi là lý thuyết phiến đá trắng về bản chất con người.

Có hai luồng ý kiến ở đây. Một bên lập luận rằng đặc điểm và tính cách của một người được định sẵn từ khi sinh ra và nền văn hóa không thể thay đổi bản chất bẩm sinh cơ bản đó. Bên còn lại lập luận ngược lại: con người khi sinh ra là những phiến đá trắng, và nền văn hóa định hình nên chúng ta. Liên quan đến khía cạnh tình dục của con người, cuộc tranh luận đi đến vấn đề: Yếu tố nào chi phối – giới tính sinh học hay giới tính tâm lý?

Đối với Money, bản dạng giới lấn át giới tính. Tại sao? Bởi từ nghiên cứu của mình về những người liên giới tính và chuyển giới, ông ta biết rằng tuyến sinh dục và nhiễm sắc thể X/Y không phải lúc nào cũng xác định giới tính của một người. Thông thường, giới, giới tính, nhiễm sắc thể và giải phẫu học đều ăn khớp với nhau. Nhưng một số người cảm thấy bản thân là nam hay nữ dù điều đó trái ngược với tuyến sinh dục và nhiễm sắc thể của họ. Nói cách khác, bản dạng giới có thể lấn át yếu tố giải phẫu và sinh lý học.

Điều này vẫn chính xác cho đến thời điểm hiện tại, nhưng Money sau đó đã đưa mọi thứ đi xa hơn. Sự không đồng nhất giữa giới tính giải phẫu và giới tính tâm lý ở một số người đã khiến ông ta đưa ra kết luận rằng, giới là thứ linh hoạt ở tất cả mọi người, đặc biệt là ở trẻ sơ sinh. Con người khi sinh ra là những phiến đá trắng về tình dục. Theo cách nói của ông ta, “Hành vi và xu hướng tình dục nam hay nữ không có cơ sở bẩm sinh, bản năng[*].”

Điều này dẫn đến những kết luận khác sắc sảo hơn. Theo thống kê, hầu hết những người có dương vật và nhiễm sắc thể XY đều bị phụ nữ hấp dẫn. Nhưng Money đã bỏ qua ý tưởng về sự liên quan giữa sinh học và điều này. Thay vào đó, xã hội quy định những người có dương vật và nhiễm sắc thể XY sẽ cảm thấy phụ nữ thật hấp dẫn, khác một chút so với những chú chó của Pavlov chảy nước dãi khi chuông reo. Điều này cũng xảy ra với những người có buồng trứng và nhiễm sắc thể XX. Một lần nữa, về mặt thống kê, hầu hết những người có buồng trứng và nhiễm sắc thể XX đều thấy đàn ông hấp dẫn một cách kỳ lạ. Nhưng đó không phải là do di sản sinh học hàng trăm triệu năm của động vật. Thay vào đó, những người có buồng trứng này chỉ đơn giản là những cỗ máy với cái đầu trống rỗng tuân theo những quy định xã hội đáng kính.

Có lẽ Money đang chơi một “trò chơi khoa học viễn tưởng” khác ở đây. Nhưng nhiều người đã xem xét những tuyên bố của ông ta một cách nghiêm túc, và thậm chí còn đi xa hơn ông ta khi bác bỏ cơ sở sinh học của tình dục. Thật vậy, ý tưởng cho rằng giới tính và tình dục chỉ là những cấu trúc xã hội hoàn toàn phù hợp với chính trị cách mạng của những năm 1960. Nói tóm lại, quan điểm khoa học của Money rất hợp thời về mặt chính trị, nhưng về mặt lịch sử, đây là một ngọn cờ cảnh báo cho hành vi lạm dụng.

Money và các đồng minh của ông ta không hề sai lầm khi tuyên bố rằng một số khía cạnh của giới được tạo nên dựa trên các yếu tố xã hội. Không ai thực sự nghĩ việc thích màu hồng hơn màu xanh lam có cƠ SỞ di truyền hoặc nội tiết tố. Ngoài ra, những định kiến về phụ nữ (rõ ràng) đã được sử dụng để phủ nhận cơ hội của họ trong nhiều thiên niên kỷ. Nhưng tuyên bố của những môn đồ cấp tiến nhất của Money rằng nhiễm sắc thể và hormone không bao giờ đóng bất kỳ vai trò nào trong việc khiến bất kỳ ai trở nên nam tính hay nữ tính, nói thẳng ra, chúng chỉ là những thứ bỏ đi – một quan điểm không có cơ sở thực tế hơn cả nỗ lực của Lysenko khi trồng chanh ở Siberia.

Nói rõ hơn, những người cấp tiến này – hầu hết đều là các nhà khoa học xã hội – không chỉ đang vạch ra một số ngoại lệ, hay cho rằng đàn ông có thể có mặt nữ tính và phụ nữ có mặt nam tính. Tất cả điều đó là sự thật. Đúng hơn, giống như những tín đồ Cơ đốc theo chủ nghĩa chính thống, về cơ bản họ phủ nhận rằng sự tiến hóa được áp dụng cho con người. Người Homo sapiens bằng cách nào đó đã được miễn trừ một cách kỳ diệu khỏi các quy luật tự nhiên vốn đã hình thành các hành vi tình dục của mọi loài động vật khác trong lịch sử Trái đất. Nền văn hóa đã vượt trội hơn so với nhiễm sắc thể.

Sai lầm thực sự của Money là áp dụng lý thuyết lâm sàng vào con người thực tế. Bất cứ khi nào bắt gặp một em bé có bộ phận sinh dục không rõ ràng, ông ta đều thúc giục phẫu thuật để chúng có giới tính bình thường hơn. Bởi nếu giới tính chiếm ưu thế so với sinh học, tất cả những gì cha mẹ phải làm là nuôi dạy đứa con đã qua phẫu thuật thành nam hoặc nữ và, trước khi thay đổi, sự giáo dục đó sẽ vượt qua mọi thứ khác và sinh ra một bé trai hoặc bé gái hoàn toàn bình thường.

Tuy nhiên, dù về mặt lý thuyết, trẻ em có thể chuyển đổi linh hoạt giữa hai giới tính, nhưng trên thực tế, Money thường khuyến nghị phẫu thuật trẻ sơ sinh liên giới tính trở thành nữ giới. Tại sao? Một người theo trường phái Freud có thể cảm thấy khó chịu trước nhận xét về việc thiến bộ phận sinh dục. Nhưng trong thực tế, trong điều kiện phẫu thuật, việc tạo ra một âm đạo dễ dàng hơn nhiều so với một dương vật (thường bằng cách sử dụng các phần của ruột kết). Như một bác sĩ phẫu thuật đã nói một cách thô thiển, “Bạn có thể khoét một cái lỗ nhưng bạn không thể dựng một cái cột”. Và một lần nữa, miễn là cuộc phẫu thuật diễn ra trong khoảng thời gian đủ sớm, trước 30 tháng tuổi, cha mẹ được cho là có thể nuôi dạy một đứa trẻ trở thành người có giới tính nam hoặc nữ.

Vào những năm 1960, quan điểm của Money về giới tính và tính biến động của giới tính đã thống trị lĩnh vực tâm lý học – “một sự đồng thuận hiếm thấy trong khoa học” như một nhà sử học ghi chép lại. Nhưng ông ta đã gặp phải một số trở ngại. Vào cuối những năm 1950, các nhà khoa học tại Đại học Kansas thực hiện một loạt thí nghiệm trên bào thai chuột lang. Khi còn trong bụng mẹ, não của động vật có vú được tắm trong nội tiết tố nam hoặc nữ, tùy thuộc vào tuyến sinh dục mà chúng sở hữu. Để bắt chước những điều kiện này, các nhà khoa học Kansas lấy một số bào thai chuột lang cái và ngâm ngập chúng trong tử cung với mức độ testosterone điển hình của giới đực. Khi những con cái này lớn lên và trưởng thành về mặt giới tính, chúng hoạt động như những con đực: chúng cưỡi lên những con cái khác trong tư thế hung hăng và bắt đầu đẩy hông. Các thí nghiệm tương tự, trong đó bào thai chuột lang đực tiếp xúc với các hormone điển hình của giới cái trong tử cung, tạo ra những con đực sẽ nằm sấp và nâng mông lên để tạo điều kiện cho việc thâm nhập (một hành vi bản năng được gọi là chứng ưỡn lưng). Nói chung, chỉ riêng nội tiết tố – một yếu tố sinh học – dường như đã quyết định việc loài chuột lang có hành vi điển hình là đực hay cái. Và không giống như – con người, thật khó để tranh luận rằng văn hóa của loài chuột lang bằng cách nào đó có truyền dạy cho chúng các đặc điểm hay không.

Money bác bỏ những phát hiện này, cho rằng nó chỉ là nghiên cứu “về loài gặm nhấm”, và ông ta cũng hoàn toàn có lý. Như chúng ta đã thấy trước đó, kết quả thu được từ các loài động vật không phải lúc nào cũng có thể áp dụng với loài người. Điều đó đặc biệt đúng với một chủ đề phức tạp như tình dục của con người. Kết hợp thực tế đó với địa vị và quyền lực đáng gờm của Money, và thách thức từ phòng thí nghiệm của Kansas có thể đã chấm dứt một cách lặng lẽ – nếu không phải vì một điều. Năm 1965, Milton Diamond, một sinh viên dũng cảm quyết định đi theo Money, viết một bài báo trong đó chỉ trích học thuyết phiến đá trắng trong đặc điểm tình dục của con người.

Thay vì phớt lờ anh ta, Money đã tấn công, và hành động đáp trả đó không chỉ xuất hiện trên các mặt báo. Tại một hội nghị về giới tính vài năm sau đó, Money ngà ngà say đã phát hiện ra Diamond trong một bữa tiệc cocktail và hét lên, “Mickey Diamond, tao ghét sự can đảm chết tiệt của mày!” Sau đó, ông ta đã rình rập và bị cáo buộc (từ nhiều nguồn thông tin khác nhau) tấn công Diamond.

Một dòng trong bài báo của Diamond đã khiến Money đặc biệt khó chịu. Các loài lưỡng tính có cả đặc điểm giới tính đực và cái, và Diamond thừa nhận rằng có lẽ giới tính linh hoạt trong những trường hợp như vậy. Nhưng chưa chắc bản dạng giới và giới tính là đặc điểm linh hoạt ở người. Khi Diamond phản đối, “Chúng ta không có một ví dụ nào về trường hợp một cá nhân bình thường được sinh ra là nam và... được nuôi nấng trở thành một nữ.”

20 tháng sau, Money xuất hiện trên CBC. Vài ngày sau đó, Ron và Janet Reimer ở Winnipeg đã viết một bức thư về đứa trẻ bị “cắt xẻo” một phần trên cơ thể, Bruce.

Đó là một ơn trời ban. Money từng than thở về việc đạo đức y khoa hạn chế “quyền của các nhà điều tra lâm sàng” trong việc thử nghiệm trên con người. Đột nhiên, một thí nghiệm tự nhiên hoàn hảo đã rơi xuống trước mặt ông ta. Nuôi dạy Bruce thành một cô gái sẽ là lời đáp trả thách thức của Diamond và chứng minh một lần và mãi mãi rằng, bản năng tình dục chỉ là một phiến đá trắng. Tại sao, cậu bé này thậm chí còn có một người anh em song sinh để phục vụ như một người đối chứng.

Money chộp lấy một cây bút và viết một lá thư cho gia đình Reimer, thúc giục họ đưa Bruce đến Baltimore. Thử nghiệm của ông ta trong lĩnh vực mà một nhà phê bình gọi là “kỹ thuật tâm sinh dục” sắp được thực hiện.

Hai tờ báo ở Winnipeg đã nắm được câu chuyện cắt bao quy đầu và đăng rất nhiều thông tin giật tít. Thật kỳ diệu, tên của anh em nhà Reimer không bao giờ bị rò rỉ, nhưng Ron và Janet đã trở nên hoang tưởng về việc ra ngoài. Họ sợ hãi đến mức không dám thuê người trông trẻ hay ra ngoài đi chơi. Điều gì sẽ xảy ra nếu Bruce cần thay tã và người giữ trẻ nhìn thấy bộ phận đó của con. Thay vào đó, họ ở nhà và tự làm mọi việc. Janet chửi rủa Chúa vì đã khiến con trai mình bị tật. Ron nghiện rượu nặng và gặp rất nhiều ác mộng, trong đó ông ta không ngừng bóp cổ vị bác sĩ gây ra việc này.

Sau đó, vào một đêm nọ, họ nhìn thấy Money trên CBC. Họ đã viết thư cho ông ta trong tuyệt vọng – và thật không ngờ, nhà khoa học nổi tiếng trên truyền hình đã phản hồi. Họ đến Baltimore ngay sau đó.

Phong cách bài trí văn phòng của Money khiến họ giật mình – đặc biệt là tác phẩm nghệ thuật bộ lạc với bộ phận âm đạo đang mở ra và những tượng hình dương vật kỳ dị. (Rõ ràng, sự ngạc nhiên của họ đã khiến ông ta thích thú.) Khi họ bình tĩnh trở lại, Money vạch ra kế hoạch biến Bruce thành nữ giới. Ông ta đảm bảo với cặp vợ chồng rằng, các bác sĩ phẫu thuật tại Hopkins đã thực hiện các thao tác cần thiết rất nhiều lần và có thể tạo ra một âm đạo hoàn hảo cho Bruce, thậm chí có khả năng đạt cảm giác cực khoái. Bruce sẽ không bao giờ có con (không có tử cung) và sau này sẽ cần bổ sung estrogen, nhưng ngoài điều đó ra thì cậu bé sẽ là một phụ nữ hoàn toàn bình thường.

Tuy nhiên, Ron và Janet vẫn do dự. Phẫu thuật ở độ tuổi nhỏ như vậy liệu có an toàn không? Họ quay trở lại Winnipeg để suy nghĩ thêm.

Sự thiếu quyết đoán của họ trong vài tháng sau đó khiến Money khó chịu. Nếu họ không đồng ý thì thử nghiệm hoàn hảo của ông ta sẽ đổ vỡ. Ông ta bắt đầu viết thư cho họ, giải thích rằng sự chần chừ của họ đang khiến Bruce phải chịu một cuộc sống đau khổ. Thế nhưng Money không giải thích rõ ràng rằng phương – pháp điều trị được đề xuất của ông ta mang tính thử nghiệm rất cao – đây được cho là một sự xâm phạm quy định đạo đức rõ ràng. Các bác sĩ tại Hopkins thực sự đã thực hiện phẫu thuật tạo hình âm đạo trước đây nhưng chỉ trên những đứa trẻ rối loạn phân định giới tính. Từ trước đến nay, chưa có ai từng nuôi dạy một cậu bé điển hình về mặt giải phẫu mang tính nam trở thành một bé gái.

Cuối cùng, nhà Reimer đã đồng ý: phẫu thuật dường như là cách tốt nhất để giảm thiểu sự sỉ nhục cho Bruce – và cho chính họ. Vào tháng 7 năm 1967, họ bay trở lại Baltimore và để đứa con của mình trải qua những ca phẫu thuật. Các bác sĩ phẫu thuật đã kẹp đôi chân nhỏ bé của Bruce dạng ra, và chuẩn bị thiến cậu bé, chỉnh sửa lại túi bìu rỗng thành âm hộ.

Bây giờ đến phần khó khăn. Trước khi Bruce về nhà, Money nói với Ron và Janet về tầm quan trọng của hai điều: sự bí mật và tính nhất quán. Bruce không bao giờ có thể biết cậu từng là một cậu bé, và cha mẹ của cậu không bao giờ được đối xử với cậu như một bé trai. Điều đó có nghĩa là họ cần một cái tên mới – Ron và Janet đã chọn cái tên Brenda – cũng như váy, tóc dài và đồ chơi nữ tính. Brenda cần được xã hội hóa hoàn toàn như một cô gái.

Than ôi, Brenda đã có những suy nghĩ khác. Những tháng đầu tiên sau phẫu thuật không có biến cố nào xảy ra; những đứa trẻ sơ sinh phần lớn không để ý đến những chuyện đang xảy ra. Nhưng khi chập chững biết đi, Brenda bắt đầu nổi cơn tam bành về quần áo của mình. Như một kiểu tiệc công khai bản dạng giới cho cô gái mới lớn của họ, Janet đã may một chiếc váy ren cho Brenda bằng chất liệu sa tanh từ chính chiếc váy cưới của cô; Brenda đáp lại bằng việc giằng rách chiếc váy trên người. Brenda cũng ghét việc không được tham gia vào các hoạt động của những bé trai. Một buổi sáng, khi cặp song sinh đang xem bố mẹ chuẩn bị vệ sinh cá nhân ở bồn rửa mặt, cô bé đã vô cùng tức giận khi Brian học cách cạo râu trong khi cô bé phải học cách trang điểm.

Đồ chơi là một chiến trường khác. Ở trường tiểu học, Brenda bí mật dùng tiền tiêu vặt để mua súng nhựa ở cửa hàng, và trong một lần Ron và Janet tặng cô bé một chiếc máy khâu đồ chơi, cô bé đã lấy trộm tuốc nơ vít của Ron và tháo các bộ phận chiếc máy này ra. Chắc chắn, nhiều nữ kỹ sư hoặc nữ quân nhân có thể cũng làm như vậy khi còn nhỏ. Nhưng Brenda hầu như không phải là cô bé dễ thương như những gì Money đã hứa hẹn.

Vấn đề kinh khủng nhất liên quan đến việc đi tiểu: Brenda thường xuyên không chấp nhận việc phải ngồi xuống để đi tiểu. Thay vào đó, cô bé muốn tiểu đứng, việc này thực sự bẩn thỉu đối với một cô gái. Nhưng vì cô bé đang tiểu ra theo lỗ dương vật trước kia nên dòng nước tiểu bắn ra theo chiều song song với mặt đất, khiến nước tiểu vương vãi khắp nơi. Brenda khăng khăng đòi tiểu đứng bằng mọi cách, ngay cả khi ở trường, điều này khiến các bạn cùng lớp của cô bé cảm thấy ghê tởm.

Đó chỉ là khởi đầu cho những rắc rối mà cô bé gặp phải ở trường học. Từ những năm học mẫu giáo trở đi, các bạn cùng lớp của Brenda đã cô lập cô bé; ngay cả giáo viên cũng nhìn cô bé một cách đầy ngờ vực. Chắc chắn Janet đã cố gắng hết sức với Brenda, buộc những dải ruy băng vào mái tóc xoăn của cô bé và đặt cuốn sổ thăng bằng trên đầu để cải thiện dáng đi. Tuy nhiên, dù sở hữu vẻ ngoài nữ tính đầy lôi cuốn, nhưng ngay khi bắt đầu bước đi hoặc nói chuyện, Brenda đã tự phản bội bản thân và biến mình thành một nữ sinh kém quý phái nhất.

Giờ đây, vấn đề không phải nằm ở cách nói chuyện hay dáng đi “nam tính” từ trong bản chất. Vấn đề là, dù trong bất cứ điều kiện nào, phần lớn đàn ông trong văn hóa Bắc Mỹ đều đi bộ và nói chuyện theo một cách nhất định, và Brenda theo bản năng đã sao chép những thói quen đó. Tại sao? Bởi dù thiếu dương vật, và dù đã nhiều năm hòa nhập với xã hội dưới hình hài một cô gái, song cô bé vẫn mang những đặc điểm nhận dạng cơ bản của một người con trai. Cô bé vẫn cảm thấy mình là một người con trai ở một mức độ nguyên bản nào đó.

Thật không may, các bạn cùng lớp của Brenda không hay biết gì về cuộc đấu tranh này. Tất cả những gì chúng biết là một cô gái đang học theo những thói quen của đàn ông, và giống như những đứa trẻ thường làm, chúng chộp lấy sự khác biệt này và bắt đầu chế giễu cô bé là “vượn người” và “người ăn lông ở lỗ”. Chúng ghê tởm sự hung dữ của cô bé. Cô bé luôn lao vào các nữ sinh khác vào giờ ra chơi và đánh gục họ trên sàn đất; họ ghét chơi cùng cô bé. Trên thực tế, Brenda tỏ ra hung dữ hơn nhiều so với người anh em song sinh của mình, trộm đồ chơi của cậu bé và thậm chí đánh anh trai để làm trò vui. (Một lần, khi đang tắm cùng nhau, Brian đã cương cứng và đứng dậy để khoe. “Nhìn xem anh có gì này!”) Nghiêm trọng hơn, khi lớn hơn, Brenda bị đuổi học vì đánh đập một bạn học chế nhạo cô, sau đó vật cô gái đó xuống đất.

Trong thời gian đó, Brenda và cha mẹ của cô bé bay đến Baltimore hằng năm để cập nhật tình hình thay đổi của Brenda với Money[*]. Công bằng mà nói, gia đình Reimer đã giấu Money một số rắc rối của Brenda – họ muốn trở thành những phụ huynh tốt nhất. Nhưng Money đã bỏ qua hoặc phớt lờ nhiều dấu hiệu cảnh báo về bệnh nhân của mình, đặc biệt là trong các cuộc nói chuyện riêng với cô bé. Money sẽ bắt đầu cuộc nói chuyện bằng cách hỏi Brenda một loạt câu hỏi. Khi cô bé cố gắng trả lời, ông ta sẽ nhắc nhở cô bé trả lời theo một định hướng nhất định hoặc thậm chí ngắt lời cô bé. Brenda nhanh chóng học cách trả lời theo hướng mà ông ta muốn nghe: Cô bé thích may vá, chơi với búp bê và làm tóc. Cô bé chưa bao giờ đánh nhau ở trường học. “Bạn không thể tranh luận với các thiên thần áo trắng,” sau đó cô bé giải thích. “Bạn chỉ là một đứa trẻ và suy nghĩ của họ đã được hình thành từ trước cuộc trò chuyện rồi.”

Những cuộc gặp khác với Money là nỗi ám ảnh đối với Brenda. Dù là một người ngọt ngào khi xuất hiện trên truyền hình nhưng Money là một người nói năng thô tục trong giao tiếp cá nhân và thường xuyên xúc phạm bệnh nhân. Ông ta thường bất ngờ hỏi bệnh nhân có thích tắm nước tiểu để thỏa mãn khoái cảm tình dục hay không và thường nói về chủ đề tình dục bằng những từ ngữ thô tục. (“Em đã làm tình với ai bao giờ chưa? Em có thích quan hệ tình dục không?”) Để giúp Brenda hòa nhập với xã hội như một phụ nữ, ông ta đã cho cô bé xem những bức ảnh chụp những đứa trẻ khỏa thân, cũng như những bức ảnh đẫm máu khi sinh con, đảm bảo rằng cô bé cũng sẽ có “lỗ con” sau cuộc phẫu thuật tiếp theo.

Những cuộc nói chuyện kỳ quặc nhất – có dấu hiệu phạm tội – đều có sự xuất hiện của cả Brenda và Brian. Money sẽ ra lệnh cho chúng cởi truồng trong văn phòng của ông ta (nếu chúng không tuân theo, ông ta sẽ mắng chửi chúng), sau đó yêu cầu chúng kiểm tra bộ phận sinh dục của nhau trong khi ông ta đứng đó quan sát. (Ron và Janet không biết chuyện này đang diễn ra; họ tin tưởng Money.) Tệ hơn nữa, Money đã buộc cặp song sinh tham gia vào “trò chơi luyện tập tình dục”, một trong những hoạt động yêu thích của ông ta. Bọn trẻ vẫn mặc quần áo khi thực hiện việc này, nhưng Money sẽ ép Brenda quỳ gối chổng mông và khiến Brian phải va đập đưa đẩy vào mông cô bé nhiều lần. Lần khác, ông ta bắt Brenda nằm theo tư thế dạng hai chân ra và buộc anh trai cô phải nằm đè lên người cô bé. Ít nhất trong một lần, Money đã chụp được bức ảnh những đứa trẻ đang làm điều này.

Brenda nhanh chóng cho rằng người-đàn-ông-tốt-bụng Money kia là một kẻ kinh tởm. Cô bé cũng oán giận sự thích thú của ông ta đối với bộ phận sinh dục của cô bé. “Lúc đó tôi vẫn còn quá nhỏ”, cô nói, “nhưng tôi nhận ra rằng, những người này quá nông cạn nếu [bộ phận sinh dục] là thứ duy nhất mà họ nghĩ tôi cần phải có.”

Trong khi đó, Money luôn khoe khoang với các đồng nghiệp về sự tiến bộ của Brenda. Trong các bài báo khoa học, ông ta tuyên bố rằng không ai nghi ngờ việc cô bé vốn được sinh ra là một người con trai; ông ta thậm chí còn suy đoán về một ngày nào đó cô bé sẽ lớn lên và trở thành một “thức quà gợi cảm”. Trong suốt quá trình thực hiện việc này, ông ta cố gắng giấu kín danh tính của gia đình Brenda, nhưng ông ta cũng đưa câu chuyện của Brenda lên phương tiện truyền thông, vốn luôn nhắc đi nhắc lại những lập luận của mình về tầm quan trọng của đặc điểm sinh học như một con vẹt. Ví dụ, vào năm 1973, tạp chí Time báo cáo rằng, cái gọi là trường hợp sinh đôi “làm dấy lên nghi ngờ về lý thuyết cho rằng sự khác biệt lớn về giới tính, tâm lý cũng như giải phẫu là yếu tố bất biến do gen quy định khi thụ thai.”

Nếu Money là một người có quyền lực thì có lẽ ông ta đã biến cặp song sinh nhà Reimer trở thành ngôi sao quốc tế. Dựa trên nghiên cứu này, phẫu thuật phân định lại bản dạng giới và giới tính đã trở thành phương pháp điều trị tiêu chuẩn trên toàn thế giới cho trẻ sơ sinh có cơ quan sinh dục không rõ ràng và chấn thương bộ phận sinh dục, với số ca phẫu thuật lên đến hàng nghìn ca mỗi năm. Trong mọi bài phát biểu, mọi cuộc phỏng vấn, mọi bản tin truyền hình, ông ta đều tán dương việc Brenda đã trưởng thành như thế nào khi trở thành một cô gái.

Trong khi đó, Brenda thực sự đang có ý định tự tử. Hồi tiểu học, cô bé có một hành vi nhận thức tương tự như hành vi mà nhiều người chuyển giới báo cáo. Lúc đầu, cô bé chỉ cảm thấy khác biệt với những đứa trẻ khác một cách mơ hồ. Sau đó, cô bé cảm thấy khác với giới tính hiện tại của bản thân, khác với các cô gái khác. Sau đó, cô bé bắt đầu có những cảm giác giống con trai hơn là con gái. Không hay biết về giới tính khi sinh của mình, cô bé không biết phải làm gì với tất cả những điều này. Đến tuổi vị thành niên, cô bé bị giày vò bởi những suy nghĩ muốn tự sát: “Tôi cứ hình dung ra một sợi dây thừng bị ném qua xà nhà.”

Những người còn lại trong gia đình cũng không khá hơn. Những cuộc đấu tranh của Brenda đã độc chiếm sự chú ý của gia đình, và Brian bắt đầu có hành vi chơi bời – ăn cắp vặt và học đòi dùng ma túy do không nhận được sự quan tâm của gia đình. Bạn bè của Brian cũng nói rõ rằng, nếu cậu bé không muốn trở thành một kẻ hạ đẳng trong xã hội thì tốt hơn hết là phải loại bỏ sự quái đản trong các mối quan hệ xã hội. Cậu đã thực sự trở thành một kẻ như vậy và sau này cảm thấy xấu hổ vì điều đó. Trong khi đó, Ron sa vào chứng nghiện rượu. Đêm này qua đêm khác, ông lê thân xác từ xưởng cưa về nhà và gây mê bản thân bằng những lon bia trước ti vi; về sau, ông dần chuyển sang uống một thứ rượu mạnh hơn như whisky. Sau đó, mỗi sáng thức dậy, ông ta sẽ khịt mũi, lê mình ra khỏi cửa để bắt đầu lại vòng lặp của ngày hôm trước. “Tôi biết cuộc phẫu thuật này sẽ không mang lại kết quả gì sau khi Brenda 7 tuổi hay gì đó”, ông từng nói. “Nhưng chúng tôi phải làm gì?” Janet cuối cùng đã ngoại tình để trả thù Ron (ông không vào giường ngủ mỗi đêm). Khi Ron biết chuyện, Janet xấu hổ đến mức cố tự sát bằng thuốc ngủ. Sau đó, cô bị suy nhược thần kinh và mắc chứng rối loạn tâm thần, không thể phân biệt giữa tưởng tượng và thực tế.

Tuy nhiên, Janet không bao giờ mất niềm tin vào tính xác thực trong hành động của John Money. Giống như nhiều bà mẹ khác, cô tự trách bản thân về những thất bại của con mình, và nỗ lực gấp đôi sau mỗi lần thất bại. Ví dụ, vì Money từng đề xuất mặc váy cho Brenda nên Janet đã buộc Brenda phải mặc váy đến trường hằng ngày, kể cả trong mùa đông giá rét của Winnipeg. (Một giáo viên cuối cùng đã phải can thiệp.) Money cũng đề nghị Ron và Janet quan hệ tình dục trước mặt cặp song sinh. Janet đã không hành động đến mức như vậy, nhưng đã bắt đầu khỏa thân đi lại trước mặt Brenda để cô bé làm quen với cơ thể phụ nữ.

Theo chỉ dẫn của Money, Brenda cũng đã đến gặp các bác sĩ tâm lý ở Winnipeg để giúp cô bé điều chỉnh hành vi. Họ luôn giữ kín việc cắt bao quy đầu trong quá khứ, và nhận ra những nỗ lực nữ tính hóa cô bé đã thất bại. Tuy nhiên, họ có thể làm gì? John Money là một nhà tình dục học nổi tiếng trên truyền hình; họ là những kẻ ngu ngốc đến từ Manitoba. Về mặt tâm lý, họ cũng trở thành con mồi của ngụy biện chi phí chìm: Chúng ta đã nỗ lực rất nhiều. Tốt hơn là hãy tiếp tục làm việc này. Nói chung, họ cảm thấy bất lực trong việc thay đổi hướng đi hay chống lại Money – chính xác là kiểu tuân theo quyền lực một cách mù quáng, từ đó cho phép hành vi phi đạo đức phát triển.

Tuy nhiên, sức mạnh của Money vẫn có giới hạn. Các nhiễm sắc thể của Brenda không theo kịp những lý thuyết mới nhất của ông ta về sự tầm thường của sinh học, và vào khoảng thời gian mà hầu hết các bé trai bước vào tuổi dậy thì, cơ thể cô bé bắt đầu trải qua những thay đổi điển hình của một nam giới[*]: vai cô bé mở rộng, cánh tay và vùng cổ dày lên, và giọng nói bắt đầu trầm.

Vào mùa hè năm 1977, khi Brenda tròn 12 tuổi, Money cố gắng điều chỉnh cơ thể của Brenda bằng cách kê đơn estrogen. Khi Brenda nghi ngờ hỏi những viên thuốc đó có tác dụng gì, cha cô đã lẩm bẩm: “Để con mặc áo ngực”. Tuy nhiên, Brenda không muốn mặc áo ngực và bắt đầu vứt thuốc vào nhà vệ sinh. Thật không may, những viên thuốc đã để lại một vệt màu hồng khi gặp nước, sự việc bị bại lộ và kể từ đó, cha mẹ của cô bé luôn canh chừng bên cạnh và đảm bảo cô bé nuốt chúng. Trước sự kinh hãi của bản thân, Brenda sớm phát triển vùng ngực và cô bé cố gắng che đậy bằng cách ăn kem để tăng cân.

Chẳng bao lâu sau, Brenda ghê tởm cái nhìn của Money, và cuộc chia tay cuối cùng giữa họ diễn ra tại văn phòng của Money vào năm 1978. Ông ta thúc ép Brenda phẫu thuật thêm ở bộ phận sinh dục. Trước cơn thịnh nộ của Money, Brenda cuối cùng đã đứng lên bảo vệ chính mình và từ chối thực hiện yêu cầu. Vì vậy, để thay đổi chiến thuật, một ngày nọ, Money đã khiến Brenda kinh ngạc khi đưa một người chuyển giới từ nam sang nữ đến buổi nói chuyện của họ. Công việc của người này là thảo luận với Brenda và giải thích về cuộc sống tốt đẹp của cô ta sau khi phẫu thuật.

Một cuộc trò chuyện căng thẳng đã xảy ra sau đó. Khi cuộc trò chuyện kết thúc, Money đưa tay ra để siết chặt vai Brenda. Nhưng Brenda không còn tin tưởng ông ta nữa. Cô bé tưởng tượng ra móng vuốt của ông ta đang vươn tay về phía mình và sợ bị ông ta kéo vào phòng phẫu thuật. Cô bé chạy ra khỏi văn phòng và bắt đầu lao qua các hành lang của bệnh viện, cuối cùng leo lên mái nhà để chạy trốn. Khi được bố mẹ đến đón vào chiều hôm đó, Brenda nói thẳng với họ rằng nếu phải gặp lại Money, cô bé sẽ tự sát.

Một đồng nghiệp của Money sau đó đã nói: “Tôi chưa bao giờ thấy một bệnh nhân nào trong đời cư xử như vậy khi đi khám bác sĩ khác – cô bé đã hoảng sợ tột độ.”

Điều đã cứu mạng Brenda là cuộc gặp của cô bé với Mary McKenty vào năm 1979. Giống như mọi bác sĩ tâm lý khác ở Winnipeg, McKenty nhìn thấu mọi tuyên bố của Money về việc chuyển đổi giới tính thành công. Không giống như các bác sĩ tâm lý khác, McKenty không thúc ép Brenda tuân theo chương trình làm việc của Money. Cô chỉ lắng nghe và cố gắng giành được sự tin tưởng của Brenda.

Chuyện này phải mất một thời gian. Lúc đầu, Brenda chỉ trích McKenty, vẽ những bức tranh biếm họa khó chịu về cô và viết “lệnh tử hình”. Nhưng McKenty vẫn kiên trì, vui vẻ và từng chút một xóa bỏ dần thái độ lạnh lùng của Brenda. Lần đầu tiên cô bé mở lòng với ai đó về những lo lắng của bản thân. Cô bé cũng kể lại những giấc mơ, bao gồm cả những giấc mơ hạnh phúc, trong đó cô bé là một nông dân làm ruộng, và cả những cơn ác mộng, trong đó John Money xuất hiện trong một chiếc áo choàng nham hiểm. Đáp lại, McKenty và Brenda đã thành lập một “câu lạc bộ” có tên “Dont Want to See Dr. Money Club” (Không muốn gặp bác sĩ Money), và tự nhận mình là cảnh sát.

Khi đó, sự đồng cảm như vậy là rất cần thiết vì những chật vật của Brenda ở trường học đã lên mức khủng hoảng. Brenda luôn bị điểm kém và đối mặt với các vấn đề kỷ luật, và trong năm học lớp 9, mùa thu năm 1979, cha mẹ cô bé đăng ký cho cô tham gia một chương trình công nghệ cao, để trở thành một thợ sửa xe hơi. Ở đó, cô bé đã vứt bỏ mọi thói quen nữ tính của bản thân, mặc áo khoác denim, đi giày cao cổ và trở thành nữ sinh đầu tiên trong lịch sử trường thi chuyên ngành Sửa chữa thiết bị gia dụng. Nhưng ngôi trường mới nằm ở một khu vực hoang sơ của thị trấn, và một người bạn học đã từng rút dao đe dọa cô. Một số bạn học nữ của cô cũng từng coi cô là gái mại dâm, và khi họ bắt gặp Brenda đi tiểu đứng vào một ngày nọ, họ đe dọa sẽ giết cô nếu cô lại đặt chân vào phòng tắm nữ. Sau đó, cô bé đã đi tiểu trong một con hẻm gần đó.

Giữa những hỗn loạn này, một bác sĩ địa phương (sau khi tham khảo ý kiến của McKenty) cuối cùng cũng thuyết phục được Ron và Janet nói ra sự thật với Brenda và tiết lộ toàn bộ câu chuyện về cuộc đời cô. Ron đã thực sự cố làm điều này trong một lần trước đây, vào khoảng thời gian Money bắt đầu gây áp lực buộc Brenda phải phẫu thuật nhiều hơn. Nhưng ông không thể cất lời và chỉ nói được rằng một bác sĩ đã phạm sai lầm ở “vùng dưới” từ rất lâu trước đây, và bây giờ một bác sĩ phẫu thuật muốn sửa chữa điều đó. Với cảm giác bối rối, Brenda đã không chú ý đến ý nghĩa đằng sau những câu nói đó. Cô chỉ hỏi về người bác sĩ kia, “Bố có đánh ông ta không?”

Lần này, Ron đưa Brenda đi ăn kem trước khi nói ra mọi thứ – một sự tử tế khiến Brenda ngay lập tức cảm thấy phải đề phòng. Có phải cha mẹ cô sắp ly hôn, hay cuộc phẫu thuật khác chuẩn bị được thực hiện? Ron không nói gì. Thực tế, ông không nói bất cứ điều gì. Họ lấy kem và lái xe về nhà, rồi tấp xe vào lề đường trong im lặng. Ông lại một lần nữa không nói nên lời.

Sau đó, đột nhiên, Ron đã làm được. Ông bắt đầu nói và mọi thứ sụp đổ ngay lập tức – việc cắt bao quy đầu thất bại và việc cô từng là một cậu bé, lý thuyết giới tính của Money và kế hoạch nuôi dạy cô thành một bé gái thực thụ. Ron nói và nói cho đến khi ông khóc sưng cả hai mắt, và vẫn tức tưởi ngay khi đang lái xe trên đường.

Brenda im lặng lắng nghe, cây kem bị bỏ quên của cô nhỏ giọt xuống cánh tay. Dù cảm thấy choáng váng, nhưng cô cũng có cảm giác nhẹ nhõm. Cô nói: “Tất cả mọi thứ đều quá đột ngột và khó hiểu. Và đây là lần đầu tiên mọi thứ trở nên hợp lý.”

Kể từ thời điểm đó trở đi, Brenda quyết tâm sống như một người đàn ông. Cô chỉ hỏi bố mình một câu: “Tên [khai sinh] của con là gì?” Người bố nghẹn ngào thốt lên “Bruce”, nhưng Brenda bác bỏ cái tên đó vì quá ngớ ngẩn. Thay vào đó, cô đã chọn cái tên David, theo tên vị vua trong Kinh thánh: “Cái tên khiến con nhớ đến một người đàn ông đối mặt với một loạt những vấn đề chống lại ông ấy, là người dám đối diện với một người khổng lồ cao hai mét rưỡi. Nó nhắc nhở con về lòng dũng cảm.”

David cần sự can đảm đó. David đã công khai bản dạng tính nam của mình trong một đám cưới diễn ra 6 tháng sau đó. Cậu vẫn còn nhiều phần mỡ với vùng ngực nở to, và đại gia đình nhìn chằm chằm khi thấy cậu đến với bộ comple trên người. Cậu khăng khăng muốn khiêu vũ với cô dâu. Sau đó, cậu cảm thấy tự tin hơn và bắt đầu dùng testosterone. David nhanh chóng vọt cao thêm hơn 3cm, và như một nghi thức cổ điển của mọi người đàn ông, cậu bắt đầu mọc ria mép.

Dù có vẻ hơi khó hiểu nhưng vấn đề không có bạn bè của David giờ đây bỗng trở thành một thứ tài sản: không ai loan truyền tin về quá trình chuyển đổi của cậu hoặc sự thật đáng xấu hổ rằng cậu thiếu dương vật. Anh trai Brian của cậu thậm chí đã thay đổi hành vi của bản thân vì đã từng bỏ rơi em trai trong quá khứ, đưa David tham gia vào nhóm bạn của cậu ta. Cặp song sinh đã tạo nên một câu chuyện không mấy hợp lý về việc David là anh em họ và đến sống chung với gia đình. Về phần Brenda, ừm, cô đã chết trong một vụ rơi máy bay trên đường đến thăm bạn trai cũ ở British Columbia. Không ai thực sự tin điều đó, nhưng câu chuyện đã làm chệch hướng các câu hỏi tò mò một cách đủ hiệu quả.

Tuy nhiên, dù cảm thấy khá hơn song các vấn đề của David sẽ không thể biến mất một cách kỳ diệu sau hàng chục năm trải qua cái mà cậu gọi là “tẩy não”. Đặc biệt, cậu nảy sinh mơ tưởng trả thù bác sĩ đã cắt bao quy đầu. Thật không may, sự tức giận và những viên thuốc testosterone không hòa hợp với nhau, và David dùng 200 đô la mà cậu tiết kiệm được từ công việc phát báo, mua một khẩu súng Luger của Nga chưa được đăng ký trên đường phố Winnipeg và đến bệnh viện nơi người bác sĩ nọ làm việc. Khi cậu đến văn phòng của người bác sĩ và rút súng ra, bác sĩ tuyên bố không nhận ra cậu. “Hãy nhìn cho kỹ đi”, David hét lên. Bác sĩ bắt đầu khóc lóc. David hét lên, “Ông có biết ông đã khiến tôi phải trải qua những cái quái gì không”

Nhưng tiếng sụt sịt của vị bác sĩ đã làm David mủi lòng; cậu quay lưng bỏ đi. Bác sĩ gọi với theo, “Chờ đã!”, Nhưng David đã biến mất. Cậu lang thang xuống một con sông gần đó và đập vỡ chiếc Luger bằng một tảng đá. Cậu đã suýt mất mạng một lần vì sai lầm của bác sĩ này và quyết định sẽ không có thêm thương vong nào nữa. Thật không may, cuộc sống lại luôn có những lựa chọn khác.

Vào tháng 10 năm 1980, năm David 15 tuổi, cậu bé đã trải qua một cuộc phẫu thuật loại bỏ phần ngực, sau đó là phẫu thuật tạo hình vào tháng 7 năm sau để tạo cơ quan sinh dục nam. Các bác sĩ phẫu thuật đã tạo ra một dương vật mới cho cậu bé từ phần cơ đùi và tái tạo một túi bìu từ phần thịt âm hộ trước đây của cậu.

Tinh hoàn hoàn toàn là thứ trang trí, hai quả trứng bằng nhựa. Nhưng niệu đạo mới của cậu bé liên tục bị tắc và nhiễm trùng, và cậu phải đến bệnh viện 18 lần chỉ trong năm đầu tiên đó. Cậu cũng cảm thấy dương vật lủng lẳng giữa hai chân mình hơi quái dị.

Tuy nhiên, khi tình trạng nhiễm trùng được điều trị ổn định và David dần phát triển định hình cơ thể, cậu đã nắm lấy bản chất nam giới bên trong cơ thể mình. Khi bước sang tuổi 18, cậu nhận được một khoản dàn xếp trị giá 170.000 đô la từ bệnh viện đã cắt hỏng bao quy đầu của mình, mua một chiếc xe tải có ti vi và một quầy bar nhỏ bên trong để “la cà với một số quý cổ”. Cậu gọi nó là Shaggin’ Wagon. Với vẻ ngoài bảnh bao, cơ bắp cuồn cuộn và mái tóc xoăn rối, cậu không bao giờ thiếu những buổi hẹn hò mỗi ngày.

Điều cậu ấy thiếu là sự tự tin để thực hiện thêm bất cứ hành động nào khác trong các buổi hẹn hò ngoài những nụ hôn. Cậu đã đối phó với nỗi sợ quan hệ tình dục của mình bằng cách uống thật nhiều rượu và ngất đi trước khi bất cứ điều gì có thể xảy ra. Nhưng vào một buổi sáng nọ, cậu thức dậy và thấy vẻ mặt của người con gái hẹn hò bên cạnh mình, cậu biết cô đã nhìn trộm bên dưới quần áo của mình. Cô gái nhanh chóng kể cho mọi người trong thị trấn nghe về dương vật Frankenpenis của cậu, và những người sống lâu năm tại thị trấn kể lại câu chuyện xuất hiện trên báo từ lâu trước đó, về chàng trai tội nghiệp đã mất đi bản lĩnh đàn ông của mình. Sự sỉ nhục đã tạo ra quá nhiều áp lực đối với David. Ngay ngày hôm sau, cậu đã nuốt hết cả lọ thuốc chống trầm cảm của mẹ mình và gục xuống ghế sofa của gia đình để tự tử.

Cha mẹ tìm thấy cậu ấy bất tỉnh bên cạnh một chiếc lọ rỗng. Đau lòng thay, Janet gào thét tự hỏi rằng có nên để cậu nằm chờ chết ở đó hay không; vì đây là lần duy nhất trong đời David mang một vẻ mặt thật bình yên. Nhưng tất nhiên, người mẹ không thể để con trai mình chết, và một phút sau, bà và Ron vội vàng đưa cậu đến bệnh viện. David nằm ở đó một tuần, và sau khi xuất viện, cậu cố gắng tự sát một lần nữa bằng cách uống thêm thuốc và định dìm mình chết đuối trong bồn tắm. Cậu đã bất tỉnh trước khi có thể bước vào bồn tắm, và lần này anh trai đã đưa cậu đến bệnh viện.

Những nỗ lực tự tử chấm dứt sau lần đó, nhưng việc ấp ủ thì không hề. Brian sớm kết hôn và bắt đầu có con điều mà David luôn ao ước. Điều này khiến David tức giận với cả thế giới, và cậu bắt đầu dành nhiều tháng một mình tại một căn chòi nhỏ ở vùng hoang dã bên ngoài Winnipeg.

David Reimer (tên khai sinh: Bruce, tên thường gọi: Brenda) chụp ảnh trong phòng khách với vợ, Jane và con trai, Anthony.

Tuy nhiên, mọi thứ dần trở nên tốt đẹp hơn trong những năm tiếp theo. Dù còn do dự, nhưng cậu đã kể cho một vài người bạn thân nghe về biến cố của mình và cuộc sống trước đây là một cô gái. Sau đó, vợ của anh trai cậu đã mai mối cậu với Jane, người cũng từng phải đối mặt với một quá khứ đầy rắc rối của riêng mình – ba đứa con với ba người đàn ông khác nhau – và luôn mong muốn ổn định cuộc sống. Cô và David nhanh chóng bắt đầu hẹn hò, và cậu thích việc cô đã có con vì cậu có thể nhận chúng làm con nuôi. Tuy nhiên, cậu không kể cho cô nghe về quá khứ của mình vì nghĩ cô sẽ từ chối. Cuối cùng, khi không thể che giấu được nữa, cậu bắt đầu thú nhận – chỉ để cô biết mọi chuyện. Cô đã biết tất cả, biết trước buổi hẹn hò đầu tiên của họ. Trái tim của David tan chảy: “Đó là khi tôi biết tình cảm của cô ấy là thật lòng. Tôi biết cô ấy quan tâm đến tôi”. Cậu bán chiếc Shaggin Wagon và mua một chiếc nhẫn kim cương, kết hôn với Jane vào tháng 9 năm 1990.

Đến thời điểm đó, David cũng đã có được một dương vật mới. Phẫu thuật tạo hình đã phát triển nhanh chóng, và trong cuộc phẫu thuật kéo dài 13 giờ, các bác sĩ phẫu thuật đã tạo ra một bộ phận đẹp đẽ từ các dây thần kinh và phần thịt cẳng tay cùng phần sụn từ một trong các xương sườn của cậu. Nó có đủ chức năng quan hệ tình dục và dù không mang lại nhiều cảm giác nhưng cậu vẫn có thể xuất tinh và đạt cực khoái. David sớm ổn định cuộc sống hôn nhân và nhận công việc dọn dẹp tại một lò mổ – công việc khó khăn, đầy máu me khiến cậu rùng mình sợ hãi. Mọi thứ dường như đã diễn ra theo chiều hướng tích cực.

Dù không bao giờ công khai rút ý kiến, song John Money đã loại bỏ mọi nguồn thông tin liên quan đến trường hợp sinh đôi trong các bài diễn thuyết và các bài báo của mình vào những năm 1980. Sự im lặng này khiến các đồng nghiệp của ông ta cảm thấy bối rối, những người không biết thực hư câu chuyện và không thể hiểu tại sao ông ta lại từ bỏ một nghiên cứu là tâm huyết cả đời của mình. Bất cứ khi nào ai đó hỏi về cặp song sinh, Money đều tức giận và tuyên bố họ đã “mất liên lạc”. Trong khi đó, hàng nghìn trẻ sơ sinh trên khắp thế giới tiếp tục phẫu thuật bộ phận sinh dục dựa trên “trò chơi khoa học viễn tưởng” của ông ta – rõ ràng là một trường hợp sai lầm trong khoa học[*] như bạn đã thấy.

Sự sụp đổ của Money chỉ xảy ra khi Milton Diamond, một cựu nghiên cứu sinh ở Kansas từng hỗ trợ nghiên cứu chuột lang tiếp xúc với hormone từ trong bụng mẹ đưa ra những tuyên bố về Money. Giờ đây, là một nhà tâm lý học chuyên nghiệp, Diamond từ lâu đã nghi ngờ những tuyên bố của Money, và được cho là đã đăng bài trên các tạp chí tâm lý học để cầu xin thông tin của bất kỳ ai biết cách liên lạc với cặp song sinh. Diamond cuối cùng đã tìm ra họ vào giữa những năm 1990, và mọi điều David nói với ông càng củng cố thêm sự nghi ngờ về Money. Chắc chắn Diamond không phải là người theo thuyết tất định sinh học (Biological Determinism). Ông tin rằng, môi trường và văn hóa đã định hình giới tính của con người bằng mọi cách, và tất cả chúng ta đều có những đặc điểm nam tính và nữ tính. Ông cũng khẳng định sinh học thực sự đóng một vai trò nhất định trong tình dục của con người, và những hệ tư tưởng như Money không chỉ sai trái mà còn gây hại cho bệnh nhân[*].

Vào mùa xuân năm 1997, Diamond và một trong những bác sĩ tâm lý trước đây của Brenda từ Winnipeg là đồng tác giả của một bài báo chấn động về cuộc đời đầy biến động của David. Lúc đầu, David miễn cưỡng tham gia, nhưng cậu đã rất ngạc nhiên khi biết rằng hàng nghìn đứa trẻ khác có cơ quan sinh dục không rõ ràng đã được phẫu thuật dựa trên việc chuyển đổi “thành công” cậu thành nữ giới và David cảm thấy có nghĩa vụ phải tìm hiểu sự thật về hồ sơ khoa học này.

Ngoài một số trích dẫn, Diamond không đề cập đến tên Money trong bài báo và chắc chắn không dùng lời lẽ công kích ông ta. Money không quan tâm. Một phần tư thế kỷ sau khi bị phê phán, Money vẫn còn căm ghét Mickey Diamond và khi bài báo bắt đầu thu hút sự chú ý của giới truyền thông, Money quay ra tiếp tục tấn công. Ông ta tuyên bố tất cả các đối thủ của ông ta đều là những kẻ bảo thủ, cố chấp bôi nhọ ông ta cùng toàn bộ lĩnh vực giới tính học. Ông ta là nạn nhân thực sự ở đây – “bị tấn công bởi nọc độc mù quáng của một con rắn hổ”. Ông ta cũng sử dụng cách cổ điển để bảo vệ hành vi phi đạo đức của mình khi đẩy trách nhiệm lên người khác. Đầu tiên, ông ta chỉ ra rằng, lỗi là do các bác sĩ phẫu thuật đã cắt bộ phận sinh dục của David, chứ không phải ông ta, như thể các lý thuyết và cách xử lý vụ việc của ông ta chỉ là ngẫu nhiên. Ngoài ra, ông ta còn bắt đầu tung tin đồn rằng Ron và Janet là những kẻ sùng đạo (họ là tín đồ dòng Mennonite), những người không thể nhận ra vai trò giới tính truyền thống trong quá khứ và do đó đã phá hoại cơ hội sống hạnh phúc như một người phụ nữ của David. Giá như họ đủ cam kết, đủ tiến bộ, David hẳn sẽ ổn. Với sự trung thành của cặp vợ chồng nhà Reimer đối với Money, câu nói này đặc biệt tàn nhẫn.

Các đồng minh của Money trong giới học thuật tiếp tục bảo vệ ông ta sau khi vụ bê bối Reimer bị vỡ lở, và thậm chí ngày nay, một số nhà khoa học xã hội vẫn cho rằng, giới tính – không phải bản dạng giới, mà là giới tính sinh học – không có cơ sở về bản chất và ít nhiều là một âm mưu chính trị. Các đồng minh khác từ bỏ Money vào đầu những năm 2000, đặc biệt là trong cộng đồng người liên giới và chuyển giới. Điều này khiến một số người hâm mộ của Money bực tức, cho rằng Money có lẽ đã đóng góp nhiều công lao nhiều hơn bất kỳ người nào khác để giành được sự chấp nhận chính thống cho các nhóm người này vào giữa thế kỷ XX. Điều đó nói lên rằng, Money đã đẩy hàng nghìn trẻ em khác giới vào cái mà Milton Diamond gọi là một cuộc phẫu thuật “không cần thiết, không được kiểm chứng và thay đổi cuộc sống”, cuộc phẫu thuật loại bỏ hầu hết cảm giác tình dục và củng cố quan điểm rằng chúng là những kẻ lệch lạc cần được “sửa chữa”. Ngoài ra, dù Money không có ý định này, nhưng việc ông ta nhấn mạnh vào khía cạnh văn hóa thay vì tự nhiên đã có tác dụng rất lớn trong việc khiến chuyển giới và thậm chí cả đồng tính luyến ái dường như không giống với những đặc điểm bẩm sinh mà giống với những lựa chọn lối sống đơn thuần hơn. Bởi nếu chỉ môi trường tạo ra bản dạng và xu hướng tình dục, thì việc thay đổi môi trường sẽ làm thay đổi những khía cạnh đó của tình dục. Những người cố chấp thực sự đã lần lượt khai thác khái niệm lựa chọn này trong việc quảng bá “liệu pháp chuyển đổi” và các chương trình khác nhằm mục đích nắn “thẳng” những người đồng tính trở lại.

Nhưng tất cả những điều phi đạo đức mà Money đã làm – che giấu bản chất thử nghiệm của phương pháp điều trị; khai thác bi kịch gia đình để tranh đoạt danh lợi; từ chối rút lại lý thuyết của bản thân khi chúng được chứng minh là thiếu cơ sở – điều đáng nguyền rủa nhất là từ chối quyền tự chủ của David với tư cách là một con người. Khi phải chịu đựng cái tên Brenda, David đã cho Money thấy mọi dấu hiệu rằng cậu không hề hạnh phúc khi là một cô gái. Money không chấp nhận, khẳng định mình là người có thẩm quyền và biết rõ hơn về mọi thứ. Liên giới và những người chuyển giới đều đã quá quen thuộc với việc các nhà tâm lý học làm điều tương tự với họ: bác bỏ những tuyên bố, ép buộc họ thực hiện điều trị. Không hoàn toàn giống như vai diễn của Jeff Goldblum, nhưng Money đã bị cuốn vào câu hỏi khoa học về việc liệu có thể chuyển đổi một cậu bé như David thành nữ giới đến mức không chịu dừng lại để xem liệu ông ta có nên làm điều đó hay không. Chính vì điều đó, một số người không bao giờ tha thứ cho ông ta.

Hầu hết các nhà tâm lý học chấp nhận rằng, bản sắc tình dục của chúng ta bắt nguồn từ sự tác động qua lại phức tạp của giải phẫu cơ thể, hệ thống thần kinh não bộ, hormone, môi trường gia đình và ảnh hưởng văn hóa[*]. Hơn nữa, dù bản dạng giới không hoàn toàn cố định từ khi sinh ra đến khi chết đi, nhưng nó cũng không linh hoạt một cách vô hạn và các bác sĩ cũng như những người ngoài cuộc khác không thể thay đổi giới tính theo yêu cầu. Vì những lý do này, vào năm 2015, Liên Hợp Quốc tuyên bố rằng, các loại phẫu thuật mà Money ủng hộ – trên trẻ sơ sinh bị thiến và trẻ sơ sinh có bộ phận sinh dục không rõ ràng – là vi phạm nhân quyền. Thật không may, những quy định như vậy đã đến quá muộn đối với David Reimer.

Người viết tiểu sử của David Reimer từng nhận thấy rằng, bất cứ khi nào chuyển từ nói về cuộc sống hiện tại của mình với tư cách là David sang nói về cuộc sống quá khứ với tư cách là Brenda, cậu cũng thay đổi nhân xưng từ “tôi” sang “bạn”, như thể đang phân biệt bản thân. (“Tôi sẽ đánh đổi bất cứ thứ gì để có thể đến gặp một nhà thôi miên và xóa đi toàn bộ quá khứ của mình. Bởi với tôi, đó là sự tra tấn. Việc họ đã làm với bạn trên cơ thể bạn đôi khi không tồi tệ bằng những gì họ đã làm với tâm trí của bạn – với một cuộc chiến tâm lý bên trong đầu bạn.”) Đáng buồn thay, quá khứ của David lại không chịu ngủ yên.

Lò mổ nơi cậu làm việc đóng cửa vào cuối những năm 1990, và David phải chật vật tìm việc làm sau đó. Cậu lúc nào cũng không an tâm về cuộc sống của mình, lo lắng bị thất nghiệp và không thể kiếm tiền trang trải cuộc sống. Sự bất an ấy cùng sự nóng giận và nỗi sợ bị bỏ rơi luôn thường trực cũng hủy hoại cuộc hôn nhân của cậu. Không có gì ngạc nhiên khi cậu từ chối gặp chuyên gia tâm lý để nhận được sự giúp đỡ.

David thực sự suy sụp khi người anh em song sinh Brian tự sát. Brian chưa bao giờ vượt qua được việc Brenda – David luôn độc chiếm sự chú ý của gia đình. Sau một thời niên thiếu phạm pháp, Brian bắt đầu trộm cắp ô tô khi trưởng thành và bị lôi ra tòa vì tội hành hung. Cậu ta cũng có con ở tuổi còn quá trẻ và đã trải qua một cuộc ly hôn tồi tệ. Thật đáng khâm phục, cậu ta đã cố gắng nuôi con một mình, nhưng cũng bắt đầu nghiện rượu và rơi vào trầm cảm. Vào mùa xuân năm 2002, cậu ta đã uống hết một lọ thuốc chống trầm cảm khác và tự kết liễu cuộc đời mình.

Hai anh em họ không hề có mối quan hệ tốt đẹp vào thời điểm đó, nhưng cái chết này đã hủy hoại David và góp phần đẩy cậu vào vòng xoáy sụp đổ. Hằng đêm, David thường có những hồi tưởng dữ dội về cuộc sống khi còn là Brenda, và chạy vào phòng tắm để nôn mửa. Vấn đề tài chính của cậu cũng là một nỗi lo. David kiếm được một khoản từ cuốn tiểu sử về bản thân, và sau đó cũng nhận được một số công việc sửa chữa tại một sân gôn, thay bóng đèn, rửa cửa sổ và dọn dẹp phòng tắm; các đầu bếp trong câu lạc bộ thỉnh thoảng cho cậu món xúp còn thừa dành cho bữa tối. Nhưng cuối cùng, khi đầu tư 65.000 đô la vào một cửa hàng chơi gôn lừa đảo do những kẻ chuyên nghiệp điều hành, cậu đã đánh mất toàn bộ số tiền tiết kiệm cả đời mình.

Chiếc áo vắt lên lưng lừa hay cú đánh cuối cùng khiến cậu ngã quỵ là khi người vợ, Jane, không thể chịu đựng được tâm trạng thất thường của cậu nữa và đề nghị chia tay. David nổi điên và bỏ nhà đi. Jane đã báo cảnh sát về việc chồng mình mất tích, và cảnh sát đã tìm ra cậu hai ngày sau đó. Cậu không hề hấn gì nhưng không muốn Jane biết nơi ở của mình. Cô thở dài và yên tâm làm việc tiếp, ít nhất thì chồng cô vẫn còn sống.

Hai giờ sau, cô nhận được cuộc gọi thứ hai. David đã tự sát. Theo số liệu thống kê, phụ nữ thường cố gắng tự tử nhiều hơn nam giới, nhưng tỷ lệ tự tử thành công lại cao hơn ở nam giới, chủ yếu là vì họ sử dụng các phương pháp bạo lực hơn. Dù từng cố tự tử bằng thuốc trong quá khứ, song David đã lựa chọn phương pháp bạo lực nhất có thể trong lần này. Ngay sau khi Janet đi làm, cậu trở về nhà, vớ lấy một khẩu súng ngắn, và lên nòng bên trong nhà để xe. Sau đó, như người viết tiểu sử của cậu thuật lại trong một đoạn tái bút buồn bã, “Sau khi lái xe đến bãi đậu xe của một cửa hàng tạp hóa gần đó, anh rút súng và, tôi hy vọng, bỏ lại những day dứt và đau khổ của bản thân mãi mãi.”

Kể từ khi David Reimer qua đời, những người khác đang ở hoàn cảnh tương tự đã chia sẻ rằng việc chuyển đổi giới tính của họ cũng không thành công. Tuy nhiên, dù văn hóa định hình chúng ta đến mức độ sâu sắc như thế nào đi nữa, thì con người không phải là những phiến đá trắng, và văn hóa không thể ghi đè lên 160 triệu năm tiến hóa của động vật có vú. Tất nhiên, không phải tất cả phụ nữ và nam giới đều tuân theo định kiến về giới và thực tế sinh học không có nghĩa là không tồn tại sự tách biệt về giới tính. Nhưng theo Milton Diamond, sinh học tình dục chắc chắn là thứ có thật: “Chúng ta không bước vào thế giới này trong vô dạng... chúng ta đến đây với một mức độ nam tính và nữ tính nào đó, vượt quá bất cứ điều gì xã hội muốn đưa vào chúng ta”. Trong mọi nền văn hóa ở mọi thời đại đã được biết đến, đàn ông và phụ nữ có những cách cư xử khác nhau và điều đó rất khó có thể thay đổi một cách nhanh chóng.

Điều đó đúng với hành vi phạm tội như bất kỳ lĩnh vực nào khác. Về mặt thống kê, đàn ông phạm tội nhiều hơn phụ nữ, và vì lý do đó, hầu hết những kẻ xấu trong cuốn sách này đều là đàn ông. Nhưng chúng ta sắp gặp nhân vật phản diện nữ đầu tiên – thủ phạm của một trong những vụ lừa đảo quy mô nhất trong lịch sử khoa học.

12 LỪA ĐẢO | NỮ SIÊU NHÂN

Mọi người đều rất phòng thí nghiệm vaccine gần Boston, và không ai ở đó làm việc chăm chỉ hơn cô ta. Cô ta luôn là người đến văn phòng lúc tờ mờ sáng và là người cuối cùng tắt đèn của phòng thí nghiệm mỗi đêm. Cô ta cũng không bao giờ nghỉ trưa và thường mang theo cả giấy tờ công việc khi đi nghỉ. Trên hết, một mặt cô ta đã nhận được bằng sau đại học chuyên ngành hóa học thông qua một chương trình bán thời gian tại Harvard. Như những gì chia sẻ với các đồng nghiệp, cô ta bị buộc thôi học chương trình cử nhân tại Harvard vài năm trước đó vì thiếu tiền và phải học nốt chương trình tại một trường công lập. Do đó, tấm bằng sau đại học tại Harvard mang lại cảm giác vô cùng ngọt ngào – đặc biệt là khi cô ta đã hoàn thành chương trình học trong thời gian kỷ lục, chỉ một năm. Để ăn mừng, phòng thí nghiệm đã tổ chức tiệc mừng cho cô ta với biểu ngữ “Xin chúc mừng, Annie!”

Điều quan trọng nhất ở đây là: tất cả chỉ là lừa bịp. Dookhan chưa bao giờ tham gia một lớp học nào ở Harvard, dù là hệ chính quy hay bất kỳ hệ nào khác. Thậm chí, Harvard cũng không cung cấp chương trình bán thời gian nào liên quan đến hóa học. Dookhan đã dựng lên toàn bộ câu chuyện này, như một mưu đồ để thăng tiến nhanh hơn tại công ty mà cô ta đang làm việc.

Thật không may cho cô ta, canh bạc này đã không thành công và công ty từ chối thăng chức cho cô ta. Quá tức giận, cô ta đã làm giả sơ yếu lý lịch của bản thân (xóa trường Harvard nhưng lại lừa rằng cô ta đã học được một nửa chương trình thạc sĩ ở một trường khác) và bắt đầu tìm kiếm một công việc mới vào năm 2003. Không lâu sau, cô ta nhận được lời đề nghị từ một phòng thí nghiệm của chính phủ ở gần đó, nơi tiến hành công tác kiểm tra các loại ma túy cho các vụ án tại tòa.

Cho đến thời điểm đó, Dookhan, một phụ nữ 25 tuổi, đã nói quá nhiều dối trá. Nhưng cô ta luôn tỏ ra liêm chính ở băng ghế phòng thí nghiệm: không có bằng chứng nào chứng minh cô ta vi phạm hay gian lận gì tại công ty vaccine. Thế nhưng điều đó sắp sửa thay đổi.

Hầu hết mọi người phớt lờ các quy tắc luật lệ thì cũng đều lười biếng, nhưng Annie Dookhan thì không, cô ta luôn làm việc rất chăm chỉ.

Cô ta lớn lên ở Trinidad, nhập cư đến Boston cùng cha mẹ vào cuối những năm 1980, lúc chừng 11 tuổi. Sau đó, cô ta theo học tại trường Boston Latin danh tiếng và tham gia các cuộc thi chạy ở đó; cô ta thậm chí còn cố gắng tham gia môn chạy vượt rào dù chỉ cao chừng mét rưỡi. Cô ta thi đấu rất tệ ở môn thể thao này, nhưng huấn luyện viên vô cùng ngạc nhiên trước sự nhiệt huyết của cô ta.

Cô ta đạt điểm xuất sắc môn khoa học tại Boston Latin, sau đó tuyên bố bản thân đã tốt nghiệp loại xuất sắc tại ngôi trường này dù trường này không cấp bằng đó. Cô ta còn nói với mọi người rằng bố mẹ cô ta đều là bác sĩ. Những lời nói dối vặt này tiếp tục diễn ra ở trường đại học và sau đó là tại công ty vaccine và phòng thí nghiệm y dược của nhà nước, nơi cô ta tự tạo ra những danh hiệu phức tạp cho bản thân, như “giám sát viên thường trực chủ nghĩa khủng bố hóa học và sinh học” hay “đặc vụ hoạt động đặc biệt” của FBI.

Tuy nhiên, dù rất đáng ghét nhưng những lời nói dối của cô ta vẫn chưa làm hại ai tính đến thời điểm đó. Nhưng những lời nói dối nhỏ nhặt đó cứ thế lớn dần theo năm tháng và sớm tích lũy đủ sức mạnh để đẩy mọi chuyện theo chiều hướng đen tối.

Phòng thí nghiệm của Dookhan phân định các loại ma túy mà cảnh sát thu giữ trong các cuộc đột kích. Đôi khi đây là những bánh ma túy nguyên chất; đôi khi chúng là những gói nhỏ được trộn với bột nở hoặc sữa công thức trẻ em và chia thành những gói nhỏ trong túi bóng hoặc giấy thiếc vuông bán rong trên phố. Vì nhiều loại thuốc có đặc điểm bên ngoài giống nhau nên cảnh sát sẽ phải chuyển chúng đến phòng thí nghiệm để Dookhan và các đồng nghiệp của cô ta có thể xác định loại của ma túy thông qua một loạt các cuộc kiểm tra.

Vòng kiểm tra đầu tiên, được gọi là các xét nghiệm giả định, cho các nhà phân tích biết loại ma túy gốc mà họ đang xử lý. Một thử nghiệm liên quan đến việc thêm formaldehyde và axit sulfuric vào một loại bột không xác định. Nếu mẫu chuyển sang màu đỏ tím, đó là thuốc phiện; nếu nó chuyển sang màu cam cháy, đó là một chất amphetamine. Các hóa chất khác có thể làm thuốc chuyển sang màu xanh lục hoặc xanh lam.

Giả sử nhà hóa học có trong tay một loại thuốc phiện. Sau đó, họ sẽ tiến hành xét nghiệm khẳng định thứ hai để thu hẹp kết quả xuống một loại ma túy cụ thể. Xét nghiệm khẳng định bao gồm việc lấy một chút mẫu chưa xác định, hòa tan nó trong chất lỏng và thực hiện qua một số phân tích bên trong thiết bị chuyên dụng. Các mẫu thuốc phiện đã được xác định (ví dụ như morphin, heroin, fentanyl) được phân tích giống nhau trong cùng một lần thực hiện. Sau đó, thiết bị chuyên dụng sẽ tạo ra một số đồ thị – một loại mã vạch cho mỗi mẫu. Bằng cách so sánh mã vạch từ mẫu chưa được xác định với mã vạch từ các mẫu đã được xác định, các nhà hóa học có thể xác định chính xác loại thuốc có liên quan và thông báo cho cảnh sát.

Giống như các phòng thí nghiệm nghiên cứu ma túy trên toàn quốc, phòng thí nghiệm ở Boston ngập tràn các mẫu để kiểm tra. Đến năm 2003, lượt xếp hàng chờ xét nghiệm đã tăng lên vài nghìn mẫu phẩm; căn phòng bảo mật nơi họ lưu trữ các mẫu chưa được kiểm tra cuối cùng đã bị nhồi nhét nhiều đến mức việc đi lại bên trong rất nguy hiểm tính theo tiêu chuẩn an toàn. Nhưng với sự xuất hiện của Dookhan, mọi thứ bắt đầu khởi sắc. Cô ta nhanh chóng tự nhận mình không chỉ là nhà hóa học chăm chỉ nhất (là người đi làm đầu tiên, về nhà cuối cùng) mà còn là người nhanh nhẹn nhất. Trong năm đầu tiên làm việc, cô ta đã xử lý 9.239 mẫu thuốc – cao gấp 3 lần mức kiểm tra trung bình của 9 nhà hóa học khác và tương đương hơn một phần tư số mẫu phẩm của phòng thí nghiệm nói chung. Mọi người ở đó bắt đầu gọi cô ta là nữ siêu nhân, một lời khen ngợi khiến cô ta rất tự hào. Trong các email gửi tới các công tố viên mà cô ta đã làm việc cùng, cô ta khoe khoang về việc mình là người không thể thiếu trong phòng thí nghiệm.

Tuy nhiên, cô ta đã sử dụng lời khen ngợi này như một loại dầu dưỡng xoa dịu cơn đau của bản thân. Năm 2004, cô ta gặp một kỹ sư tại quê hương Trinidad và kết hôn với người đàn ông này. Không lâu sau, cô ta có thai. Nhưng cô ta không giữ được con vào lần mang thai đầu tiên này. (Sau đó cô ta bị sẩy thai thêm một lần nữa.) Mỗi lần mất con đều khiến cô ta suy sụp và gây căng thẳng lớn cho mối quan hệ mà cô ta đang có.

Thay vì dành thời gian nghỉ phép để nghỉ ngơi và tìm cách xử lý vấn đề mình đang gặp phải như sếp của cô ta động viên, Dookhan đã xóa tan nỗi đau bằng cách dành nhiều thời gian hơn ở băng ghế phòng thí nghiệm. “Tôi có sô cô la và công việc”, cô ta nói với sếp của mình, “và đó là cách giải quyết của tôi”. Một năm sau lần sẩy thai đầu tiên, cô ta đã đạt được năng suất làm việc thậm chí còn kinh khủng hơn trước, triển khai phân tích 11.232 mẫu, cao gần gấp đôi nhà hóa học đứng thứ 2 và gấp 4 lần mức trung bình của phòng thí nghiệm. Dookhan sau đó đã hạ sinh một cậu con trai khuyết tật, điều này khiến năng suất của cô ta bị chậm lại phần nào, nhưng cô ta vẫn tiếp tục lấy lòng các nhà hóa học đồng nghiệp của mình năm này qua năm khác. Trong khi hầu hết mọi người kiểm tra hai chục mẫu hơn một lúc thì Dookhan thường lấy 50 hoặc 60 mẫu và có lần lấy tới 119 mẫu.

Nhà phân tích chất gây nghiện Annie Dookhan (Được sự cho phép của tờ Boston Herald).

Tuy nhiên, dần dần, các đồng nghiệp của cô ta bắt đầu nghi ngờ về tốc độ làm việc quá khủng khiếp này. Một số mối nghi ngờ trong số đó hoàn toàn có cơ sở thực tế. Làm thế quái nào mà một người lại có thể làm việc nhanh như vậy? Họ cũng bắt đầu lần ra các manh mối. Một đồng nghiệp từng bắt gặp Dookhan không kiểm chuẩn cân trước khi đo – một bước quan trọng để đảm bảo độ chính xác, vì sự khác biệt giữa 27,99 gam và 28,00 gam ma túy đồng nghĩa với sự chênh lệch vài năm tù. Các đồng nghiệp cũng nhận thấy rằng, dù tất cả các kiểm tra của Dookhan đều được lưu thông tin, song dường như cô ta chưa bao giờ sử dụng kính hiển vi của mình. Trong một mối nghi ngờ khác có liên quan, cô ta dường như không tạo ra số rác thải tương đương mức tiêu chuẩn. Trong một xét nghiệm, được gọi là xét nghiệm tinh thể, các nhà hóa học đã trộn một loại thuốc không xác định với một chất lỏng trên một lam kính. Tinh thể sẽ sớm hình thành. Các loại thuốc khác nhau tạo ra các tinh thể có hình dạng khác nhau mà các nhà hóa học xác định được dưới kính hiển vi. Mỗi xét nghiệm yêu cầu một lam kính sạch để tránh nhiễm bẩn, vì vậy dựa trên số lần xét nghiệm, các nhà hóa học nên vứt bỏ một số lam kính nhất định mỗi tháng. Dookhan thì không. Các đồng nghiệp nhìn vào thùng rác của cô ta và nhận thấy nó không hề có một chút rác nào bên trong.

Các đồng nghiệp của Dookhan đã có những nghi ngờ hoàn toàn đúng đắn. Dù không rõ chính xác thời điểm bắt đầu nhưng cô ta đã thực hiện hành vi gian lận quy mô lớn. Thay vì thực sự thực hiện các xét nghiệm, cô ta phỏng đoán các mẫu thử – nhìn lướt qua và đưa ra phán đoán về loại ma túy cần xét nghiệm.

Cô ta đã giải quyết vấn đề này bằng cách khai thác một lỗ hổng trong quy trình làm việc của phòng thí nghiệm. Vì được thực hiện theo chuỗi hành trình mẫu phẩm (CoC), tất cả các mẫu ma túy đều được kèm theo “phiếu kiểm soát” cho biết thời điểm thu giữ ma túy, cảnh sát giả định đó là ma túy gì... Đây là một quy trình chuẩn của cảnh sát. Vấn đề là, các nhà hóa học như Dookhan có quyền tiếp cận phiếu kiểm soát, do đó có thể biết những dự đoán của cảnh sát về loại ma túy. Cho phép các nhà hóa học xem thông tin này dù vì lý do gì đi nữa thì cũng là một ý tưởng tồi. Những nghi ngờ của cảnh sát chắc chắn sẽ làm các nhà hóa học xuất hiện thiên kiến, thúc đẩy họ đi đến những kết luận nhất định và rời xa các kết quả thực tế có khả năng khác. Tuy nhiên, Dookhan đã khai thác triệt để lỗ hổng này, sử dụng phỏng đoán của cảnh sát như toàn bộ “phân tích” của cô ta. Nếu họ nói đó là heroin, thì đó là heroin. Đỡ tốn công mất sức.

Công bằng mà nói, Dookhan luôn xét nghiệm những mẫu phẩm chưa được xác định, những mẫu phẩm thiếu thông tin thẻ kiểm soát dù có thể phỏng đoán một cách mù quáng. Cô ta cũng đã xét nghiệm khoảng 1/5 số mẫu tiếp nhận chỉ để chắc chắn về phỏng đoán của bản thân. Nhưng mặt khác, cô ta đã bỏ tất cả những quy trình hóa học rối rắm và rườm rà để duy trì thành tích của mình luôn ở mức cao. Tệ hại hơn nữa, sau đó cô ta sẽ ký các xác nhận tuyên bố rằng cô ta đã thực hiện các xét nghiệm và nộp chúng cho cảnh sát. Những tờ giấy xác nhận này được dùng làm bằng chứng trong các phiên tòa xét xử, vì vậy về cơ bản, cô ta đã tự thực hiện hành vi khai man trước tòa án hết lần này đến lần khác.

Trong nhiều vụ án, xác nhận của Dookhan từ phòng thí nghiệm không tạo ra sự khác biệt thực tế nào: Cảnh sát thường biết họ đã thu giữ được loại ma túy nào. Vì vậy, dù việc bỏ qua xét nghiệm vi phạm quyền được xử lý đúng thủ tục của nghi phạm, nhưng kết quả cuối cùng không có gì khác nhau. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Và đây là thời điểm Dookhan đã lạc bước vào con đường thực sự tội lỗi.

Tại phòng thí nghiệm có hai vòng kiểm tra. Thường thì Dookhan sẽ phụ trách vòng đầu tiên và một nhà hóa học khác ở vòng thứ hai, và đôi khi ở vòng thứ hai vòng liên đến máy móc – sẽ mâu thuẫn với nhận định ban đầu của Dookhan. Trong những trường hợp này, họ sẽ phải kiểm tra lại. Nhưng thay vì tuyên bố bản thân đã phạm sai lầm, gây tổn hại đến danh tiếng, Dookhan sẽ lén tìm một mẫu ma túy nguyên chất mà cô ta đã xác định ban đầu và gửi mẫu đó đi kiểm tra lại. Tất nhiên, thiết bị sẽ đưa ra kết quả “chính xác”. Nói cách khác, cô ta bắt đầu làm giả bằng chứng để che giấu hành vi gian lận của chính mình.

Kết quả là những người vô tội đã phải vào tù. Một người đàn ông đã bị bắt khi mang theo inositol, một loại bột màu trắng được bán như một chất bổ sung năng lượng. Dookhan đã ghim ông ta vào tội mang theo cocaine. Trong một trường hợp khác, một tên nghiện ma túy đã cố gắng thực hiện một trò lừa đảo khá ngớ ngẩn và bán một mảnh hạt điều cho đồng bọn, nhưng kết quả xét nghiệm tuyên bố đó là ma túy đá. Kẻ nghiện ma túy mua “mảnh hạt điều” hóa ra là một cảnh sát chìm. Tuy nhiên, đó chỉ là hạt điều, không có vấn đề gì lớn. Người đàn ông sau đó sững sờ nhìn Dookhan tuyên thệ ngược lại trước tòa. “Tôi biết cô ta đang nói dối” về việc thực hiện các xét nghiệm, ông ta đã nói thế này sau đó: “Làm sao mà một mảnh hạt điều có thể biến thành ma túy đá được.”

Không phải mọi nghi phạm bị Dookhan làm giả xét nghiệm đều phải vào tù; những hành vi vi phạm quy định về ma túy mức độ thấp thường không bị tống giam. Tuy nhiên, tiền án về ma túy dẫn đến những hậu quả nằm ngoài cả án tù. Bạn có thể bị trục xuất, bị sa thải hoặc bị đuổi khỏi những căn nhà trợ cấp của chính phủ. Bạn có thể mất bằng lái xe hoặc bị tước quyền gặp con của mình. Nếu bạn xuất hiện trước tòa một lần nữa, bạn cũng sẽ là một người tái vi phạm.

Dookhan chưa bao giờ đưa ra lời giải thích thỏa đáng về lý do tại sao cô ta lại gây nguy hiểm đến tính mạng của rất nhiều người như vậy. Tuy nhiên, lời nói và hành động của cô ta cho thấy vài manh mối về lý do này. Đầu tiên, Dookhan có vẻ thích thú với việc hạ gục những kẻ giao dịch ma túy. Cô ta thường thân thiện thái quá với các công tố viên địa phương và viết cho họ những email nghiêm túc về việc tống những kẻ xấu “ra đường”. Một công tố viên đề nghị mua đồ uống cho cô ta tại một quầy bar đắt đỏ bậc nhất. Một người khác đã phải từ chức khi những email tán tỉnh của ông ta với Dookhan bị công khai. Có lần, cô ta đã hỏi lời khuyên của một công tố viên về việc liệu cô ta có nên đáp lại lời cầu xin giúp đỡ của một luật sư bào chữa hay không.

Dookhan cũng đang bị căng thẳng nghiêm trọng, mà theo một nghiên cứu tâm lý thì điều này có thể thôi thúc người bị căng thẳng thực hiện những hành vi không đúng quy trình và trái với đạo đức. Với lượng mẫu tồn xét nghiệm khổng lồ tại phòng thí nghiệm, mọi người ở đó phải đối mặt với áp lực rất lớn. Cùng với vấn đề này, Dookhan cũng bị sẩy thai nhiều lần và không hạnh phúc khi ở nhà; cô ta không có người thân nào ngoài cha mẹ mình, và sống gần ngay cả họ hàng bên nhà chồng, một việc không bao giờ dễ dàng. Không phải bào chữa, nhưng căng thẳng kéo dài có thể làm suy giảm sức chịu đựng tinh thần của chúng ta và hạn chế sự đồng cảm của chúng ta đối với người khác. Với tình trạng tinh thần rối bời lúc đó, Dookhan có thể dễ dàng phớt lờ nguy cơ cho rằng hành vi lừa đảo của cô ta đang hủy hoại cuộc sống của người khác. Đặc biệt là khi trò gian lận đó giành được những lời khen ngợi.

Một số người nói dối để thao túng người khác hoặc đạt được những lợi ích vật chất. Dookhan muốn giành được vinh quang khoa học – cô ta thích được gọi là nữ siêu nhân. Sếp cũ của cô ta tại phòng thí nghiệm vaccine cũng suy đoán rằng, việc cô ta là một người nhập cư và một phụ nữ da màu có thể đã đóng một vai trò nào đó. Vị sếp đó, một người da đen, từng nói, “Tôi hiểu cảm giác là một người thiểu số ở nước Mỹ. Tôi nghĩ trải nghiệm đó đã củng cố quyết tâm chứng tỏ rằng bản thân cũng là một người giỏi giang, hoặc thậm chí còn giỏi hơn người khác của cô ta.”

Thông thường, quyết tâm đó là một động lực lành mạnh, thúc đẩy mọi người đạt được nhiều thành tích hơn và phá bỏ những định kiến. Nhưng Dookhan không nhận được sự ngưỡng mộ mà bản thân mong muốn; cô ta theo đuổi vinh quang mà không có thành tựu cơ bản. Đây thực sự là một thất bại phổ biến ở những người gian lận khoa học. Thay vì kiến thức và những thành tựu khoa học thực chất, họ tìm kiếm giải thưởng và uy tín – những cái bẫy của khoa học. Đó chính là động cơ tạo ra vô vàn những công trình nghiên cứu gian lận, chẳng hạn như trong lĩnh vực quang học hay điểu học. Dookhan đã làm như vậy trong phòng thí nghiệm pháp y, nơi quyền tự do của mọi người đang bị đe dọa.

Đáng buồn thay, Dookhan không phải là cá nhân duy nhất. Trong những thập kỷ gần đây, hàng chục nhà khoa học pháp y khác, tại các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới, đã bị vạch mặt là những kẻ lừa đảo và gây ra những sai lệch kết quả thực tế. Trên thực tế, đối với các nhà phê bình, trường hợp của Dookhan chỉ củng cố quan điểm rằng, bản thân khoa học pháp y chính là một thứ lừa đảo.

Tại Mỹ, nguồn gốc của khoa học pháp y bắt nguồn từ vụ án giết Parkman trong Chương 4, khi các bác sĩ tại Trường Y Harvard sử dụng chuyên môn giải phẫu của họ để xác định hành vi phạm tội của John White Webster. Trong vài thập kỷ tiếp theo, khoa học pháp y mở rộng sang quá trình điều tra các hành vi cố ý gây hỏa hoạn, chuyển động đường đạn của các loại vũ khí và cái gọi là phân tích bề mặt – nghiên cứu về dấu vân tay, vết cắn, dấu chân, vết máu bắn ra, và những thứ tương tự. Vào giữa thế kỷ XX, khoa học pháp y đã có được vị trí vững chãi trong các tòa án, và được xem như một giải pháp thay thế hợp lý, khách quan cho những vấn đề về cảnh sát chuyên quyền và tham nhũng đã thống trị trước đó.

Thật không may – và tôi ghét phải làm thất vọng những bạn là người hâm mộ những vụ án giết người bí ẩn ngoài kia – rất nhiều hoạt động pháp y mang lại kết quả hữu ích trong điều kiện thuận lợi nhưng lại tạo ra những kết luận sai lầm trong điều kiện tệ hại. Trong một báo cáo đáng nguyền rủa từ năm 2009, Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ đã vạch ra một số vấn đề nhức nhối trong ngành khoa học pháp y – bắt đầu với thực tế là hầu hết các lĩnh vực trong đó đều thiếu cơ sở khoa học. Thay vì dựa trên xét nghiệm và phân tích, chúng chỉ đơn thuần là một tập hợp các linh cảm đúc kết được từ các thuật ngữ khoa học. Do đó, các chuyên gia pháp y khác nhau thường đưa ra những kết luận hoàn toàn khác nhau với cùng một mẫu phẩm. Tệ nhất là một chuyên gia đôi khi cũng đưa ra những kết luận cực kỳ khác nhau cho cùng một mẫu phẩm vào những thời điểm khác nhau, tùy thuộc vào việc bạn nghĩ nghi phạm có tội hay vô tội – bằng chứng mạnh mẽ cho thấy thiên kiến chi phối phân tích.

Cô ta cũng bị chỉ trích không kém vì thiếu khiêm tốn. Từ kinh nghiệm cá nhân, tôi nhận thấy điều khiển các tác giả khoa học trở nên gàn dở là xu hướng họ rào đón mọi thứ; họ luôn đánh giá cao các tuyên bố của mình và bác bỏ những lựa chọn thay thế, ngay cả khi bằng chứng được đưa ra có vẻ mạnh mẽ. Ngược lại, nhiều chuyên gia pháp y – đặc biệt là khi làm chứng trước tòa – nói sai sự thật về những điều không có căn cứ. Họ tuyên bố mình có thể khớp các sợi tóc hoặc vết cắn với ai đó kèm độ chính xác tuyệt đối và có thể thực hiện điều đó trong mọi thời điểm. Họ tỏa ra thứ hào quang mang tên không thể sai lầm[*], và làm lu mờ bất kỳ câu hỏi nào thách thức quyền hạn của họ.

Tuy nhiên, chúng ta cần phải nói rõ ràng rằng không phải tất cả ngành khoa học pháp y đều là rác rưởi. Độc chất học và bệnh lý học rất vững chắc, và báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ chỉ ra rằng, phân tích DNA nói riêng đạt được kết quả đáng tin cậy. Những lĩnh vực này có nền tảng nghiêm ngặt và dựa trên các xét nghiệm có căn cứ; và trong trường hợp phân tích DNA, nó có thể liên kết một cách đáng tin cậy các mẫu sinh học cụ thể (ví dụ: máu hoặc tinh dịch) với các cá thể cụ thể. Các nhà phân tích DNA cũng thường xuyên thừa nhận sự không chắc chắn bằng cách gắn các xác suất vào kết quả của họ. Nhưng hầu hết các lĩnh vực pháp y không đáp ứng các nguyên tắc cơ bản này.

Kể từ báo cáo của Viện Hàn lâm, các lĩnh vực phân tích dấu vân tay và đường đạn của vũ khí bắt đầu cải thiện các quy trình cẩu thả của mình và chuyển sang giá trị pháp lý về mặt khoa học. Và nếu những chuyển viên phân tích bằng chứng một cách chính xác và thể hiện một chút khiêm tốn – thì ngay cả khoa học pháp y nhiều vết nhơ cũng có thể tìm thấy một vị trí vững chãi trong công việc của cảnh sát hiện đại bằng cách gia tăng sức nặng cho lời khai khác nói riêng cũng như vụ án tổng thể nói chung. Cho đến khi điều này xảy ra thì các bị cáo vẫn sẽ tiếp tục khiến nhiều người đau khổ. Theo ước tính, “bằng chứng pháp y không chính xác hoặc gây hiểu lầm” góp phần vào một phần tư tổng số án oan sai ở Mỹ và một số ngành pháp y thậm chí còn chiếm tỷ lệ cao hơn. Trong một nghiên cứu, FBI kết luận rằng, trong 90% các vụ án liên quan đến những mẫu tóc rất nhỏ đều có những lời khai “sai sự thật” trước tòa.

Phân tích ma túy pháp y thì sao? Về mặt giá trị pháp lý, nó gần với khía cạnh DNA trong các vụ việc. Các xét nghiệm ma túy đáng tin cậy và có thể lặp lại, chúng là một bằng chứng vững chắc của một vụ án hình sự nếu được thực hiện đúng cách.

Sự suy đồi của Dookhan bắt đầu từ một lời nói dối nhưng tình cờ lại đúng. Năm 2001, cảnh sát Boston bắt giữ một người đàn ông tên là Luis Melendez-Diaz vì giao dịch ma túy bên ngoài một cửa hàng Kmart và tống cổ hắn lên một chiếc xe đi tuần của cảnh sát. Trên đường đi, cảnh sát thấy Melendez-Diaz nhấp nhổm ở ghế sau. Nghi ngờ, họ đã tiến hành khám xét chỗ ngồi của hắn sau khi làm thủ tục tạm giam và tìm thấy một số túi cocaine mà hắn mang theo người được nhét vào một khe phía sau ghế nhằm tẩu tán chúng.

Cảnh sát đã tình cờ gửi mẫu phẩm đến chính phòng thí nghiệm nơi Dookhan là người phụ trách xét nghiệm. Theo những thông tin thu được, các mẫu phẩm đã được xử lý đúng cách, không có bất kỳ vấn đề bất thường nào xảy ra. Nhà hóa học phụ trách đã ký ba giấy chứng nhận đó là cocaine, và bằng chứng này đã kết tội Melendez-Diaz. Nói chung, một vụ án dễ dàng.

Các luật sư của Melendez-Diaz đưa ra một tranh luận mới lạ. Tu chính án thứ sáu của Hiến pháp tuyên bố rằng, “bị cáo sẽ được hưởng quyền... được đối chất với các nhân chứng chống lại anh ta” trước tòa. Theo truyền thống, các nhân chứng là những người đã thực sự tận mắt chứng kiến tội ác. Nhưng các luật sư của Melendez-Diaz lập luận rằng, các nhà phân tích pháp y cũng phải trực tiếp làm chứng. Trong trường hợp này, bởi nhà hóa học trong phòng thí nghiệm chỉ nộp các giấy chứng nhận thay vì xuất hiện trước tòa, nên các luật sư đã lập luận loại bỏ tuyên án.

Sau những kháng cáo, vụ án được chuyển lên Tòa án Tối cao vào năm 2009. Trong phán quyết có tỷ lệ 5-4, bất chấp sự bất đồng thường xảy ra tại tòa án, Tòa án Tối cao cho rằng các luật sư của Melendez-Diaz đã đúng: các nhà phân tích khoa học phải ra làm chứng trước tòa để bị cáo có cơ hội phản biện lại họ. Quyền đối chất với các nhân chứng là điều cần thiết để thể hiện một phiên tòa công bằng, Scalia lưu ý, và do đó các nhà phân tích phải xuất hiện tại tòa “ngay cả khi họ có sự nhạy bén về mặt khoa học như Marie Curie và sự chân thật của Mẹ Theresa.” Nhưng Scalia cũng ngờ rằng, không phải ai trong phòng thí nghiệm ma túy đều là Madame Curie hay Mẹ Theresa. Theo ông, một số nhà phân tích không đủ năng lực hoặc thậm chí là những kẻ nói dối, và trong trường hợp đó, “chìa khóa của quá trình kiểm tra chéo” sẽ vạch trần họ. Ông cũng có thể đã nghĩ đến Annie Dookhan khi đưa ra quyết định của mình.

Giờ đây, có những tranh biện tích cực (và theo tôi là thuyết phục) chống lại phán quyết này. Tuy nhiên, kết quả là các nhà phân tích ma túy pháp y như Dookhan phải ra tòa để làm chứng thường xuyên trong tương lai.

Vậy liệu việc kiểm tra chéo có vạch trần Dookhan như Scalia dự đoán hay không? Gần như không. Cô ta tiếp tục khai man trước tòa. Dookhan đã làm chứng 150 lần, lần nào cũng tuyên thệ, và trong cả 150 vụ, cô ta đều không bị phát hiện. Việc kiểm tra chéo được ca ngợi là “tuyệt phẩm” đã không thể phát hiện ra hành vi gian lận nghiêm trọng nhất trong lịch sử khoa học pháp y.

Tuy nhiên, yêu cầu làm chứng đã giúp vạch trần Dookhan một cách khá vòng vo. Dù cô ta và các nhà phân tích khác hiếm khi dành quá 20 phút ở bục làm chứng song họ thường phải lãng phí cả buổi sáng hoặc buổi chiều tại tòa án để ngồi dưới hàng ghế và chờ đợi. Mỗi giờ ở tòa án là một giờ mà Dookhan không thể làm việc ở phòng thí nghiệm. Kết quả là, số lượng xét nghiệm của cô ta giảm mạnh. Sau khi phán quyết của Melendez-Diaz được đưa ra, cô ta đã dành 92 giờ để làm chứng trong 6 tháng cuối năm 2009, và chỉ thực hiện xét nghiệm được 6.321 mẫu trong năm đó. Con số của các nhà phân tích khác cũng giảm xuống, trung bình khoảng 2.000 xét nghiệm.

Nhưng đây chính là vấn đề. Trong năm tiếp theo, số lượng xét nghiệm của các nhà hóa học khác vẫn ở mức thấp. Dookhan thì không. Năm 2010, cô ta đã dành 202 giờ để làm chứng trước tòa, nhưng cũng tuyên bố đã xử lý 10.933 mẫu – gấp 5 lần mức trung bình phòng thí nghiệm và cao gần bằng mức đỉnh điểm trước vụ Melendez-Diaz.

Đây là thời điểm mà các nhà hóa học đồng nghiệp của cô ta thực sự nghi ngờ và bắt đầu theo dõi thời gian Dookhan dành ở trên kính hiển vi và thùng rác của cô ta. Trong khoảng thời gian này, Dookhan cũng bị bắt gặp bỏ qua các kiểm tra hiệu chuẩn quan trọng trên các thiết bị khác nhau, có lẽ là để tiết kiệm thời gian. Tệ hơn nữa, cô ta bị bắt quả tang giả mạo chữ ký của đồng nghiệp khác trên một số thủ tục giấy tờ, nhằm che đậy sự thật rằng cô ta đã bỏ qua các bước theo quy định. Thật vậy, một số đồng nghiệp sau đó đã tự hỏi rằng, liệu có phải cô ta chủ động để lộ việc làm sai trái của mình hay những vi phạm của cô ta quá rõ ràng.

Cuối cùng, một nhà hóa học đã báo cáo vụ việc của Dookhan lên cấp trên. Vị sếp đó đã gạt bỏ cáo buộc nọ trước sự thất vọng của nhân viên. Anh ta cho rằng có thể đôi khi Dookhan hơi vội vàng, nhưng cô ta đã phải chịu quá nhiều căng thẳng ở nhà, điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng phán đoán của cô ta. Bên cạnh đó, với những yêu cầu làm chứng trước tòa, lượng công việc tồn đọng ngày càng lớn hơn và phòng thí nghiệm không thể để mất nữ siêu nhân của họ lúc này. Nhà hóa học này cũng đã báo cáo mối ngờ vực của mình với hiệp hội khoa học địa phương, nhưng ông ta chẳng thể làm gì. Luật sư của hiệp hội này được cho là đã yêu cầu ông ta rút lại báo cáo, kẻo ông ta sẽ hủy hoại sự nghiệp của một nhà khoa học nữ trẻ tuổi. Tóm lại, cả lãnh đạo và hiệp hội khoa học đều cho qua vụ Dookhan.

Tuy nhiên, giờ đây, Dookhan đã phải đối mặt với những lời buộc tội chính thức chống lại cô ta. Một sai lầm cẩu thả sẽ chính thức chấm dứt sự nghiệp của cô ta.

Như đã đề cập, phòng thí nghiệm có một chiếc két lớn mà một người có thể đi vừa chứa các mẫu phẩm ma túy chờ thử nghiệm và có các quy trình nghiêm ngặt về việc nhập và xuất mẫu. Khi ngày càng tạo dựng được vị thế, Dookhan bắt đầu lấy mẫu ra mà không thèm ký tên, một hành vi vi phạm các quy tắc chuỗi quy trình mẫu phẩm. Cuối cùng cô ta bị bắt vào một ngày tháng 6 năm 2011 với 90 mẫu không có chữ ký. Cô ta cố gắng che đậy sai lầm của mình bằng cách giả mạo tên viết tắt của đồng nghiệp trong sổ theo dõi. Thật không may, đồng nghiệp đã không có mặt tại phòng thí nghiệm vào ngày được đề cập. Khi đối diện với cuốn sổ ghi chép và được hỏi rằng cô ta có vi phạm các quy tắc hay không, Dookhan đã trả lời rằng: “Tôi có thể hiểu tại sao anh lại nghĩ như vậy.”

Ngay cả khi đó, các sếp của Dookhan cũng không phạt cô ta. Thực ra, họ còn làm đủ mọi cách để che đậy hành vi vi phạm chuỗi quy trình mẫu phẩm. Tuy nhiên, vào tháng 12, văn phòng thống đốc Massachusetts nhận được thông tin về vi phạm và đã giao tổng thanh tra của bang phụ trách điều tra. Trong quá trình điều tra, một số hoạt động lỏng lẻo khác tại phòng thí nghiệm được đưa ra ánh sáng, bao gồm vấn đề an ninh yếu kém và đào tạo không đầy đủ cho các nhà hóa học mới. (Các cuộc điều tra sau đó thậm chí còn phát hiện ra nhiều vấn đề đáng báo động hơn, bao gồm cả những viên ma túy thất lạc từ những vụ án cũ vương vãi khắp phòng thí nghiệm. Người ta cũng phát hiện ra vài ống nghiệm trong ngăn kéo bàn của một giám sát viên; có ống được dán nhãn năm 1983.) Đến mùa hè năm 2012, cơ quan cảnh sát của bang đã nắm quyền kiểm soát phòng thí nghiệm do lo sợ về tính đúng đắn của bằng chứng. Hai ngày sau khi tiếp quản, các nhà hóa học đồng nghiệp của Dookhan đã chuyển những nghi ngờ của họ về cô ta tới những người giám sát mới của họ.

Đến lúc này, Dookhan đã bị sa thải khỏi vị trí tại phòng thí nghiệm do mức độ nghiêm trọng của các hành vi vi phạm trong chuỗi xét nghiệm mẫu phẩm. Nhưng cô ta vẫn chưa phải đối mặt với bất kỳ hậu quả nào cho hành vi tự đưa ra phán đoán hàng chục nghìn mẫu phẩm cho đến khi có hai thám tử gõ cửa nhà cô ta vào cuối tháng 8 năm 2012.

Họ ngồi trong phòng khách nhà Dookhan để trò chuyện với cô, song ban đầu cô ta phủ nhận mọi thứ. Nhưng các thám tử đã chuẩn bị sẵn sàng mọi tình huống, và họ đặt các cuốn sổ ghi chép và các báo cáo hiệu chuẩn giả mạo trước mặt cô ta. Lúc này, Dookhan nói, “Tôi đã hoàn thành công việc, chỉ là không đúng cách thôi. Tôi không tuân theo các quy trình, và sai sót nằm ở đó”. Nói cách khác, cô ta thừa nhận đã vi phạm một số quy tắc kỹ thuật, nhưng tuyên bố rằng các kết quả khoa học vẫn chuẩn xác.

Giữa buổi thẩm vấn, chồng của Dookhan về nhà và kéo cô ta vào một căn phòng khác. Ông ta hỏi cô ta có cần luật sư không, và cô ta đảm bảo với người chồng rằng mọi thứ đều ổn – lại là một lời nói dối khác. Sau đó cô ta quay lại phòng khách và tiếp tục.

Khi các thám tử hỏi rằng liệu có phải cô ta chỉ đưa ra các phỏng đoán mà không thực sự xét nghiệm hay không, Dookhan lại một lần nữa cho thấy sự giả dối của mình. “Anh nghĩ thuật ngữ đó có nghĩa là gì?”, cô ta vặc lại. Khi họ giải thích, cô ta phủ nhận: “Tôi sẽ không bao giờ giả mạo kết quả thử nghiệm bởi điều đó ảnh hưởng đến mạng sống của một ai đó.” Các thám tử đã đáp lại với nhiều bằng chứng hơn. Như đã đề cập, đôi khi Dookhan đã đoán một mẫu phẩm là ma túy, chẳng hạn như cocaine, chỉ để thấy một xét nghiệm bằng máy sau đó cho thấy nó là heroin hoặc một chất khác. Trong trường hợp đó, cô ta sẽ lén lấy một ít cocaine từ một mẫu phẩm khác và gửi lại để xét nghiệm, từ đó “xác nhận” kết luận đầu tiên của mình. Chà, trong một số trường hợp, các thám tử đã tìm lại mẫu ban đầu để kiểm tra lại – và xác định đó là heroin. Đó là bằng chứng cho thấy cô ta đã giả mạo kết quả.

Dookhan đã sớm rơi lệ ngay sau đó. Cô ta đã cố tìm cách giảm nhẹ hành vi gian lận của mình, nhấn mạnh rằng bản thân chỉ đưa ra phỏng đoán có vài lần. Khi các thám tử gây thêm sức ép, cuối cùng cô ta phải đầu hàng. “Tôi đã làm rối tung mọi việc,” cô ta nói. “Tôi đã làm ra mọi điều tồi tệ.”

Dookhan cuối cùng đã thú nhận tội lỗi, với 27 tội danh khai man, giả mạo bằng chứng và cản trở quá trình thực hiện công lý. Lời thú tội của cô ta cũng khiến toàn bộ hệ thống luật pháp của Massachusetts rơi vào tình trạng hỗn loạn. Vì Dookhan không thể nhớ được những mẫu nào là phỏng đoán, mẫu nào được kiểm tra chuẩn xác, nên tất cả 36.000 mẫu phẩm do cô ta phụ trách xét nghiệm trong suốt sự nghiệp của mình giờ đây đều bị nghi ngờ. Cơ quan lập pháp tiểu bang đã phải chi 30 triệu đô la để đối phó với sự cố kinh hoàng này; một nhóm vận động pháp lý ước tính sẽ mất 16 trợ lý luật sư làm việc nguyên năm chỉ để thông báo đến tất cả những người bị ảnh hưởng, nhẹ nhàng hơn nhiều so với việc đưa họ ra tòa. Các kháng cáo bắt đầu đổ về tới tấp và cuối cùng các tòa án Massachusetts đã lật lại 21.587 bản án, một quyết định lớn nhất trong lịch sử Mỹ.

Nhà phân tích ma túy Annie Dookhan sau khi bị bắt vì một trong những vụ gian lận lớn nhất trong lịch sử khoa học. Khi bị bắt, cô ta đã òa khóc, “Tôi đã làm rối tung mọi việc. Tôi đã làm ra những điều tồi tệ.” (Được sự cho phép của Boston Herald.)

Việc cô ta bị bắt hẳn phải là sự trả thù ngọt ngào cho những người như viên cảnh sát hạt điều nọ, những người biết nữ siêu nhân của phòng thí nghiệm đã luôn gian lận. Nhưng ở đây còn có những vấn đề khác nữa.

Dù bạn cảm nhận thế nào về cuộc chiến chống ma túy không hồi kết ở Mỹ – và tất cả những người “khá vô tội” bị bắt trong các vụ án liên quan — thì ít nhất có vài người trong 21.587 bị cáo đó là tội phạm bạo lực. Nhờ Dookhan, họ bất ngờ được tự do. Ít nhất 600 người bị kết án đã được tha bổng hoặc bác bỏ cáo buộc, và 84 người trong số họ đã ngay lập tức quay lại con đường cũ và phạm nhiều tội ác hơn. Một trong số họ đã giết người trong một phi vụ buôn bán ma túy ở phía nam. Một người khác đã bị bắt vì tội danh liên quan đến vũ khí nóng. Khi bị bắt, anh ta cười: “Tôi vừa được ra tù nhờ Annie Dookhan. Tôi yêu người phụ nữ đó.”

Vào tháng 11 năm 2013, một thẩm phán đã tuyên án Dookhan từ 3 đến 5 năm tù. Để bạn dễ hình dung, tôi đưa ra ví dụ sau: mua bán 28g heroin sẽ phải nhận bản án 7 năm tù giam. Khi nhìn vào quy mô hành vi sai phạm của cô ta, một bản án quá nhẹ nhàng như thế khiến nhiều người thất vọng. “Bạn ra về với cảm giác bản án này hoàn toàn không thỏa đáng”, một nhà lập pháp tiểu bang cho biết. “Ba đến năm năm hoàn toàn không đủ”. Thật vậy, Dookhan thậm chí đã không thụ án đủ ba năm, bước ra khỏi nhà tù như một phụ nữ tự do vào tháng 4 năm 2016.

Annie Dookhan không phải là nhà khoa học pháp y duy nhất bị bắt vì có hành vi sai trái. Trong 20 năm qua, những vụ bê bối tương tự đã xảy ra ở Florida, Minnesota, Montana, New Jersey, New York, Bắc Carolina, Oklahoma, Oregon, Nam Carolina, Texas và Tây Virginia. Đáng buồn thay, chuỗi sự cố bao gồm việc làm sai lệch hoặc che giấu bằng chứng pháp y trong ít nhất ba vụ án đưa ra phán quyết tử hình.

Không đủ năng lực cũng là một vấn đề hiện hữu nhức nhối. Các phòng thí nghiệm hình sự đã bị bắt quả tang để bằng chứng dưới những mái nhà dột nát hoặc trong những hành lang không an toàn. Một phòng thí nghiệm được điều hành bởi các sĩ quan cảnh sát, những người được đào tạo hầu hết về khoa học thông qua Wikipedia. Thật đáng ngạc nhiên, Massachusetts đã rung động lần hai ngay sau khi Dookhan bị bắt. Một nhà hóa học trong phòng thí nghiệm Amherst của bang đã bị bắt gặp đang sử dụng các mẫu phẩm meth, cocaine, ketamine và thuốc lắc tại nơi làm việc và có biểu hiện phê ma túy khi đang thực hiện các thí nghiệm. Cô ta cũng sử dụng ma túy đá trong phòng tắm của tòa án trước khi bước ra làm chứng.

Tuy nhiên, hành vi gian lận của Dookhan nổi bật hơn cả vì sự táo bạo và phạm vi của nó. Ở một khía cạnh nào đó, thật khó tin là cô ta đã có thể trốn tránh tội ác của mình trong thời gian lâu như vậy. Tuy nhiên, nhìn từ khía cạnh khác thì điều này không có gì đáng ngạc nhiên cả. Văn hóa của chúng ta đặt các nhà khoa học lên bậc cao danh vọng: Chúng ta luôn muốn nghĩ rằng ngoài kia có những người coi trọng tính trung thực và sự thật hơn tất cả mọi thứ. Chúng ta muốn tin tưởng họ, và các nhà khoa học bị các đồng nghiệp của họ lừa bịp như bất kỳ ai. Hãy nhớ rằng, những người giám sát của Dookhan đã nhận được những cảnh báo về cô ta, nhưng họ đã trì hoãn đưa ra những hành động hợp lý. Trên thực tế, các nhà ảo thuật chuyên nghiệp đã nói rằng các nhà khoa học thường dễ bị lừa hơn những người bình thường, bởi họ tự tin quá mức vào trí thông minh và sự khách quan của chính mình. Những Dookhan của thế giới chỉ đơn giản là biết cách tận dụng sự thật này.

Chắc chắn rằng đại đa số các nhà khoa học đáng được chúng ta tin tưởng. Nhưng bất kể bạn nhìn nhận từ góc độ nào, gian lận khoa học không phải là hiếm. Hàng trăm bài báo khoa học bị thu hồi mỗi năm, và dù rất khó nắm bắt các con số chính xác, nhưng một nửa trong số đó đã bị rút lại do gian lận hoặc hành vi sai trái khác. Ngay cả những nhà khoa học có tên tuổi cũng vi phạm. Một lần nữa, thật không công bằng khi lên án những người trong quá khứ vì không đáp ứng được các tiêu chuẩn ngày nay, nhưng các nhà sử học đã ghi chép lại rằng Galileo, Newton, Bernoulli, Dalton, Mendel, và những người khác đều thao túng các thí nghiệm và/hoặc giả mạo dữ liệu theo những cách có thể khiến họ bị sa thải từ bất kỳ phòng thí nghiệm tự trọng nào ngày nay.

Gian lận và các hành vi sai trái khác làm xói mòn lòng tin của công chúng và làm băng hoại tài sản lớn nhất của khoa học – danh tiếng. Thật không may, khi xã hội của chúng ta trở nên giàu công nghệ kỹ thuật và khoa học hơn, những vấn đề này sẽ ngày càng trở nên tệ hại: những liên doanh khoa học mới thú vị cũng sẽ tạo ra những cơ hội mới để thực hiện những việc làm sai trái khác nhau. Nhưng không phải là không có cơ hội thay đổi. Như chúng ta sẽ thấy trong phần kết luận, có rất nhiều cách đã được chứng minh là sẽ giúp chúng ta hạn chế và cắt giảm tình trạng lạm dụng như vậy.

KẾT LUẬN

Những đột phá mới về khoa học hầu như luôn tạo ra những tình huống khó xử về mặt đạo đức, và các công nghệ hiện tại cũng không phải ngoại lệ. Những cách giết người mới sẽ cho phép mở rộng khả năng khám phá không gian? Ai sẽ bị thiệt hại nhiều nhất khi kỹ thuật di truyền giá rẻ tràn ngập khắp thế giới? Trí thông minh nhân tạo tiên tiến có thể gây ra những mối nguy hại nào? (Để biết câu trả lời cho những câu hỏi này, hãy xem phần Phụ lục.) Ưu điểm của việc đeo ria mép đen và lên kế hoạch cho những tội ác giả định là bản thân hành động tưởng tượng ra chúng có thể giúp chúng ta dự đoán và ngăn chặn những tội ác đó trong tương lai. Cũng có những điều chúng ta có thể làm ngay lập tức – các chiến lược để thúc đẩy khoa học đạo đức ở thời điểm hiện tại và tránh đi sâu vào những vấn đề đạo đức mà chúng ta đã gặp xuyên suốt cuốn sách này.

Đầu tiên và quan trọng nhất, các nhà khoa học cần phải cố gắng ghi nhớ những chuẩn mực đạo đức khi thực hiện các thí nghiệm. Điều này không có nghĩa là chúng ta phải học thuộc những mớ tính lý thuyết lê thê hay quá nặng nề. Như một nghiên cứu tâm lý học đã chứng minh vào năm 2012, một lời nhắc nhở đơn giản cũng có thể mang lại rất nhiều thành công.

Trong nghiên cứu này, các tình nguyện viên tiến hành giải quyết các bài toán liên quan đến tiền bạc; điểm càng cao, họ càng nhận được nhiều tiền. Sau đó, thí nghiệm thực sự bắt đầu. Các nhà tâm lý học nói với tình nguyện viên rằng họ phải điền vào một mẫu đơn khai thuế để báo cáo số tiền thắng cược của họ; họ cũng có thể nộp đơn xin hoàn lại chi phí đi lại bằng cách sử dụng biểu mẫu thứ hai. Để khuyến khích sự trung thực, các tình nguyện viên phải ký vào một ô trên mỗi biểu mẫu ghi rằng họ đã báo cáo tất cả thông tin trên đó một cách chính xác. Nhưng không phải mọi biểu mẫu được tạo ra với các chi tiết giống như nhau. Trong một nửa số trường hợp, ô chữ ký nằm ở trên cùng, nghĩa là các tình nguyện viên phải đưa ra lời thề trung thực trước khi điền bất kỳ thông tin nào. Trong nửa còn lại, ô chữ ký nằm ở dưới cùng và được điền cuối cùng. Hãy đoán xem bố cục biểu mẫu nào khiến nhiều người nói dối hơn? Những người ký ở cuối cùng, sau khi điền đầy đủ mọi thông tin, có khả năng báo cáo số tiền thắng cược thấp hơn thực tế và khai báo chi phí đi lại tăng gấp đôi. Một xu hướng xuất hiện trong một thử nghiệm thực tế. Lần này, các nhà tâm lý học hợp tác với một công ty bảo hiểm cung cấp mức phí chi trả theo quãng đường; về cơ bản, số dặm lái xe càng ít, phí bảo hiểm phải đóng càng thấp. Các nhà tâm lý học muốn đo lường mức độ trung thực của những người đã báo cáo quãng đường của họ trên các biểu mẫu, và một lần nữa, một nửa số người sẽ ký ở trên cùng, một nửa ký ở dưới cùng. Những người ký tên ở dưới cùng kê khai mỗi xe chạy ít hơn 4.000km so với thực tế, chênh lệch 10%.

Nhìn chung, các nhà tâm lý học lập luận rằng, việc chú ý đến đạo đức khi bắt đầu thực hiện một nhiệm vụ khiến mọi người cư xử trung thực hơn và ngăn cản động lực thực hiện những hành vi sai trái của họ. (Điều này có lẽ giải thích lý do tại sao các tòa án thường yêu cầu nhân chứng tuyên thệ trước khi đưa ra lời khai.) Hơn nữa, sau khi đã nói dối, chúng ta thường thấy đã quá muộn để sửa chữa mọi thứ theo một nghĩa nào đó. Chúng ta rất giỏi hợp lý hóa hành vi tồi tệ của bản thân bằng cách triển khai các thủ thuật về tinh thần mà chúng ta đã thấy trong cuốn sách này – sử dụng các uyển ngữ để che giấu sự thật, loại bỏ hành động xấu bằng một hành động tốt đẹp nào đó, so sánh bản thân với những người làm điều tồi tệ hơn... Việc ký vào các biểu mẫu ở cuối cũng kích hoạt tính lười biếng. Bạn có thể cảm thấy tức giận vì đã nói dối, nhưng bạn cũng sẽ phải quay lại và thay đổi tất cả các câu trả lời của mình ngay bây giờ – và thực sự thì ai muốn làm điều đó? Dù nghe có vẻ hoài nghi, tuy nhiên một phần quan trọng của đạo đức là tạo điều kiện thuận lợi cho con người sống có đạo đức.

Giờ đây, rõ ràng việc ký tên vào một ô trống nhỏ nào đó sẽ không chỉ giúp loại bỏ mọi tội lỗi về mặt khoa học một cách kỳ diệu. (Nó còn nói lên điều gì? Tôi xin thề sẽ không làm điều gì đó ghê tởm và lạm dụng đến mức ai đó sẽ dành cả một chương sách để viết về nó vào một ngày nào đó trong tương lai.) Và không ai có thể ngăn cản những người thực sự có ác tâm. Nhưng trong hầu hết các trường hợp, với hầu hết mọi người, suy nghĩ về đạo đức ngay từ đầu sẽ thúc đẩy sự suy ngẫm và giảm nguy cơ gây ra tai họa. Để đạt được mục tiêu này, nhà tâm lý học từng đoạt giải Nobel Daniel Kahneman đã thúc đẩy ý tưởng “bản phân tích những lý do dẫn đến thất bại (premortem)”.

Trong các hình thức hậu kiểm (postmortem) quen thuộc, bạn kiểm tra một số sự kiện đã xảy ra trong thực tế để xem điều gì đã được thực hiện không đúng. Trong hình thức phân tích từ trước, bạn suy nghĩ về những điều có thể xảy ra, và thực hiện đánh giá trước khi mọi thứ bắt đầu. Cụ thể, làm thế nào mà toàn bộ dự án này lại sụp đổ? Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng 10 phút suy ngẫm cũng giúp xóa tan tư duy tập thể và cho mọi người cơ hội để nói lên những nghi ngờ. Một số nhóm thậm chí còn cố tình cho mọi người cơ hội phản đối – đóng vai trò biện hộ – để đảm bảo ít nhất có một số bất đồng quan điểm được đưa ra. Thông qua những cách thức như vậy, các nhà khoa học có thể vượt qua những điểm mù của họ bằng cách thu thập ý kiến đóng góp từ một nhóm người đa dạng, những người có thể đưa ra những điểm đáng lưu ý mà họ đã bỏ lỡ. Tất nhiên, điều này bao gồm những người thuộc các sắc tộc, giới tính và khuynh hướng tình dục khác nhau, nhưng cũng có thể là những người lớn lên ở các nền dân chủ hoặc khu vực nông thôn, những người lớn lên trong các hộ gia đình lao động hoặc theo tôn giáo nào đó. Càng đa dạng về tư tưởng càng tốt.

Một cách khác để ghi nhớ chuẩn mực đạo đức trong tâm trí là đọc về lịch sử khoa học. Lắng nghe một mục sư nào đó tuyên bố, “Hãy là một người có đạo đức!” cũng là một cách. Đắm mình trong những câu chuyện về các hành vi vi phạm và thực sự cảm thấy xót xa trước những hành động xấu. Đó là lý do tại sao những câu chuyện lại có sức hút mạnh mẽ – chúng liên kết với nhau. Chúng ta cũng phải thành thật rằng ý định tốt đẹp không phải là một lá chắn. John Cutler có ý định tốt đẹp ở Guatemala là tìm cách ngăn chặn bệnh giang mai và bệnh lậu. Ông ta vẫn lây nhiễm STD cho người khác một cách bừa bãi và khiến một số người chết. John Money có ý định tốt đẹp về việc thúc đẩy thuyết phiến đá trắng về tình dục của con người, từ đó củng cố lòng khoan dung cả mọi người đối với các nhóm bị thiệt thòi. Ông ta vẫn hủy hoại cuộc đời của David Reimer đó thôi. Walter Freeman có ý định tốt đẹp về việc truyền bá phẫu thuật tâm lý để cứu giúp những bệnh nhân tâm thần tuyệt vọng. Ông ta vẫn phẫu thuật hàng nghìn người không cần đến nó. Tất cả chúng ta đều biết con đường dẫn đến địa ngục đã được lát bằng thứ gì.

Đồng thời – và đây có lẽ là điều khó nhất – điều quan trọng là ta đừng vẽ lên chân dung của Cutler hoặc Money hoặc Freeman như một con quái vật vì loại bỏ những con quái vật là việc quá dễ dàng.

(Tôi không phải là quái vật, vì vậy tôi không cần phải lo lắng.) Nếu thành thật với chính mình thì bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể rơi vào những cái bẫy tương tự. Có thể không phải trong các trường hợp cụ thể ở trên, và có thể không quá nghiêm trọng. Nhưng ở đâu đó, theo một cách nào đó, chúng ta cũng có thể đã làm điều gì đó phi đạo đức. Thành thật thừa nhận là sự cảnh giác tốt nhất mà chúng ta có được. Như Carl Jung đã nói, một kẻ ác ẩn nấp bên trong tất cả chúng ta, và chỉ khi chúng ta nhận ra sự thật đó, chúng ta mới có thể hy vọng chế ngự được chúng.

Nhiều người cho rằng những người thông minh hơn thì có hiểu biết và có đạo đức hơn; tuy nhiên, bằng chứng thực tế lại cho thấy một điều ngược lại, vì những người thông minh cho rằng họ đủ thông minh để trốn tránh việc bị bắt. Hãy lấy ví dụ như một chiếc ô tô, việc sở hữu chiếc xe thông minh cũng giống như có một động cơ khổng lồ với rất nhiều mã lực. Bạn có thể đến đích nhanh hơn, nhưng nếu tay lái (tức là đạo đức của bạn) không ổn định, thì khả năng xảy ra một vụ lật xe đột ngột là rất cao. Đạo đức cũng giúp chúng ta định hướng cuộc sống và ngăn chúng ta bước vào những con đường nguy hiểm nhất định ngay từ thời điểm đầu tiên.

Những tội ác được trình bày chi tiết trong cuốn sách này sẽ không làm lu mờ những thành tựu đáng kinh ngạc mà các nhà khoa học đã đạt được từ trước tới nay, trong các phòng thí nghiệm trên khắp thế giới. Phần lớn họ là những người đáng yêu, vị tha, và xã hội của chúng ta sẽ nghèo nàn hơn rất nhiều cả về vật chất và tinh thần nếu không có họ, xét trên tất cả những điều kỳ diệu mà họ đã thực hiện. Nhưng các nhà khoa học cũng là con người. Giống như nhà hóa học Harry Gold, họ bị lôi kéo vào những âm mưu và phản bội bạn bè. Giống như tên cướp biển William Dampier, họ dần bị ám ảnh bởi nghiên cứu của mình và nhìn nhận những hành động tàn bạo theo một cách khác. Giống như các nhà cổ sinh vật học Marsh và Cope, họ đã tìm cách phá hoại các đối thủ và cuối cùng tự hủy diệt chính bản thân.

Albert Einstein từng nói, “Hầu hết mọi người đều nói rằng trí tuệ là thứ tạo nên một nhà khoa học vĩ đại. Họ nhầm rồi: Tính cách mới đúng.” Tôi thừa nhận rằng, lần đầu tiên đọc câu trích dẫn đó rất lâu về trước, tôi đã chế giễu nó. Ai quan tâm một nhà khoa học có lòng tốt hay bất cứ điều gì hay không? Những khám phá – đó mới là điều quan trọng. Tuy nhiên, sau khi viết cuốn sách này, tôi đã hiểu ra. Ở một mức độ nào đó, khoa học là một bộ sưu tập những sự thật về thế giới và những khám phá là thứ làm trọn vẹn thêm bộ sưu tập đó. Nhưng khoa học cũng là một cái gì đó lớn lao hơn. Đó là một tư duy, một quá trình, một cách lập luận về thế giới cho phép chúng ta phơi bày những suy nghĩ viển vông, thành kiến và thay thế chúng bằng những sự thật sâu sắc hơn, đáng tin cậy hơn. Xét đến mức độ rộng lớn của thế giới, không có cách nào để tự mình kiểm tra mọi thử nghiệm được báo cáo và tự xác minh nó. Tại một thời điểm nào đó, bạn phải tin tưởng vào những tuyên bố của người khác – điều đó có nghĩa là những người đó cần được tôn trọng, cần được tin tưởng. Hơn nữa, khoa học là một quá trình xã hội. Kết quả không thể được giữ bí mật; chúng phải được xác minh bởi cộng đồng rộng lớn hơn, nếu không khoa học chỉ đơn giản là thứ vô dụng. Và dù một nền khoa học trong quá trình xã hội sâu sắc là gì đi nữa, thì những hành động gây tổn hại cho xã hội bằng cách đánh đổi quyền con người hoặc phớt lờ phẩm giá con người cuối cùng sẽ luôn khiến bạn phải trả giá – khi hủy hoại lòng tin của mọi người vào khoa học và thậm chí phá hoại chính những điều kiện làm cho khoa học trở nên khả thi.

Tất cả những điều đó có nghĩa là sự trung thực, chính trực và cẩn trọng – những cơ sở xây dựng nên tính cách – là yếu tố quyết định đối với khoa học. Vì lý do đó, những người làm việc có phương pháp và tận tâm trong phòng thí nghiệm – kiểm tra mọi giả định và đảm bảo sự chấp thuận đầy đủ của tất cả mọi người liên quan sẽ làm tốt hơn những người chỉ cố gắng hướng đến trí tuệ, những người không thể bận tâm đến người khác hoặc nghĩ rằng những người đó thấp kém hơn so với con người họ. Theo nghĩa này, Einstein đã đúng: nếu không có tư cách, khoa học sẽ bị diệt vong, và các nhà khoa học thiếu đạo đức thường tạo ra một nền khoa học tồi tệ.

Điều đó đặc biệt đúng bởi, kể từ Thế chiến II, khoa học có nghĩa là sức mạnh – sức mạnh vượt ra ngoài những thứ to lớn, hiển nhiên như bom hạt nhân. Nó cũng bao gồm các tương tác hằng ngày, như một nhà tâm lý học thao túng ai đó trong phòng thí nghiệm hoặc một bác sĩ cầu xin một bệnh nhân tham gia thử nghiệm ma túy. Những hành vi sai trái nhỏ nhặt cũng có thể hủy hoại cả sự sống.

Bất kể loài người sẽ như thế nào trong tương lai – cho dù chúng ta là nửa người nửa máy, hay sống trên sao Diêm Vương, hay được kết hợp với DNA của thằn lằn – con cháu của chúng ta vẫn sẽ là con người và có khả năng sẽ cư xử sai trái như một đặc điểm vốn có của loài người. Như các nhà tâm lý học từng nói, yếu tố dự đoán tốt nhất về hành vi trong tương lai là hành vi trong quá khứ. Nhưng Einstein, như thường lệ, nhìn xa hơn chúng ta. Thông minh là tốt, chắc chắn rồi, nhưng không đủ dựa trên sức mạnh mà khoa học đạt được. Đặc điểm mà ông nhắc đến là sự đảm bảo hiệu quả nhất chống lại vấn đề lạm dụng khoa học, và vẫn còn phải xem liệu hai khía cạnh quan trọng này của khoa học – trí tuệ và tính cách – có thể cùng tồn tại trong tương lai hay không.

PHỤ LỤC
TƯƠNG LAI CỦA TỘI PHẠM

Phần phụ lục này gồm nhiều nội dung khác nhau: sự pha trộn giữa các câu chuyện và các kịch bản giả định. Nhưng chủ đề chung là tương lai của tội phạm gắn với công nghệ mới. Cho dù đó là khám phá không gian, hoạt động máy tính được nâng cấp hay kỹ thuật di truyền, những thay đổi lớn đang đến với xã hội loài người – và mỗi tiến bộ mới sẽ mang đến những sai lầm mới trong cách thức thực hiện.

*

Vào tháng 7 năm 1970, một trong những vụ giết người kinh hoàng nhất trong lịch sử diễn ra ở giữa Bắc Băng Dương. Mười chín nhà khoa học và kỹ thuật viên người Mỹ ở trên một hòn đảo băng nổi có kích thước gần bằng Manhattan. Họ là một đội quân tóc hoa râm, uống rượu khỏe, và vào ngày 16 tháng 7, Donald “Porky” Leavitt đã đánh cắp một bình rượu nho khô tự làm từ chiếc xe mooc của chuyên gia điện tử Mario Escamilla.

Theo những gì được kể lại, Porky là một kẻ nghiện rượu nguy hiểm: Có lúc ông ta tấn công mọi người bằng dao thái thịt để đoạt rượu của người khác. Vì vậy, để bảo vệ mình, Escamilla đã rút súng ra trước khi tiến đến đối đầu với ông ta. Escamilla không biết rằng khẩu súng bị lỗi và rất dễ bị cướp cò.

Escamilla tìm thấy Leavitt trong một toa xe moóc gần đó, đang mê mẩn sự kết hợp tồi tệ giữa rượu nho khô, Everclear và nước ép nho. Ngồi cùng ông ta là một kỹ thuật viên khí tượng tên là Bennie Lightsy, cũng đang say xỉn. Sau một cuộc tranh cãi nảy lửa, Lightsy theo Escamilla quay lại toa xe của ông ta. Ở đó, Escamilla ra hiệu khi chĩa khẩu súng hướng về phía cửa để yêu cầu Lightsy đi ra ngoài – và súng vô tình đã bị cướp cò. Phát súng nhắm thẳng vào lồng ngực của Lightsy, và máu của ông ta xối ra ào ạt ngay sau đó.

Tại thời điểm đó, khung cảnh hỗn loạn thực sự bắt đầu – một sự hỗn loạn về mặt pháp luật. Đảo băng nằm bên ngoài lãnh hải của bất kỳ quốc gia nào và dù sao cũng chỉ là tạm thời (nó sẽ tan ra vào giữa những năm 1980), vì vậy nó không phải là lãnh thổ có chủ quyền. Luật biển cũng không được áp dụng vì đảo băng không thể điều hướng được. Nghe có vẻ điên rồ, một số học giả pháp lý cho rằng không có luật nào được áp dụng ở đó và họ đặt câu hỏi liệu có quốc gia nào có quyền xét xử Escamilla hay không. Ông ta dường như đã giết ai đó tại một trong số ít những nơi trên Trái đất mà về mặt pháp lý là không thể kết tội.

Trại “đảo băng” T-3, nơi diễn ra một trong những vụ giết người kinh hoàng nhất trong lịch sử vào năm 1970. (Nguồn từ Cục Khảo sát Địa chất Mỹ.)

Cuối cùng, các nguyên soái Mỹ đã bắt giữ Escamilla và đưa ông ta ra hầu tòa vì tội giết người ở Virginia. Tại sao lại là địa điểm đó? Vì lý do kín đáo rằng, Virginia là nơi đầu tiên máy bay của họ hạ cánh, tại sân bay Dulles. (Escamilla ra hầu tòa với đôi giày duy nhất mà ông ta có đôi ủng cao su bắc cực màu đen.) Cuối cùng, ông ta được tuyên trắng án do khẩu súng bị lỗi, nhưng tính chất tùy tiện và bộc phát của vụ án khiến tất cả các vấn đề pháp lý nan giải vẫn chưa được giải quyết. Cụ thể, chúng ta nên xử lý tội phạm ở vùng đất không có chủ quyền như thế nào? Về cơ bản, cộng đồng pháp lý tỏ ra khó chịu, coi trường hợp Escamilla là một trường hợp trước nay chưa từng xảy ra. Nhưng nó sẽ không còn là như vậy[*].

Cái chết của Lightsy xảy ra một năm sau ngày phóng tên lửa đưa những người đầu tiên lên Mặt trăng. Các chuyến bay của con người đã bị đình trệ phần nào kể từ đó, nhưng trong thế kỷ tiếp theo, chúng ta gần như chắc chắn sẽ thiết lập những căn cứ đầu tiên trên Mặt trăng hay sao Hỏa. Và khi con người liều lĩnh đi đến đâu, tội ác sẽ theo chân họ đến đó.

Một điều khoản trong Hiệp ước Khoảng không Vũ trụ năm 1967 yêu cầu các quốc gia giám sát công dân của mình trong không gian, và nó có hiệu quả trong thời điểm có ít phi hành gia. Tuy nhiên, khi hàng nghìn hoặc hàng triệu người vươn tới quỹ đạo, điều đó trở nên mất không thể kiểm soát. Hãy tưởng tượng đến viễn cảnh này. Một phụ nữ Đức đầu độc một người đàn ông Congo bằng ma túy do Brazil sản xuất trên con tàu vũ trụ thuộc sở hữu của một tập đoàn Trung Quốc-Bỉ và có trụ sở chính tại Luxembourg để trốn thuế. Lúc đó bạn sẽ làm gì? Hay phá hủy hoàn toàn các con tàu. Một số công ty đang chuẩn bị khai thác các tiểu hành tinh. Điều gì sẽ xảy ra nếu một người khai thác không gian đánh vỡ đầu ai đó bằng một tảng đá trên một trong những hành tinh này? Các luật lệ của Trái đất có vẻ vô dụng khi con người trên các hành tinh xa xôi bắt đầu sinh con, một số người trong số họ sẽ không bao giờ đặt chân lên Trái đất trong suốt cuộc đời.

Thậm chí kỳ quặc hơn, thám hiểm không gian cũng cho thấy những cách hoàn toàn mới để giết người. Lấy những chiếc bánh hồ đào làm ví dụ.

Ăn uống trên quỹ đạo hoàn toàn không giống với việc ăn uống trên mặt đất. Bạn phải uống các loại đồ ăn từ một chiếc túi nhựa, do đó chỉ có thể ăn một thứ tại một thời điểm. Khuôn mặt của bạn cũng sưng lên với những chất lỏng trong môi trường không trọng lực, gây ra nghẹt mũi và chèn ép lỗ mũi, đủ để làm bạn ngạt thở trước khi kịp thưởng thức hương vị đồ ăn; kết quả là, mùi vị thức ăn bốc lên ở đó như thể bạn bị cảm lạnh. (Đó là một lý do tại sao cocktail tôm được các phi hành gia ưa chuộng – bởi họ thực sự có thể thưởng thức hương vị của cải ngựa trong nước sốt cocktail.) Nấu ăn trong không gian cũng rất kỳ quặc. Chất lỏng và hơi nước không phân tách rõ ràng ở môi trường không trọng lực, vì vậy bọt khí không nổi lên bề mặt nước sôi và thoát ra ngoài. Thay vào đó, cả nồi bắt đầu sủi bọt cùng lúc. Việc không có trọng lực cũng ngăn cản hình thành các dòng đối lưu, vì vậy lò nướng không chạy ổn cho lắm[*]. Kỳ lạ nhất – và tuyệt vời nhất – ngọn lửa trông giống hình cầu kỳ lạ trong không gian, vì vậy nướng bất kỳ viên kẹo dẻo nào bên trong đó sẽ là một chuyến du ngoạn thực sự.

Nhưng rắc rối lớn nhất với thực phẩm trong không gian là các mảnh vụn, những thứ không rơi một cách vô hại xuống dưới sàn như bình thường. Các mảnh vụn trôi nổi, tạo thành một đám mù mịt của các hạt và vụn có thể gây tắc nghẽn nghiêm trọng các bộ lọc không khí — hoặc phổi. Các phi hành gia từ lâu đã thể sẽ loại bỏ những chiếc bánh hồ đào dễ vỡ vụn vì chính lý do này. Nhưng một thợ làm bánh độc ác có thể gửi một gói chăm sóc gồm những món ăn khô chết người, hoặc thậm chí đâm thủng những túi bột mì hoặc các loại bột khác. Một cú nổ sẽ xảy ra sau đó, và mọi người sẽ không thể thở nổi.

Không gian cũng cho thấy những âm mưu giết người bí ẩn lạ thường khác. Không trọng lượng là một điều tồi tệ đối với cơ thể – khớp, mắt, xương, tất cả mọi bộ phận. Nếu để một phi hành đoàn sống trong quỹ đạo nhiều năm liền, có thể là vì một số mưu đồ quyền lực nào đó, bạn sẽ làm tê liệt họ một cách hiệu quả. Những sự cố tiềm ẩn đáng sợ nhất liên quan đến hệ thống miễn dịch, hệ thống này bị suy giảm trong môi trường quỹ đạo và trở nên kém hiệu quả hơn. Kết quả là, những vi khuẩn vốn vô hại có thể phát triển và phá hủy hệ thống phòng thủ tự nhiên của chúng ta. Ví dụ, một số phi hành gia đã chứng kiến sự bùng phát của virus herpes gây ra bệnh mụn rộp và thủy đậu. Nếu bí mật làm lây nhiễm virus hoặc một loại nấm kỳ lạ cho phi hành đoàn trên mặt đất, sau đó đưa họ lên không gian trong khoảng thời gian đủ lâu để hệ thống miễn dịch sụp đổ, họ có thể dễ dàng tử vong. Việc đó tương tự như việc các nạn nhân AIDS giai đoạn đầu thường chết vì các bệnh nhiễm trùng cơ hội mà những người có hệ miễn dịch bình thường không cần phải lo lắng.

Dù nghe có vẻ khá buồn cười, nhưng thực chất việc giết người trong không gian sẽ chẳng khác nào bình cũ rượu mới về tội ác. Nhưng với các hành tinh thuộc địa, các loại tội phạm hoàn toàn mới cũng có thể phát sinh. Với số lượng lao động lớn cần có để tồn tại ở một nơi khác, chính quyền địa phương có thể cấm các hành vi nhàn rỗi và yêu cầu mọi người làm việc hoặc thực hiện một điều gì đó. Mặt khác, bản thân người dân có thể yêu cầu các quyền hợp pháp mới từ chính phủ. Khi nói về các quyền hợp pháp trên Trái đất, chúng ta thường muốn nói đến tự do ngôn luận, bầu cử công bằng và những thứ tương tự. Với điều kiện khắc nghiệt trên các hành tinh khác, những người tiên phong trong không gian sẽ cần phải đảm bảo những yếu tố cao hơn nữa theo hệ thống phân cấp của Maslow. Giống như một quyền được đảm bảo về oxy. Họ cũng có thể yêu cầu quyền được giao tiếp tự do với Trái đất vì sức khỏe tâm lý. Bạn thậm chí có thể nói về quyền được giải trí hoặc các chất thay đổi tâm trí. Hãy tưởng tượng một số kẻ phá hoại trên sao Hỏa đã xóa sổ toàn bộ bộ sưu tập nhạc, sách điện tử và video ảnh nổi ba chiều của vùng đất thuộc địa, khiến họ không còn cách nào để giải trí. Hoặc phá hủy kho lưu trữ các chất gây say nhẹ mà mọi người thường sử dụng vào cuối tuần để đánh lạc hướng bản thân khỏi mối đe dọa về cái chết thường trực. Trên Trái đất, những hành vi như vậy chỉ là những tội rất nhẹ. Nhưng trên sao Hỏa, những hành động đó có thể phá hoại sức khỏe tinh thần của cả khu dân cư và làm hỏng sứ mệnh. Môi trường mới, tội ác mới.

Hoạt động tư pháp hình sự cũng sẽ khác biệt khi ở trong không gian. Hãy tưởng tượng việc bắt giữ một ai đó, hoặc cố gắng làm điều đó. Với vụ giết người rượu nho khô, các cảnh sát Mỹ đã phải mất hai ngày mới đến được hòn đảo băng bằng máy bay và trực thăng. Sao Hỏa cũng cách xa chúng ta nhiều tháng di chuyển ngay cả khi ở vị trí gần nhất; thậm chí gửi tin nhắn từ đó cũng mất 20 phút. Khoa học pháp y cũng sẽ thay đổi. Chúng ta thấy những thiếu sót của khoa học pháp y tiêu chuẩn và việc chuyển lĩnh vực pháp y của Trái đất các hành tinh khác sẽ không hiệu quả. Với lực hấp dẫn, không khí và đất hoàn toàn mới, các mẫu bụi và các mẫu phẩm bắn trên bề mặt sẽ khác biệt và đám cháy sẽ bùng phát theo những cách dị thường. Xác chết cũng sẽ phân hủy theo cách khác. Nếu để thi thể ở ngoài trời, phần nửa trên lộ ra ngoài có thể bị tẩy trắng và khô cứng, giống như thịt bò khô trắng. Trong khi đó, trong trường hợp không có vi khuẩn thúc đẩy quá trình phân hủy, nửa dưới được che kín có thể được bảo tồn một cách tuyệt vời. Ngay cả với những cái chết tự nhiên trên sao Hỏa, các nhà giải phẫu học thế kỷ XXII có thể bị cám dỗ trước mục tiêu cướp một vài ngôi mộ và nghiên cứu bên trong các thi thể, để xem trọng lực thấp hơn trên hành tinh đỏ đã thay đổi cấu trúc giải phẫu của con người như thế nào.

Khi bạn còng tay ai đó, phiên tòa sẽ đưa ra những vấn đề hoàn toàn mới. Với vụ án đảo băng, các luật sư của Escamilla đưa ra một số câu hỏi hóc búa về việc liệu xét xử ông ta ở Virginia có vi phạm quyền hiến định của ông ta đối với một phiên tòa công bằng cũng như các bồi thẩm đoàn hay không. Thực tế là hòn đảo không có lực lượng cảnh sát, và quyền sở hữu ở đó được thực thi bằng súng đạn. Đối lập với ngoại ô Virginia, nơi mà nỗi sợ hãi lớn nhất của hầu hết mọi người mỗi ngày liên quan đến giao thông. Liệu một bồi thẩm đoàn ở đó có thực sự hiểu được những áp lực mà Escamilla phải đối mặt và đánh giá đúng hành động của ông ta không? Sự cách biệt về hiểu biết sẽ còn lớn hơn đối với những người sinh ra trên các hành tinh khác. Làm sao mà những con người sống trên Trái đất lại có thể kết tội một cách công bằng một người được sinh ra trong một xã hội khác như vậy? Họ thực sự giống nhau ở những khía cạnh nào?

Vì vậy, có lẽ những người định cư trong không gian nên nắm quyền kiểm soát tư pháp hình sự trong tay họ. Nhưng cách tiếp cận đó cũng có những thiếu sót. Có thực sự công bằng khi nhốt một kẻ phạm trọng tội trong nhà tù nhiều năm liền và để họ tiêu thụ oxy cũng như thức ăn mà phần còn lại của thuộc địa cần? Có lẽ thay vào đó, các thuộc địa nên chuyển sang thời trung cổ và xử tử tất cả những tên tội phạm, hoặc đày họ đến một khu vực rộng lớn nào đó. Nhưng cách tiếp cận đó cũng không thể thực thi nếu điều tồi tệ xảy ra, chẳng hạn như đó là kỹ sư điều hành nhà máy điện hoặc bác sĩ duy nhất của thuộc địa. Nếu không có chuyên môn của họ, tất cả mọi người có thể chết. Các thuộc địa có thể phải chuyển sang chế độ lao động cưỡng bức vì họ không thể để những kẻ vô dụng hút cạn tài nguyên. Đó là một lựa chọn khó xử, nhưng những con người trên Trái đất như chúng ta không phải đối mặt với những đánh đổi rõ ràng như trên các thuộc địa không gian. Không có sự lựa chọn dễ dàng nào cả.

– Giờ đây, vấn đề tội phạm không gian có vẻ xa vời. Rốt cuộc, hầu hết các phi hành gia đều hoàn hảo một cách khó chịu – với tấm bằng Tiến sĩ, luôn xỉa răng sau mỗi bữa ăn và có lượng mỡ cơ thể hoàn hảo. Nhưng tội ác đầu tiên trong không gian có thể xảy ra sớm hơn bạn nghĩ. Vào năm 2019, các phương tiện truyền thông đưa tin rằng, một phi hành gia người Mỹ đã ly hôn được cho là đã thực hiện hành vi đánh cắp danh tính bằng cách sử dụng máy tính của Trạm vũ trụ quốc tế để truy cập vào tài khoản ngân hàng của người vợ cũ khi chưa được phép của cô ta. (Những tội danh này sau đó được giảm nhẹ.) Và vào năm 2007, một phi hành gia NASA ghen tuông với người yêu mới của bạn trai cũ đã quấn một vòng đai vũ khí quanh người, lấy dao, súng BB và bình xịt hơi cay, lái xe hàng nghìn dặm từ Houston đến Orlando để bắt cóc người tình mới. Ngay cả những người tốt đôi khi cũng không thể chịu đựng nổi cảm xúc và làm những điều ngu ngốc.

Thêm vào đó, khi du hành vũ trụ mang tính thương mại hơn và nhu cầu đối với những người định cư mới tăng lên, tiêu chuẩn về người có thể bước vào những con tàu vũ trụ và định cư các hành tinh khác sẽ giảm xuống dưới mức của NASA, đặc biệt là đối với các nhiệm vụ kéo dài nhiều năm ở những nơi cô lập. Nhìn lại lịch sử, các cường quốc châu Âu nói chung đã gửi những kẻ xấu xa và những kẻ hạ đẳng đến thuộc địa ở châu Mỹ, và Anh đã đưa những kẻ tàn ác đến làm dân cư tại Australia. Dù sao thì việc thuộc địa hóa là bóc lột, nhưng việc đưa những tên cặn bã tới một địa điểm lại chưa chắc là một hành vi tàn bạo.

Kể từ vụ Escamilla cách đây nửa thế kỷ, một số học giả pháp lý có tư duy đi trước thời đại đã phàn nàn về việc thiếu các bộ luật quy đến lĩnh vực định liên quan không gian. Nhưng có lẽ chúng ta không thể làm được gì nhiều. Chúng ta không thể lường trước được tất cả các hành vi phạm tội mới và với sự khác biệt to lớn trong thực tế, thậm chí việc thực thi luật hiện hành gần như là điều không thể. Điều đáng lo ngại hơn nữa là, công nghệ tập trung hóa của các thuộc địa không gian có thể khiến họ có khuynh hướng độc đoán. Hãy tưởng tượng một quản giáo không gian hạ thấp nồng độ oxy trong phòng giam như một hình phạt. Hoặc tưởng tượng một nhà độc tài muốn làm điều tương tự với toàn bộ căn cứ để sai khiến mọi người theo ý mình. Khi nói đến hiểm họa trong không gian, chúng ta thường run sợ vì cái lạnh khắc nghiệt hoặc nguy cơ ngạt thở. Nhưng một trong những mối nguy hiểm nghiêm trọng nhất lại là con người.

*

Một giới hạn khác trong vấn đề phạm tội liên quan đến các thiết bị vi tính với các biểu hiện rõ ràng.

Những kẻ trộm cắp đã sử dụng Google Street View để xem xét các địa điểm mặt tiền cửa hàng và các ngôi nhà. Trong tương lai, thực tế ảo có thể cho phép họ theo dõi các tòa nhà kỹ lưỡng hơn từ cả bên trong. Họ cũng có thể sử dụng máy in 3D để tái tạo bản sao của đồ trang sức, hóa thạch hoặc các đồ tạo tác khác và hoán đổi chúng với những món đồ thật, gây cản trở quá trình phát hiện ra hành vi trộm cắp trong nhiều tuần hoặc nhiều năm.

Các vụ trộm quy mô lớn hơn có thể khai thác tiền điện tử như Bitcoin. Tiền điện tử mang đến cho người dùng lời hứa hẹn về quyền riêng tư, nhưng mọi giao dịch phải được mã hóa và xác minh bằng máy tính trong một khoảng thời gian rất lâu – một quy trình được gọi là “đào”. Thay vì để một máy tính trung tâm xử lý mọi thứ, việc đào tiền điện tử này thường được thuê ngoài thông qua một loạt các máy tính nhỏ hơn và họ sẽ kiếm được một phần tiền trong quá trình này. Chà, kẻ xấu đã tìm ra cách chiếm đoạt các máy tính nhỏ hơn và ăn cắp số tiền hoa hồng đó. (Trò lừa đảo này hiện không hoạt động với Bitcoin, chỉ xảy ra với các loại tiền điện tử khác ít được biết đến hơn.) Những kẻ xấu làm điều này bằng cách nhúng một vài dòng mã độc vào một chương trình hợp pháp khác mà mọi người tải xuống một cách vô tội vạ. Sau đó, chương trình sẽ chạy ẩn trên nền tảng hệ điều hành, bí mật khai thác tiền điện tử suốt cả ngày. Sau khi quá trình khai thác kết thúc và chiếc máy tính thực hiện nhiệm vụ lừa đảo giành được số tiền hoa hồng và sẽ được chuyển vào tài khoản ngân hàng của kẻ ăn cắp. Hành vi này không chỉ đánh cắp số tiền mà chủ sở hữu máy tính kiếm được (dù vô tình), mà nó còn vi phạm quyền riêng tư của họ, làm tốn tiền điện và làm xuống cấp phần cứng. Các chương trình khai thác độc hại có chi phí trực tuyến chỉ 35 đô la, nhưng một nghiên cứu cho thấy những tên tội phạm liên đã kiếm được 58 triệu đô la trong 4 năm rưỡi, hơn 1 triệu đô la mỗi tháng.

Những vụ trộm cắp tài sản với quy mô thậm chí còn lớn hơn có thể đang xảy ra. Cũng giống như các hoạt động kinh doanh, công nghệ mới cho phép tội phạm tận dụng lợi thế của quy mô nền kinh tế. Như các nhà sử học đã chỉ ra, một tên cướp trong thời trung cổ, nếu may mắn, có thể tấn công cả chục người cùng lúc bằng cách ẩn nấp gần một con đường lớn đông đúc. Vào giữa những năm 1800, những tên cướp có thể cướp một lúc 250 người trên các chuyến tàu. Ngày nay, bạn có thể tấn công cơ sở dữ liệu và ăn cắp tiền từ hàng triệu người. Trong tương lai, nếu điện toán lượng tử phát huy hết được những triển vọng thì sức mạnh của các cỗ máy thu được sẽ khiến ngay cả siêu máy tính cũng trở nên nhỏ bé và bảo mật Internet hiện tại trở nên vô dụng. Bạn có thể dễ dàng đánh cắp hàng trăm triệu tài khoản chỉ trong một lần đột nhập.

Tội phạm thông minh cũng sẽ khai thác cái gọi là công nghệ thông minh. Chúng có thể bắt đầu gây ra hỏa hoạn bằng cách bật lò nướng hoặc bếp điện từ xa. Chúng có thể chiếm quyền điều khiển các máy xây dựng tự động và đưa các sai sót cấu trúc nghiêm trọng vào các tòa nhà hoặc để lại các lỗ hổng bảo mật chỉ mình chúng biết. Chúng có thể chuyển hướng xe ô tô tự lái và lao vào đám đông người đi bộ, hoặc khóa tất cả các cửa phương tiện và ném cả gia đình 5 người xuống vách đá. Ở cấp độ thấp hơn, những tên cướp ngân hàng có thể gây tắc nghẽn cả một khu phố bằng những chiếc xe tự lái sau khi thực hiện một vụ cướp nhằm ngăn chặn sự truy đuổi của cảnh sát. Thậm chí cơ thể của bạn có thể bị xâm phạm. Hàng chục nghìn người sở hữu thiết bị điều hòa nhịp tim, máy kích thích não và máy bơm insulin kết nối không dây với Internet thông qua Wi-Fi hoặc Bluetooth để giúp bác sĩ theo dõi bệnh tật và phục hồi sức khỏe nếu cần. Tấn công một trong số các thiết bị đó và bạn có thể hạ gục ai đó theo ý muốn. Quỷ quyệt hơn, bạn có thể cung cấp cho các bác sĩ dữ liệu giả mạo, che giấu mọi dấu hiệu khủng hoảng cho đến khi quá muộn.

Sau đó là công nghệ mới mạnh mẽ nhất, trí tuệ nhân tạo. Các nhà khoa học máy tính gọi các hệ thống AI là sản phẩm “giòn”: chúng sở hữu một số chức năng hiệu quả nhất định, nhưng không thực sự linh hoạt và có thể dễ dàng bị hư hỏng. Sự cố này đặc biệt phổ biến khi máy tính phải xử lý dữ liệu trực quan. Việc dán thêm để-can cho các biển báo dừng có thể khiến xe ô tô tự lái hiểu sai biển báo và đâm xuyên qua chúng. Tương tự, việc sử dụng thiết bị bay không người lái để chiếu vạch phân làn giả trên đường có thể khiến những chiếc xe này đột ngột chuyển hướng, có khả năng lao vào dòng xe đang lưu thông. (Các nhà nghiên cứu ở đây chỉ cố gắng tư duy một cách thận trọng, không phải đưa ra một ý tưởng xấu xa.) Tinh vi hơn, bạn có thể khiến hệ thống AI bị nhiễu loạn thông qua các đợt tấn công “nhiễu dạng đối kháng” (adversarial noise), các pixel dường như ngẫu nhiên được chèn vào các hình ảnh kỹ thuật số 1 và 0. Giống như với âm nhạc được phát qua một kênh tĩnh, con người vẫn có thể giải mã các hình ảnh nhiễu mà không cần cố gắng nhiều; điều này giống như một con lười hoặc thứ gì đó, một thứ gì đó mờ nhạt không rõ ràng. Nhưng máy tính hiện đang thiếu nhận thức “cấp độ cao” để khắc phục vấn để lộn xộn về hình ảnh, và các pixel được thêm vào sẽ làm chúng bị xáo trộn. Nhiều bệnh viện đã sử dụng AI để sàng lọc hình ảnh các khối u trên da vì máy tính có tính chính xác hơn các bác sĩ da liễu con người. Nếu bạn gây ra độ nhiễu trực quan vào bản quét của ai đó thì máy tính có thể bỏ sót khối u ác tính, khiến người đó như thể bị kết án tử hình.

Khối u lành tính (ảnh trái): Khi “nhiễu dạng đối kháng” (giữa) được thêm vào tệp hình ảnh thông qua một hệ thống vi tính thì kết quả sẽ trông giống như mắt người (bên phải). Nhưng một chương trình trí tuệ nhân tạo đã thất bại và đột ngột phân loại bức ảnh ngoài cùng bên phải là khối u ác tính. (Tấn công đối kháng (Adversarial attack) được tạo ra bởi Tiến sĩ Samuel Finlayson của Trường Y Harvard.)

Vậy, những người máy tình dục giết người thì sao? Các quản gia robot đang được săn đón và những người cao tuổi ở Nhật Bản đã sử dụng robot đồng hành để giúp giảm bớt cảm giác cô đơn và cung cấp những dịch vụ chăm sóc đơn giản. Robot tình dục dường như là bước logic tiếp theo; trên thực tế, một số công ty đã bán các phiên bản sơ khai của loại robot này. Khi robot có khả năng tương tác với những người dễ bị tổn thương nhất, theo nghĩa đen là tụt quần của họ xuống, thì không có lý do gì mà một người không thể tấn công thiết bị robot này và điều khiển chúng chống lại những người kia.

Hấp dẫn hơn nữa là, điều gì sẽ xảy ra nếu một người máy phạm tội theo ý muốn của chính nó? Trong quá khứ, máy tính chỉ có thể làm những gì chúng được lập trình. Nhưng với AI, máy tính có thể học các hành vi mới và hành động theo những cách không thể lường trước được. Hãy tưởng tượng rằng một nhóm lập trình muốn tối đa hóa lượng thời gian robot của họ dành cho con người. Dù mỗi con người sở hữu một đặc điểm hành vi khác nhau, tuy nhiên nhóm nghiên cứu có thể yêu cầu robot thay đổi hành vi và thử thực hiện những điều mới. Tất cả điều này có vẻ khá hợp lý – nếu robot không có tư duy, thì việc nó có thể độc chiếm thời gian của chủ sở hữu bằng cách loại bỏ sự cạnh tranh và giết con chó của gia đình là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Bạn có theo dõi các lập trình viên hay không? Họ không ra lệnh cho robot tình dục làm điều đó. Bạn có tống một người máy vào tù hay không? Rồi bạn sẽ sớm được bước vào lãnh thổ bộ phim Blade Runner.

Nếu robot tình dục từ chối bạn, hãy sẵn sàng cho điều tồi tệ hơn. Không có hệ điều hành nào trong lịch sử từng chống lại được những nỗ lực để bẻ khóa nó. Luôn luôn có một lỗ hổng bảo mật – và điều đó không hoàn toàn có thể xảy ra với hệ điều hành vận hành cơ thể chúng ta. Xâm nhập DNA sẽ là một bước tấn công cuối cùng.

*

Vào cuối những năm 1970, các thám tử gần thành phố Sacramento nhận ra họ đang đối diện với một kẻ giết người hàng loạt. Bằng chứng DNA cuối cùng đã tương thích với một người đàn ông duy nhất – kẻ được gọi là Golden State Killer – với hàng chục vụ giết người, cộng với 50 vụ cưỡng hiếp và 120 vụ trộm. Nhưng trong bốn thập kỷ, danh tính của hắn ta vẫn là một điều bí ẩn.

Vào năm 2018, cảnh sát tìm đến một nguồn thông tin bất thường để được hỗ trợ – gia phả trực tuyến. Các công ty thử nghiệm di truyền phổ biến như Ancestry.com và 23andMe cho phép mọi người tải xuống dữ liệu di truyền thô dưới dạng tệp văn bản. Sau đó, mọi người có thể tải dữ liệu lên các trang web phả hệ của bên thứ ba, nơi cung cấp cho họ các công cụ để phân tích DNA của bản thân theo những cách phức tạp hơn. Nhưng các trang web của bên thứ ba này luôn có các hạn chế về quyền riêng tư so với các công ty chính thống, có nghĩa là các bên bên ngoài có thể truy cập vào dữ liệu. Kể cả cảnh sát.

Bắt đầu từ năm 2018, các thám tử ở Sacramento bắt đầu rà soát các cơ sở dữ liệu về Golden State Killer. Có lẽ hắn ta đã ngu ngốc hoặc đủ trơ tráo khi tải dữ liệu DNA của mình lên một trong số những trang này. Than ôi, không có dữ liệu tương thích nào xuất hiện; nó dường như là một ngõ cụt khác. Nhưng sau khi đào sâu hơn, các thám tử đã tìm thấy một số đặc điểm gần giống nhau. Và họ nhận ra họ đang xem xét dữ liệu người thân của kẻ giết người, một manh mối quan trọng.

Với thông tin này, cảnh sát đã xây dựng một cây phả hệ bằng cách sử dụng giấy khai sinh và các hồ sơ công khai khác. Sau đó, họ tìm kiếm một người đàn ông trong cây phả hệ này, sống ở Sacramento vào những năm 1970. Cuối cùng họ cũng bắt được một cựu cảnh sát tên là Joseph James DeAngelo, và trong vài tháng sau đó, họ bí mật thu thập hai mẫu DNA từ ông ta. Một mẫu từ cửa xe của ông ta do việc chạm vào một vật thường để lại các tế bào da. Mẫu còn lại đến từ một chiếc giấy ăn ông ta bỏ đi được lấy từ thùng rác lề đường. DNA được cho là hoàn toàn trùng khớp với kẻ giết người. Nói chung, đó là một công tác trinh thám xuất sắc.

Tuy nhiên, nó đã làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư liên quan đến di truyền. Cảnh sát có thể đã thu thập DNA của DeAngelo mà không cần trát phê chuẩn của tòa. Hơn nữa, những người thân của DeAngelo chưa bao giờ cho phép cơ quan thực thi pháp luật sử dụng dữ liệu di truyền của họ. Hiện tại, thật khó để thông cảm cho những kẻ bị cáo buộc giết người hàng loạt, nhưng hậu quả từ vụ việc này đã vượt xa phạm vi trong một vụ án. Hãy tưởng tượng mẹ hoặc anh chị em hoặc người anh em họ đã mất từ lâu của bạn – người mà bạn chưa từng gặp – đăng DNA của họ lên mạng. Những kẻ sát nhân di truyền giờ đây có thể rình mò bạn và gia đình, tiết lộ việc nhận con nuôi và các công việc trong quá khứ và theo dõi khả năng mắc bệnh của bạn. Quấy rối, tống tiền và phân biệt đối xử là những khả năng hoàn toàn có thể xảy ra. Khi xét nghiệm di truyền trở nên phổ biến hơn, hãy dự đoán xem các bộ luật sẽ quy định ai có thể truy cập vào dữ liệu đó. Một ngày nào đó, việc sử dụng DNA để phơi bày bí mật có thể là cơ sở để tống giam.

Ngay cả đối với các thám tử, sự phổ biến của công nghệ di truyền cuối cùng có thể gây ra nhiều vấn đề tương đương với những gì nó có thể giải quyết. Từ trường hợp của Golden State Killer có thể thấy, rác của bạn chứa đầy DNA, chủ yếu là từ các tế bào da. Về lý thuyết, một nhà khoa học giả mạo có thể thu thập, nuôi cấy và tái cấu trúc các tế bào da đó, biến chúng thành tế bào gốc. Tế bào gốc sau đó có thể được chuyển đổi thành bất kỳ loại tế bào nào khác trong cơ thể, bao gồm cả tế bào máu và tinh trùng. Với một chút ma thuật sinh học, bạn sẽ đột nhiên có khả năng nuôi cấy chất lỏng cơ thể của bất kỳ ai tại bất kỳ hiện trường vụ án nào để làm giả chứng cứ của người đó hoặc gieo rắc nhiều nghi ngờ rằng kẻ giết người thực sự vẫn tự do.

Kỹ thuật di truyền cũng có thể tạo ra các hình thức giết người mới. Ngoài những cặp song sinh giống hệt nhau, tất cả chúng ta đều có DNA độc nhất vô nhị, bao gồm cả những khiếm khuyết và các đặc điểm dễ bị tổn thương. Do đó, một nhà khoa học thông minh có thể thiết kế một loại virus để nhắm mục tiêu và giết chết một người cụ thể nào đó ngay khi được phát tán ở một nơi công cộng.

Chúng ta cũng có thể đưa các dạng sống đã tuyệt chủng trở lại từ cõi chết, một ý tưởng đáng lo ngại về mặt đạo đức. Hãy lấy những con voi ma mút lông xoăn làm ví dụ. Xương và bộ lông của voi ma mút có rất nhiều ở Siberia, và khí hậu lạnh ở đó bảo tồn DNA của voi ma mút khá tốt. Hãy tưởng tượng ghép DNA của con voi ma mút đó vào phôi của một con voi và cấy phôi đó vào tử cung voi. Con voi thu được sẽ không phải là một con voi ma mút lông xoăn thuần túy. Nhưng nó sẽ rất gần gũi, với bộ lông xù xì và cặp ngà xoắn cùng một số đặc điểm sinh lý nổi bật. Vì vậy, về mặt chức năng, chúng ta có thể dễ dàng hồi sinh loài voi ma mút khỏi sự tuyệt chủng.

– Nhưng chúng ta có nên làm điều đó hay không? Voi ma mút là loài động vật sống theo bầy đàn rất thông minh, có tính xã hội cao. Chúng cần bạn đồng hành, nếu không chúng sẽ phải chịu đựng cảm giác đau khổ. Tất nhiên, cuối cùng, chúng ta có thể nuôi cả một đàn voi ma mút để chúng bầu bạn. Nhưng con voi ma mút đầu tiên đó sẽ rất cô đơn, một cuộc sống tồi tệ. Điều đó là giả thiết khi việc nối và chỉnh sửa DNA diễn ra suôn sẻ, một điều có thể sẽ trở thành hiện thực. Điều gì sẽ xảy ra nếu dị tật bẩm sinh nghiêm trọng phát sinh? Chúng ta sẵn sàng thúc đẩy mọi thứ đến mức độ nào để thực hiện một cuộc thử nghiệm?

Vấn đề suy thoái về mặt đạo đức sẽ còn lớn hơn đối với người Neanderthal. Dù họ mang tai tiếng trong văn hóa đại chúng là những kẻ vũ phu, nhưng bằng chứng khảo cổ học tốt nhất cho thấy rằng người Neanderthal cũng thông minh như con người hiện đại. Dựa trên kích thước hộp sọ, họ có bộ não lớn hơn chúng ta. Họ cũng làm nghệ thuật, chơi nhạc, chế tạo công cụ, chôn cất người chết và có thể có ngôn ngữ. Con người và người Neanderthal khá giống nhau về mặt di truyền. Cũng giống như loài voi ma mút và loài voi hiện nay, các nhà khoa học có thể ghép DNA của người Neanderthal vào phôi thai người và cấy vào tử cung người. Thực tế là 9 tháng sau, bạn sẽ có người Neanderthal đầu tiên đi bộ trên Trái đất sau 40.000 năm.

Nhưng thậm chí còn hơn cả voi ma mút, người Neanderthal có lẽ có tính xã hội cao, chẳng kém gì con người. Chúng ta có thể thử nuôi dạy một đứa trẻ Neanderthal trong xã hội loài người, nhưng liệu nó có thực sự hòa nhập được không? Có lẽ đứa trẻ đó sẽ luôn là một “người khác”. Gọi sự hồi sinh này là một tội ác có vẻ không đúng lắm; và về mặt triết học, có lẽ tồn tại sẽ tốt hơn là không tồn tại. Nhưng điều đó vẫn gây ra hoài nghi về mặt đạo đức, và nếu có điều gì đó sai lầm xảy ra thì có thể sẽ là một hành động tàn nhẫn vô ích.

*

Những ý tưởng về tội ác tương lai này không có nghĩa là nó phản địa đàng: Không có hành vi sai trái tiềm tàng nào trong số này là không thể tránh khỏi. Điều quan trọng là phải nhận ra rằng tất nhiên chúng ta cũng sẽ được hưởng lợi từ các công nghệ trong tương lai, thường là một cách mạnh mẽ – chúng ta sẽ loại bỏ bệnh tật, giải phóng bản thân khỏi cực nhọc, mở mang đầu óc đến những chân trời mới... Hơn nữa, khoa học và công nghệ cũng có thể giải quyết và ngăn chặn tội phạm. Công nghệ DNA giúp giải quyết các vụ án chưa có lời giải. Vệ tinh giúp các nhà khảo cổ giám sát các địa điểm khai quật từ xa để cắt giảm nạn cướp bóc và giúp các nhóm viện trợ vạch trần nạn buôn người và chế độ nô lệ hiện đại[*].

Thành thật mà nói, một số tội ác được đề cập ở trên có vẻ xa vời. (Robot tình dục giết người?) Nhưng tương lai có lẽ luôn kỳ lạ khi nhìn từ một khoảng cách thời gian nào đó. Nếu bạn nói với ai đó vào năm 1900 rằng con người ngày nay sẽ sử dụng các hộp electron để ăn cắp tiền mặt từ ngân hàng hoặc ghép khuôn mặt của bạn gái cũ của họ vào phim khiêu dâm để trả thù thì điều đó có vẻ khá điên rồ. Tuy nhiên, chúng đang xảy ra ở thời đại hiện nay. Có lẽ những tội ác tồi tệ nhất sẽ là những tội ác mà chúng ta thậm chí không thể hình dung ra được. Hãy tưởng tượng tất cả sự tàn phá mà bạn có thể gặp phải khi du hành thời gian, hoặc bộ não người máy được liên kết với siêu máy tính.

Nhìn chung, tôi hy vọng bạn thấy bản phác thảo về tội ác trong tương lai này sẽ kích thích tư duy – và hữu ích. Suy nghĩ về cách thức mọi người có thể lạm dụng công nghệ luôn là một điều hữu ích: chúng ta không thể chống lại tất cả các tệ nạn, nhưng tôi cho rằng những người tung sức mạnh mới vào thế giới có nghĩa vụ đạo đức phải giảm thiểu những rủi ro mà chúng có thể gây ra. Tôi chắc chắn rằng vẫn còn những vấn đề tồi tệ có thể xảy ra mà tôi đã bỏ sót. Nếu bạn có thể nghĩ ra bất kỳ điều gì khác, vui lòng liên hệ tại samkean.com/ contact. Trên hết, cảm ơn vì đã đọc cuốn sách này...

LỜI CẢM ƠN

Dù những câu chuyện được đưa ra trong cuốn sách này thú vị thế nào đi nữa thì việc viết nó không phải lúc nào cũng mang lại niềm vui: ghi chép lại lịch sử mang đến rất nhiều cảm giác đau khổ. Do đó, tôi muốn dành một chút thời gian để tưởng nhớ tất cả những người đàn ông và phụ nữ đã phải chịu đựng vì – và dưới bàn – tay của — khoa học qua nhiều thế kỷ. Khoa học đã mang lại cho chúng ta rất nhiều thứ, đây là điều không cần phải bàn cãi, và các nhà khoa học nên tự hào về thành tích của họ. Nhưng khoa học có thể và nên làm tốt hơn nữa, và những câu chuyện của các nạn nhân xứng đáng được biết đến rộng rãi hơn.

Rất nhiều người đóng góp vào quá trình hoàn thiện cuốn sách, và tôi không thể hoàn thành cuốn sách này nếu không có sự giúp đỡ của toàn bộ những người này. Trong số đó có người đại diện kiên định của tôi, Rick Broadhead, người luôn ở bên cạnh để đưa ra lời khuyên. Có biên tập viên Phil Marino, người có những gợi ý khéo léo giúp định hình các bản thảo và làm cho nó trở nên thú vị và hào hứng. Có hàng chục người khác ở công ty Little, Brown, bao gồm cả Liz Gassman, Deri Reed và Michael Noon. Cuốn sách này sẽ không đến được tay bạn trong thời điểm hiện tại nếu không có họ.

Tôi cũng rất cảm ơn bạn bè và gia đình của mình: Cha mẹ tôi, Jean và Gene, những người tiếp tục là người hâm mộ lớn nhất và đại diện bán hàng xuất sắc nhất của tôi. Anh trai tôi, Ben và cộng sự của anh ấy, Nicole ở Washington, D.C., những người giúp tôi tỉnh táo trong trận chiến bia trên sân thượng. Em gái tôi, Becca và John – chồng của cô ấy ở Nam Dakota, có những bức ảnh chụp chiếc thuyền khiến tôi ghen tị, và những bức ảnh của Penny và Harry luôn vực dậy tinh thần của tôi. Và tôi muốn cảm ơn những người bạn mới cũng như lâu năm của tôi ở Washington, D.C. và trên toàn thế giới – tôi rất nóng lòng được gặp lại tất cả các bạn trong thời gian tới.

Như tôi đã đề cập trước đó, một vài dòng không thể diễn tả hết tất cả lòng biết ơn của tôi, và nếu tôi đã bỏ sót ai đó, tôi vẫn xin biết ơn dù rất xấu hổ.

Chú Thích

[*] Cuối những năm 1600 và đầu những năm 1700 là đỉnh điểm của nạn cướp biển vì một số cuộc chiến tranh kéo dài liên miên ở châu Âu vừa kết thúc, đồng nghĩa với việc rất nhiều thủy thủ lành nghề ở đó không có việc làm. Dù có thể chọn gia nhập hải quân, song nhiều người đã phản đối những quy định hà khắc khi đó. Ngoài ra còn có quá nhiều của cải tích lũy được vận chuyển qua các đại dương, cũng như cảnh sát không thể bao quát được hết vùng biển rộng lớn, vì thế sẽ thật lạ nếu hải tặc không phát triển mạnh mẽ.

[*] Ngày nay chúng ta coi viết lách là điều hiển nhiên, thế nhưng thời ấy, Dampier không thể cứ đặt bút xuống là có thể viết ra mọi thứ. Mỗi khi tìm thấy thứ gì đó đáng để ghi chép lại, ông ta phải lấy cây bút lông được bảo quản trong một chiếc hộp giấu dưới boong tàu, dùng dao gọt bút, mài mực và tìm một nơi không quá tối, quá ẩm ướt hay quá đông các thuyền viên ồn ào – tất cả chỉ để ghi lại vài dòng. Công việc cũng không dừng lại ở đó. Sau khi viết xong, ông ta phải chà nhám giấy để loại bớt phần nước mực, tránh bị nhòe chữ và xếp chúng lại và cầu Chúa đừng để thứ gì ăn mòn nó trong tương lai. Thời đó, viết lách không bao giờ là một công việc dễ dàng, mà là một công trình thực sự.

[*] Cướp biển nhận được 600 đồng Tây Ban Nha khi mất cánh tay phải, 500 đồng khi mất cánh tay trái hoặc chân phải, 400 đồng khi mất chân trái và 100 đồng khi mất một mắt hoặc ngón tay. Những thông tin này xuất hiện trong các tài liệu chính thức vì tỷ lệ cướp biển có khả năng đọc hiểu cao một cách đáng ngạc nhiên (khoảng 3/4), phần lớn là do họ cần đọc hiểu các bản đồ. Cướp biển cũng tổ chức các cuộc bỏ phiếu về vùng đất tiếp theo mà bọn chúng định cướp bóc (thiểu số phục tùng đa số), và giờ ăn cũng dân chủ một cách đáng ngạc nhiên. Họ chia sẻ thức ăn đồng đều bất chấp việc họ là thuyền viên hay thủy thủ đoàn.

[*] Chắc chắn Dampier sẽ không thể vượt qua bất kì bài kiểm tra hiện đại nào về sự giác ngộ; giống như tất cả mọi người khi đó, ông ta có những thiên kiến riêng. Nhưng người viết tiểu sử đã gọi ông ta là một “người nhân đạo trong một thời kỳ không nhân đạo cho lắm” – một tóm tắt mô tả khá đầy đủ về điều này. Trên thực tế, nếu bạn dành thời gian đọc các tác phẩm của ông ta, bạn sẽ thấy điểm nổi bật nhất ở ông ta là khả năng chịu đựng các nền văn hóa xa lạ. Bất cứ khi nào bắt gặp một phong tục hoặc nghi thức kỳ lạ, ông ta luôn hạn chế phán xét và cố tìm hiểu nó. Ông ta cũng khắt khe hơn nhiều khi đánh giá đồng hương của mình. Chẳng hạn, ông ta đảo mắt khi các sĩ quan khác từ chối tin tưởng một nữ tù nhân đa chủng tộc làm hướng dẫn viên, đơn thuần vì con người của cô ta. Vì vậy, dẫu hầu như không bị ảnh hưởng bởi các tiêu chuẩn hiện đại, song nhà sinh học cướp biển này lại tỏ ra khoan dung với thời đại của mình, và nhận thấy người châu Âu thường nhận bạo lực về phần mình: “Theo tôi, không có người nào trên thế giới này dã man đến mức giết một người vô tình rơi vào tay họ, hoặc đến sống cùng họ, trừ trường hợp trước đó họ đã bị tổn thương do phẫn nộ hoặc bạo lực nào đó mà ra.”

[*] Nếu thích những câu chuyện về Đức Quốc xã – và thành thật mà nói, mọi câu chuyện đều hay hơn khi có một số nhân vật phản diện của Đức Quốc xã – tôi khuyên bạn hãy xem podcast của tôi, The Disappearing Spoon (tên tiếng Việt: Chiếc thìa biến mất), để tìm hiểu đủ loại câu chuyện khác nhau. Nó giải thích cách vài tên Đức Quốc xã lừa đảo đã cứu được nhiều người Mỹ hơn bất kỳ ai khác trong suốt Thế chiến II khi cung cấp quinin cho chúng ta vào đỉnh điểm tuyệt vọng. Nhìn chung, podcast gồm rất nhiều câu chuyện mới, những câu chuyện không xuất hiện trong các cuốn sách của tôi. Bạn có thể đăng ký theo dõi qua iTunes, Stitcher hoặc bất kỳ nền tảng nào khác hoặc truy cập trang web của tôi tại samkean.com/podcast.

[*] Dù có thể đã được đào tạo về khoa học, nhưng các bác sĩ phẫu thuật trên tàu không phải lúc nào cũng biết chi tiết và có kinh nghiệm thu thập mẫu vật. Vì vậy, một nhà sưu tập ở London đã hỗ trợ bằng cách cung cấp bộ dụng cụ dành cho người mới bắt đầu với lọ đựng côn trùng và loại giấy đặc biệt để ép một số loại thực vật. Ông ta cũng đưa ra những lời khuyên độc đáo trong các lá thư gửi cho các phụ tá của mình, như tầm quan trọng của việc xem xét hệ tiêu hóa của các loài động vật ăn thịt để tìm những loài mới bị tiêu hóa một nửa: “Bất cứ khi nào các anh bắt được bất kỳ con nào trong số này”, ông ta nhấn mạnh, “hãy quan sát ruột và dạ dày của chúng và lấy ra những con vật các anh tìm thấy ở đó”. Trên thực tế, đây là lời khuyên vẫn còn ứng nghiệm ngay cá trong thời đại hiện nay: vào năm 2018, các nhà khoa học ở Mexico đã phát hiện ra một loài rắn mới bên trong ruột của một loài rắn khác.

[*] Một số nhà sử học cho rằng, công việc của Wallace ở Malaysia thậm chí có thể đã thúc đẩy ông tiến tới việc đồng khám phá quá trình tiến hóa bằng chọn lọc tự nhiên. Sau này, ông trở thành một nhà sưu tập tham gia nghiên cứu hàng ngàn loài côn trùng để tìm các biến thể về màu sắc, kích thước và các đặc điểm khác cũng như những đột biến là nguyên liệu thô vận hành chọn lọc tự nhiên.

[*] William, cha của James Cleveland, xuất thân từ một gia đình danh giá ở Anh; Anh trai của William là Bộ trưởng Bộ Hải quân. Nhưng tính tình William rất tồi tệ, và sau khi bị đắm tàu gần Banana vào những năm 1750, ông ta loạng choạng lên bờ và tuyên bố mình là vua. Ông ta kết hôn với một số phụ nữ địa phương và cuối cùng chọn James, người đã gầy dựng một doanh nghiệp buôn bán nô lệ rộng khắp dù bản thân là người lai châu Phi. Để làm Cleveland vui, những người châu Âu trên hòn đảo của ông ta đã phải cống nạp cho ông ta nào súng, rượu rum, vải và đồ sắt, chưa kể đến chiếc thắt lưng vàng kỳ quặc hoặc chiếc sừng đầy họa tiết trang trí để uống rượu. Có lúc, Henry Smeathman đã đặt hàng cho Cleveland một “máy điện” cực kỳ đắt tiền từ Anh, thứ đã tạo ra các điện tích (có lẽ là do ma sát) và sử dụng một quả cầu thủy tinh để làm sốc mọi người nhằm mua vui.

[*] Những cách dùng từ ví von đôi khi có thể giúp chúng ta hiểu các hệ thống khoa học, nhưng việc sử dụng tên “chúa” đối với mối, kiến và ong là sai lầm. Những con chúa này không phải là “kẻ cai trị” theo bất kỳ nghĩa nào. Trên thực tế, cuộc sống của một con mối chúa có vẻ khá đau khổ. Khi thành lập một chốn ở mới, các con mối thợ về cơ bản nhốt “chúa” vào một “căn phòng hoàng gia” nhỏ bé, nơi nó sống phần đời còn lại trong bóng tối, không thể làm gì khác ngoài ăn và đẻ. Hãy tưởng tượng, bạn phải sinh đẻ trong suốt phần đời còn lại, và bị đầy hơi đến mức không thể nhúc nhích. Thay vì nghĩ chúng là “chúa”, ta nên gọi chúng là “máy đe” hoàng gia.

[*] Trái ngược với Kwasi, một số nô lệ đã sử dụng kiến thức thực vật siêu việt của mình để trả thù những kẻ bắt giữ mình bằng cách đầu độc họ. Sắn là một chất độc đặc biệt phổ biến vì nó là một món ăn ngon nếu được nấu chín đúng cách, nếu không sẽ rất độc hại. Các nô lệ thường phơi khô và tán bột những con giun đã được cho ăn nhựa sắn, sau đó giấu một chút bột dưới móng tay và lén lút thả vào đĩa thức ăn của chủ nhân khi phục vụ họ.

[*] Thật kỳ lạ, Hans Sloane cũng phát minh ra sô-cô-la sữa ở Jamaica; ông coi đây là một cách dễ dàng hơn để tiêu thụ ca cao, thứ mà lúc đó được coi là một loại thuốc. Khi trở về London, Sloane bán công thức này cho một tiệm thuốc tây, người này sau đó bán nó cho một hãng đồ ăn nhỏ tên là Cadbury. Mỗi khi bạn nhấm nháp một thanh sô-cô-la ngày nay, bạn có thể truy ngay ra nguồn gốc của nó là sự kết hợp của khoa học – chế độ nô lệ – công nghiệp.

[*] Trong khám phá có lẽ là thông minh nhất của mình, Hunter đã giải quyết được một cuộc tranh cãi lâu dài về tiêu hóa. Nhiều nhà khoa học hồi đó lập luận rằng, dạ dày tiêu hóa thức ăn bằng cách tác động nhiệt để phá vỡ hoặc khuấy trộn một cách cơ học. Nhưng sau khi phát hiện ra những lỗ thủng trên dạ dày tử thi, Hunter khẳng định về hệ thống tiêu hóa hóa học. Ông giải thích, sau khi chết, cơ thể ngừng sản xuất chất nhầy bảo vệ dạ dày, và axit ở đó bắt đầu tiêu hóa chính cơ quan này. Điều này giải thích cho các lỗ thủng, điều mà cả lý thuyết nhiệt và cơ học đều không làm được. Giờ đây, chúng ta biết rằng sự khuấy trộn cơ học đóng một vai trò trong quá trình tiêu hóa, nhưng các tác nhân hóa học mới đóng vai trò chính.

[*] Những người chết trong mùa hè may mắn hơn ở chỗ cơ thể họ bị phân hủy nhanh hơn do thời tiết nắng nóng. Và cũng do các nhà giải phẫu học thường nghỉ hè nên nhu cầu thấp. Trộm xác diễn ra sôi nổi hơn vào mùa đông. Vào những ngày đặc biệt lạnh giá, khi cơ thể vẫn còn cứng, những kẻ trộm mộ thậm chí không cần phải che đậy chúng. Chỉ cần nâng xác lên cáng và đưa xác đến ngay cửa sau của nhà giải phẫu. Trong những trường hợp khác, thi thể được giấu trong vải liệm hoặc bao tải, hoặc thậm chí được vận chuyển trong các thùng có nhãn “thịt lợn” hoặc “thịt bò”. Điều này lý giải về “thịt bò” trong bài đồng dao ở phần sau của chương này.

[*] Chúng ta cần làm rõ một số vấn đề pháp lý ở đây: Sở hữu xác chết không phải là một hành vi phạm tội; nhưng không ai có thể giữ xác trong nhà vì xác không được coi là tài sản. Điều đó cho thấy, những kẻ trộm mộ vẫn có thể bị bắt vì xâm phạm một ngôi mộ, hành vi được cho là bất hợp pháp. Thêm nữa, ăn cắp quần áo, trang sức từ cái xác là hành vi phạm tội, thường bị tuyên án tử.

[*] Dù là một hành động nghĩa hiệp, nhưng câu chuyện của Ann Grey không kết thúc có hậu. Chồng của cô, James, đã chết trong vòng vài tháng sau cuộc đụng độ của họ với Burke và Hare, và như nhiều hóa phụ thời ấy, cô phải sống trong khổ hạnh suốt phần đời còn lại.

[*] Ngay cả Abraham Lincoln cũng là mục tiêu của một âm mưu đánh cắp thi thể dù không vì lý do giải phẫu. Vào đêm bầu cử năm 1876, một đêm được định sẵn vì hầu hết mọi người sẽ bị phân tâm với tin tức về bầu cử, một số tội phạm đột nhập vào hầm mộ của Lincoln để đánh cắp xương cốt và giữ chúng để đòi tiền chuộc. Ngoài tiền, chúng cũng muốn sử dụng bộ xương để làm “con tin” giúp bạn thân của chúng, kẻ từng giả mạo chuyên gia, được ra khỏi tù. Thật không may với bọn chúng, cơ quan mật vụ đã cử một điệp viên xâm nhập vào băng nhóm, và âm mưu đã thất bại.

[*] Một trong những công việc kỳ lạ hơn của Littlefield, nhiệm vụ khiến ông ta mất cả buổi sáng sau Lễ Tạ ơn, là di chuyển các tượng bán thân giúp vị giáo sư nổi tiếng tại Trường Y Harvard, John Warren. Những người từng đọc cuốn Caesar’s Last Breath (tạm dịch: Hơi thở cuối cùng của Caesar) của tôi sẽ nhận ra Warren là bác sĩ phẫu thuật đầu tiên gây mê thành công trong y học. Đó là một ví dụ tuyệt vời về việc các nhà khoa học quá hiện đại ở một số khía cạnh, trong khi lại vô cùng cổ hủ ở những khía cạnh khác.
Đó cũng không phải là một manh mối duy nhất liên quan đến hành vi gây mê. William Morton (một bác sĩ nha khoa tự tin rằng mình đã phát hiện ra chất gây mê) và Charles T. Jackson (người tuyên bố Morton đã đánh cắp ý tưởng từ ông) sau đó đều ra làm chứng tại phiên tòa xét xử vụ án giết người của Webster. Jackson làm chứng cho việc truy tố những vết hóa chất kỳ lạ mà ông ta đã thấy tại Trường Y Harvard. Khó tin hơn là, Webster và Jackson được phép trò chuyện với nhau trong thời gian nghỉ của phiên tòa và Webster đã trách Jackson vì chống lại ông ta. Jackson ngay lập tức đề nghị làm chứng lại – với vai trò là một nhân chứng ủng hộ bị cáo.

[*] Sự ồn ào của vụ án này không dừng lại ở cái chết của Webster. Công chúng vẫn muốn nhiều hơn nữa sau vụ bê bối và để nhượng bộ, Harvard đã biến hiện trường vụ án thành một điểm thu hút khách du lịch. Littlefield cũng trở thành một huyền thoại tại địa phương; những thợ săn đồ lưu niệm đôi khi tìm đến và cắt một nhúm tóc của ông ta làm vật kỷ niệm.
Vụ án này vẫn mãi hằn sâu trong ký ức của mọi người. Khi Mark Twain đến thăm Azores vào năm 1861, ông tò mò muốn gặp hai cô con gái của Webster, những người chắc chắn đã chuyển đi nơi khác để thoát khỏi cái bóng của người cha. Khi Charles Dickens đến thăm Mỹ vào năm 1869, ông cũng muốn ghé qua hiện trường thảm án Parkman – nỗi xấu hổ đối với người dân địa phương, nên họ đã đảm bảo với ông rằng thành phố vẫn còn nhiều địa điểm đáng tới thăm hơn thế. Thậm chí đến tận đầu những năm 1900, một nhà thiên văn học Cambridge lỗi lạc có tên là Harlow Shapley vẫn không thể nhịn nổi cười khi nghe người ta bông đùa về vụ án – rằng điều đáng kinh ngạc nhất đối với ông là chỉ có một giáo sư Harvard sát hại một thành viên Harvard khác trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của nơi này.

[*] Các vụ giết voi phổ biến một cách đáng ngạc nhiên. Là loài hoang dã, voi lại bị nhốt trong những chiếc lồng nhỏ ở vườn thú hoặc bị ép làm trò tại các rạp xiếc. Một số huấn luyện viên cũng vô cùng tàn nhẫn: một người say rượu đã cho voi của mình ăn một điếu thuốc cháy dở. Không có gì đáng ngạc nhiên khi những con voi bị ngược đãi này đôi khi tấn công và giết người, và khi đó chúng sẽ bị giết. Một học giả đã khui ra thông tin về 36 trường hợp giết voi riêng biệt, trong đó bao gồm cả voi Topsy, bị giết vào năm 1903 bằng giật điện. Có thể hiểu rằng, Edison muốn tự mình giết một con voi và thực tế cho rằng ông đã giết chết nhiều con vật khác nhau bằng biện pháp giật điện khiến nhiều người ngày nay tin chính Edison đã nhúng tay vào cái chết của Topsy. Điều đó không đúng – cuộc chiến của các dòng điện đã kết thúc từ lâu trước năm 1903. Nhưng công ty điện ảnh của Edison đã ghi lại cảnh giết động vật, tạo ra một số cảnh phim tàn bạo.

[*] Như các nhà sử học đã ghi chép, Kemmler có lẽ đã tự đày đọa bản thân khi quá bình tĩnh và thờ ơ trước cái chết. Nếu anh ta chỉ hoảng sợ một chút – giống như các lính canh và nhân chứng trực tiếp – thì mồ hôi trên da anh ta có thể đã dẫn điện vào cơ thể hiệu quả hơn và giúp anh ta ra đi nhẹ nhàng hơn.

[*] Ở một số thủ thuật khác, bạch tuộc có thể tung hứng các đồ vật và mở nắp bình mà không cần được chỉ dạy. Hoặc hãy lấy Otto, một con bạch tuộc tại một thủy cung ở Đức làm ví dụ. Rõ ràng Otto khó chịu với những ngọn đèn chiếu vào chiếc bể của mình vào ban đêm. Vì vậy, nó đã học cách bò lên thành bể và phun nước vào đèn, làm tắt chúng. Nó lặp lại quá trình này ba đêm liên tiếp, khiến các nhân viên hồ cá bối rối không hiểu tại sao mạch điện cứ bị chập. Cuối cùng họ đã ngủ trên sàn và chứng kiến được hành động của con vật này.

[*] Dù cộng đồng mạng thích khắc họa Edison là nhân vật phản diện trong cuộc đời của Tesla, song George Westinghouse mới là người thực sự khiến cuộc chiến trở nên căng thẳng. Westinghouse đã ký cho Tesla một hợp đồng tiền bản quyền hào phóng vào cuối những năm 1880; trả cho Tesla 2,5 đô la cho mỗi mã lực do thiết bị của ông tạo ra. Với tốc độ mở rộng đáng kinh ngạc của Westinghouse, con số đó sẽ lên tới 12 triệu đô la vào năm 1893 (323 triệu đô la ngày nay), một khoản tiền có thể khiến công ty bị phá sản. Vì vậy, Westinghouse đã cầu xin Tesla hủy bỏ hợp đồng của họ. Ông nói: “Quyết định của anh quyết định số phận của công ty Westinghouse”. Thật đáng kinh ngạc, Tesla đã làm như những gì được yêu cầu. Không giống như Edison, Westinghouse tin tưởng vào Tesla và Tesla cảm thấy có trách nhiệm phải giúp đỡ. Vì vậy, họ đã vô hiệu hợp đồng.
Đáng buồn thay, Westinghouse đã không hào phóng với Tesla. Nhiều năm sau, khi Công ty Westinghouse sinh lời một cách khó hiểu, Tesla đã quay trở lại, cầm mũ trong tay và yêu cầu trả lại một số tiền. Westinghouse từ chối, và Tesla đã kết thúc cuộc đời của mình ít nhiều trong sự phẫn nộ, thậm chí không thể chi trả ngay cả tiền thuê khách sạn ở New York nơi ông sống. Để biết thêm về kết thúc đáng buồn của cuộc đời Tesla, hãy xem tập 18 của podcast Disappearing Spoon tại samkean.com/podcast – một câu chuyện có liên quan đến Donald Trump, dù bạn có tin hay không.

[*] Dù bộ xương do Leidy và Cope dựng là bộ xương hoàn chỉnh đầu tiên từng được tạo dựng nhưng nó không phải là mô hình được tái tạo đầu tiên về một con khủng long trong lịch sử. Dựa trên một số mảnh xương không đáng kể, các nhà cổ sinh vật học ở Anh đã thực hiện một số tác phẩm điêu khắc mang tính phỏng đoán về một số loài khủng long cho một công viên ở London vào những năm 1850. Chúng giống như một cú đánh mạnh đến mức các quan chức ở New York đã lên kế hoạch dựng lên một dàn các con vật khổng lồ tương tự ở Công viên Trung tâm – và ngoại trừ việc không ai khác ngoài Boss Tweed đã đến và phá hủy chúng, sau đó đuổi nhà điêu khắc ra khỏi thị trấn. Để biết thêm về câu chuyện phức tạp này, hãy xem tập 6 tại samkean.com/podcast.
Marsh vô tình từng tạo dựng một bộ xương của một sinh vật (một loài động vật có vú giống tê giác được gọi là “uintathere”) bằng việc sử dụng giấy bồi để làm khuôn cho xương của nó. Về phần giấy, ông ấy tìm được vật liệu dày nhất và chắc chắn nhất có thể: tờ tiền giấy của Hoa Kỳ được cắt nhỏ. Kết quả là, con vật này, có lẽ theo nghĩa đen, là một bộ xương trị giá hàng triệu đô la.

[*] Vâng, tôi biết – hãy giữ lại những câu từ bực tức trước đã. Về mặt kỹ thuật, chúng ta nên đề cập đến Brontosaurus (một cái tên đáng yêu) thay cho Apatosaurus (một cái tên vụng về). Theo một số nhà khoa học, cái tên Brontosaurus có thể sẽ được sử dụng lại.
Sự lộn xộn về tên gọi này bắt nguồn từ năm 1877, khi Marsh dựng nên Apatosaurus dựa trên một số đốt sống và các mảnh xương chậu. Hai năm sau, ông đặt tên là Brontosaurus cũng dựa vào một cơ sở sơ sài tương tự khi kết hợp đầu của một loài động vật có chân thằn lằn từ khu vực này với bộ xương của một động vật có chân thằn lằn từ khu vực khác. Dù một số đồng nghiệp đặt câu hỏi về sự kết hợp này, nhưng danh tiếng của Marsh đã giúp duy trì cái tên Brontosaurus cho đến năm 1975, khi các nhà cổ sinh vật học đánh giá lại một số mẫu vật và quyết định rằng Brontosaurus và Apatosaurus là cùng một con thú. Và dựa trên các quy tắc của danh pháp khoa học, vì tên gọi Apatosaurus xuất hiện trước nên tên gọi Brontosaurus không còn giá trị nữa. (Tên gọi Brontosaurus vẫn còn được giữ lại một phần do các viện bảo tàng chậm cập nhật thông tin trưng bày, vì vậy cái tên này vẫn tồn tại trong nhận thức của công chúng.) Tuy nhiên, theo một số nhà khoa học, Brontosaurus có thể là một cái tên có căn cứ! Họ đã so sánh các bộ xương cũ khác nhau và cho rằng các mảnh xương ban đầu của Marsh đủ khác biệt với Apatosaurus để được coi là một loài riêng biệt. Vì vậy, tên gọi Brontosaurus được yêu quý có thể sẽ trở lại. Thời gian sẽ giải đáp vấn đề này…

[*] Để chắc chắn, không phải tất cả các loài khủng long của Cope và Marsh đều được công nhận trong thời điểm hiện nay, đặc biệt là không phải dưới tên ban đầu của chúng. Có lẽ hơn bất kỳ ngành khoa học nào khác, cổ sinh vật học đòi hỏi phải liên tục tập hợp, chia tách và phân loại lại các bằng chứng, và các loài mới luôn thay đổi giữa trạng thái tồn tại và không tồn tại. Ví dụ, trong số 26 chi do Cope tìm ra, chỉ có 3 chi còn tồn tại ngày nay. Nhưng bất kể việc phân tích nó như thế nào, những tài liệu phân loại của Cope và Marsh đều đáng kinh ngạc.

[*] Một ví dụ kinh hoàng về sự độc ác của Đức Quốc xã liên quan đến những chiếc bàn đặc biệt được trang bị ống tia X bên dưới ghế. Phụ nữ thuộc các tầng lớp “không ai ưa” sẽ phải ngồi vào chiếc ghế trong khi họ điền vào một số mẫu đơn vô thưởng vô phạt. Họ sẽ bị tấn công bằng tia X một cách bí mật, một phần của âm mưu khiến họ vô sinh.

[*] Trên thực tế, trong tất cả các phương pháp làm ấm được thử nghiệm, đắp chăn cho ai đó và dựa vào thân nhiệt của bản thân tỏ ra kém hiệu quả nhất. Chiếc nồi ánh sáng với 16 bóng đèn cường độ cao hầu như không tốt hơn. Chà xát mạnh tay chân có giúp ích được phần nào, nhưng chỉ khi kết hợp với tắm nước nóng. Rượu thực chất là một chất dự phòng khủng khiếp đối với sự mất nhiệt. Nó tạo ra cảm giác ấm áp tạm thời bằng cách đưa máu dồn về các chi, nhưng nó thực sự làm giảm khả năng giữ nhiệt của cơ thể về lâu dài. Điều đó cho thấy rượu giúp phục hồi nhiệt cơ thể khi mọi người đang tắm vì xu hướng đẩy máu đến các chi giúp giảm bớt áp lực cho tim. Vì vậy, nếu bạn phát hiện ai đó bị hạ thân nhiệt trong tự nhiên, bằng mọi cách, hãy gọi bác sĩ trước. Nhưng trong trường hợp không thể làm điều đó, hãy cho họ vào bồn nước nóng và lấy cho họ thứ gì đó để uống. Một cách ngẫu nhiên, hầu hết mọi người không nhận ra Đức Quốc xã đã tìm cách che đậy hầu hết những hành động tàn bạo này đến mức như thế nào. Trên thực tế, Đế chế này có thể đã ra đi cùng với mọi thứ nếu không nhờ những nỗ lực cố gắng của một bác sĩ Do Thái, Tiến sĩ Leo Alexander. Để biết thêm về công việc đáng kinh ngạc của Tiến sĩ Alexander, hãy xem tập 5 tại samkean.com/podcast.

[*] Công bằng mà nói, có bằng chứng cho thấy Rivers đã bảo vệ ít nhất một người đàn ông tham gia nghiên cứu, một người bạn thân của bà. Bà từng tuyên bố ông đã qua đời và không thể theo dõi trong khi thực tế ông sống chỉ cách trung tâm y tế quận bốn dãy nhà. Người đàn ông này cũng nhận được một liều đầy đủ penicillin để chữa trị giang mai vào năm 1944, một thời điểm khá sớm. Hơn nữa, Rivers không hề đơn độc ở đây. Đến năm 1969, chính phủ Hoa Kỳ đã cân nhắc việc dừng nghiên cứu Tuskegee. Nhưng Hiệp hội Y học Hạt Macon – bao gồm gần như toàn bộ các bác sĩ da đen – đã bỏ phiếu để có thể tiếp tục nghiên cứu. Trên thực tế, các bác sĩ nói rằng nếu họ được cung cấp danh sách bệnh nhân, họ sẽ giấu bệnh nhân về tin thuốc kháng sinh và chuyển họ tới y tá Rivers.
Dù chủ đề này mang lại cảm xúc nào đi nữa, tôi phải khẳng định lại rằng đây không phải là một nỗ lực đổ hết lỗi lầm của Tuskegee sang Rivers (hay các bác sĩ của Hạt Macon). Những người đàn ông và phụ nữ tại Cơ quan Y tế Cộng đồng, những người xây dựng nghiên cứu này, mới là người đáng phải xấu hổ ở đây. Nhưng Rivers đã tham gia và đáng trách theo khía cạnh của bà. Tôi đưa ra ví dụ về bà đơn giản bởi cuộc đời của bà tạo ra một tình huống khó xử hấp dẫn nhất, khi bà bị kẹt giữa hai thế giới, cộng đồng da đen cội nguồn nơi bà sinh ra và cộng đồng khoa học da trắng, những người kiểm soát vận may nghề nghiệp của bà.

[*] Hunter đã bơm mủ hoa liễu vào dương vật của mình để xác định xem bệnh lậu và bệnh giang mai là cùng một bệnh hay là hai bệnh riêng biệt – một điều mà không ai biết vào thời điểm đó. Than ôi, thí nghiệm của ông đã kết thúc ngay từ thời điểm bắt đầu, vì người đàn ông mà ông thu thập mủ – một người Hunter không hề biết đến – hóa ra mắc cả hai bệnh. Kết quả là, Hunter nhận thấy các triệu chứng của cả hai bệnh trên cơ thể và kết luận nhầm rằng bệnh giang mai và bệnh lậu trên thực tế là cùng một bệnh. Sự kết hợp này đã gây ra đủ loại nhầm lẫn cho đến khi một bác sĩ khác giải quyết vấn đề này vào năm 1838. Và dù Hunter có vẻ là người anh hùng khi tự thử nghiệm bản thân, tuy nhiên ông chắc chắn không bỏ qua tất cả các vấn đề đạo đức ở đây. Có điều, không rõ vợ tương lai của ông nghĩ gì về tất cả những điều này – hay liệu Hunter có nói với người đó những gì ông đang làm không.

[*] Tôi không thể đưa toàn bộ câu chuyện vào cuốn sách này, nhưng chuyện Susan Reverby khám phá ra công việc bị chấm dứt từ lâu của Cutler trong một kho lưu trữ – một vụ án mà sau này đã được trình lên Nhà Trắng – rất đáng để bạn đọc tìm hiểu toàn bộ. Hãy xem samkean.com/books/the-icepicksurgeon/extras/notes để biết thêm về câu chuyện này.

[*] Ngay cả Susan Reverby, người đầu tiên tiếp xúc với tội ác của Cutler, đã phản đối ý muốn gọi John Cutler là một con quái vật. Dù bà chắc chắn cho rằng ông phải là người chịu trách nhiệm về những nỗi kinh hoàng tại Guatemala, song với tư cách là một nhà sử học nữ quyền, bà cũng thừa nhận những điều tốt đẹp mà ông đã làm sau này ở các nước đang phát triển.

[*] Ngoài liệu pháp gây hôn mê bằng insulin và sốc điện, một số bác sĩ đã thử liệu pháp trò chuyện Freud với các bệnh nhân ở bệnh viện tâm thần. Nhưng họ sớm nhận ra việc hỗ trợ bệnh nhân và trò chuyện về các vấn đề thể trạng không hiệu quả với những người mắc chứng mất trí thực sự, thường là do chứng rối loạn não hữu cơ gây ra. Vì lý do này, Moniz và Freeman không cho rằng liệu pháp trò chuyện có nhiều tác dụng đối với những người thực sự bị rối loạn tâm thần. Freeman từng châm biếm rằng, bất kỳ người pha chế rượu ở mức trung bình nào cũng có thể thực hiện chức năng thiết yếu tương tự một nhà phân tích tâm lý – lắng nghe một cách đồng cảm.

[*] Sức ảnh hưởng của hội nghị tại London đến Moniz là một điều gây tranh cãi. Moniz sau đó tuyên bố ông ta đã bí mật nghiên cứu về phẫu thuật tâm lý trong nhiều năm trước khi nghe nói về Becky, và một số nhà sử học tin điều đó. Tuy nhiên, câu chuyện này có vẻ hơi mang tính tư lợi, và các nhà sử học khác vẫn còn tranh cãi về thông tin này. Có điều, Moniz cũng tuyên bố đã trò chuyện với các đồng nghiệp về phẫu thuật tâm lý từ rất lâu trước khi tham dự hội nghị London; nhưng khi được hỏi về điều này, các đồng nghiệp của ông ta đều không nhớ về bất kỳ cuộc thảo luận nào. Nhiều bài viết của Moniz về thần kinh học cũng không có bằng chứng nào cho thấy ông ta nghiên cứu về phương pháp phẫu thuật như vậy trước năm 1935. Và một lần nữa, sự thật vẫn còn để ngỏ.

[*] Vấn đề của Rosemary xuất hiện từ lúc mới sinh. Vào một ngày tháng 9 năm 1918, mẹ cô bất ngờ bị vỡ ối và không có bác sĩ nào có mặt để giám sát việc sinh nở. Thật đáng kinh ngạc khi một y tá có mặt ở đó đã bảo bà Kennedy vắt chân vào nhau để giữ đứa bé bên trong. Khi đầu Rosemary thò ra khỏi cửa mình, y tá này đã đẩy cô bé vào trong. Kết quả là, não của Rosemary bị thiếu oxy trong vài phút và không bao giờ bình thường được nữa; khi còn là một đứa trẻ, cô bé gặp phải rất nhiều khó khăn khi học cách cầm thìa và đi xe đạp. Nhưng Rosemary vẫn là một cô gái hoạt bát và được nhiều người coi là cô con gái xinh đẹp nhất của nhà Kennedy. Nhưng đối với một gia tộc đầy tham vọng, cô là một nỗi xấu hổ, và họ đã giam cầm cô trong một tu viện khi cô còn là một thiếu niên. Tất nhiên, Rosemary phản đối điều này, la hét với các nữ tu và lẻn trốn ra ngoài vào ban đêm — mà theo họ, có thể là để tìm đàn ông. Thời đó, một đứa con gái mang thai sẽ làm ảnh hưởng đến vận mệnh chính trị của gia tộc, vì vậy, cha của Rosemary, Joseph bắt đầu tìm hiểu về phẫu thuật thùy não. Kathleen, chị gái của Rosemary, cũng đã xem xét về phương pháp này và thực sự khuyên cha không nên thực hiện, nhưng Joseph đã gạt bỏ ý kiến đó và tiến hành phẫu thuật thùy não cho Rosemary khi vợ ông đi vắng.
John Kennedy luôn đau đáu về việc gia đình mình đã bỏ rơi Rosemary như vậy, và ông đã thúc đẩy thông qua một dự luật cải cách sức khỏe tâm thần trên diện rộng với tư cách là tổng thống. Mục tiêu của dự luật là đóng cửa các bệnh viện tâm thần lớn của tiểu bang để ủng hộ các trung tâm nhỏ hơn đặt tại cộng đồng nhằm cung cấp dịch vụ chăm sóc gần gũi hơn. Thật đáng tiếc, các tiểu bang đã đóng cửa các bệnh viện tâm thần nhưng bỏ qua việc thay thế chúng bằng các trung tâm tại cộng đồng, có lẽ để tiết kiệm chi phí. Sự phổ biến của các loại thuốc tâm thần chỉ khiến các bệnh viện tâm thần sớm trở nên vắng vẻ, và biến mất hoàn toàn kể từ đó.

[*] Ngoài cái tên “lobotomobile xe phẫu thuật”, những tin đồn sai lệch khác về Freeman bao gồm: ông ta đã mất chứng chỉ hành nghề y vào thời điểm nào đó; ông ta sử dụng những chiếc dùi mạ vàng để phẫu thuật; và sau này ông ta đã phát điên. Không có điều nào trong số đó là sự thật.

[*] Một trong những câu chuyện thú vị được yêu thích trong bài giảng của Freeman liên quan đến cuộc trò chuyện của ông ta với một bệnh nhân trong quá trình phẫu thuật não. Vì não không có các mút cuối thần kinh nên các bác sĩ có thể phẫu thuật nó mà bệnh nhân không cảm thấy đau. Trên thực tế, các bác sĩ thường muốn bệnh nhân tỉnh táo và nói chuyện trong khi phẫu thuật để họ có thể theo dõi và đảm bảo rằng họ không cắt vào bất cứ thứ gì quan trọng. Một ngày nọ, khi đang phẫu thuật, Freeman hỏi bệnh nhân rằng ông này đang nghĩ gì trong đầu. “Một con dao”, người đàn ông trả lời. Freeman thấy chuyện này thật buồn cười.

[*] Ngoài các phương pháp của Moniz (tiêm cồn, cắt mô não bằng vòng dây) và phương pháp của Freeman (cắt mô bằng lưỡi dao cùn, dùng dùi đâm xuyên), một số bác sĩ phẫu thuật khác đã phát triển các phương pháp phẫu thuật thùy não của riêng họ, bao gồm đóng băng mô não, đốt cháy, kích nổ bằng điện hoặc bức xạ, và sử dụng ống hút để hút – Freeman mô tả những phương pháp này một cách đáng nhớ: giống như là sử dụng “máy hút bụi trên một hộp mì Ý”.

[*] Gold có thể viện lý do rằng, việc đánh cắp bí mật khoa học thương mại về cơ bản không phải là hành vi phạm pháp trong thập niên 1930 để biện minh cho hành động đánh cắp thông tin từ Penn Sugar. Đúng hơn, đó là một hành vi phạm tội dân sự. Vì vậy, về lý thuyết, nếu Penn Sugar phát hiện ra hành vi trộm cắp của Gold, họ có thể kiện các công ty Liên Xô. Nhưng thiệt hại thì bạn biết rồi đấy.

[*] Trong khi Gold chỉ cảm thấy hơi căng thẳng sau khi bị bắt, gia đình của ông ta thì ngược lại. Cha và anh trai của ông ta đã nhận được rất nhiều cuộc điện thoại quấy rối, châm biếm với những lời nói bài xích người Do Thái đến mức họ đã xóa số điện thoại của mình. Gold có ý định chống lại chủ nghĩa bài Do Thái bằng cách làm gián điệp, nhưng việc bại lộ thân phận của ông ta thực sự khiến điều đó trở nên tồi tệ hơn.

[*] Như một nhà vật lý người Mỹ sau này đã nói, “Fuchs đã làm việc rất chăm chỉ cho chúng tôi, cho đất nước này. Rắc rối của ông ấy là ông ấy cũng đã làm việc rất chăm chỉ để phục vụ người Nga”. Và thực tế thậm chí còn tồi tệ hơn những gì nhà vật lý này quan sát được. Tuyệt vọng bám trụ những di sản thuộc địa của mình như một cường quốc thế giới, Vương quốc Anh thời hậu chiến mong muốn trở thành một trong những cường quốc hạt nhân đầu tiên trên thế giới. Vì vậy, Klaus Fuchs thực sự đã đánh cắp tài liệu từ Los Alamos cho người Anh. Nhìn chung, Fuchs đóng vai trò chủ chốt trong việc sản xuất bom nguyên tử cho ba quốc gia khác nhau. Nhà vật lý Hans Bethe đã từng nói về Fuchs, “Ông ấy là nhà vật lý duy nhất mà tôi biết đã thực sự thay đổi lịch sử”.

[*] Ngày nay, các phương pháp thẩm vấn hiệu quả nhất ít tập trung vào việc tìm kiếm những lời thú tội mà tập trung nhiều hơn vào việc khiến kẻ xấu tự buộc tội chính mình khi nói quá nhiều. Người ta cho rằng khi một người càng nói nhiều, họ càng có xu hướng mâu thuẫn với chính mình hoặc có thể tiết lộ thông tin chi tiết về hoạt động của họ cũng như các thông tin giả mạo mà cảnh sát có thể điều tra. Cảnh sát cũng có thể sử dụng các thủ thuật như yêu cầu mọi người kể một câu chuyện hoặc yêu cầu họ phác thảo một bức tranh không liên quan trong khi xem lại câu chuyện của họ vì làm vậy sẽ làm tăng “gánh nặng nhận thức” đối với họ và khiến họ khó có thể duy trì lời nói dối trong thời gian dài.
Phải thừa nhận rằng, những phương pháp “nhẹ nhàng” này không đáp ứng mong muốn trả thù của chúng ta – muốn khiến kẻ xấu đáng bị đối xử thô bạo. Nhưng những người vô tội luôn bị bắt vì những cáo buộc sai sự thật. Và nếu mục tiêu của bạn không phải là để trả thù mà chỉ là mong muốn nhìn thấy những kẻ xấu thực sự bị kết án và bị tống giam, thì việc giúp họ thư giãn và để họ nói ba hoa cho đến khi họ tự tấn công chính bản thân sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.

[*] Joan xứ Arc là một nữ anh hùng người Pháp, sinh sống trong khoảng năm 1412 – 30 tháng 5 năm 1431. Bà nổi tiếng vì là một lãnh chúa, người chỉ huy quân sự và anh hùng trong các cuộc chiến đấu ở Chiến tranh Trăm Năm giữa Pháp và Anh, và đã được Giáo hội Công giáo La Mã phong thánh.

[*] Hệ thống mã hóa của Kaczynski thể hiện sự thông minh tuyệt đỉnh của anh ta. Nó bắt đầu với một danh sách các ký hiệu bằng số: 4 = THE, 18 = BUT, 1 các dạng thì hiện tại của TO BE, 2 = các dạng quá khứ của TO BE... Danh sách này cũng bao gồm các chữ cái riêng lẻ, với 39 = A, 40 = = B... Nhưng anh ta cũng sử dụng một số ký hiệu hại não. Ví dụ, cả 62 và 63 đều là S, và 45, 46 và 47 đều là E, để loại bỏ mọi nỗ lực sử dụng số lượng tần suất chữ cái để giải mã văn bản. Anh ta thậm chí còn sử dụng các chữ cái khác nhau để thể hiện âm “TH” hữu thanh và vô thanh, và gộp tất cả các dạng của I, MY và MINE lại với nhau dưới một chữ số. Tệ hơn nữa, anh ta cố tình viết sai chính tả các từ, đôi khi bao gồm các chuỗi từ vô nghĩa, và hoán đổi bằng các từ tiếng Đức và tiếng Tây Ban Nha (anh ta có khả năng nói cả hai ngôn ngữ) bất cứ khi nào cảm thấy phù hợp. Tất cả các mánh khóe này – và việc bổ sung các kỹ thuật mã hóa khác – sẽ khiến các mật mã gần như không thể giải mã được nếu không có siêu máy tính và nỗ lực chuyên môn.

[*] Năm 2012, Kaczynski đã gửi một bản cập nhật táo bạo cho tạp chí cựu sinh viên Harvard nhân kỷ niệm 50 năm ngày tốt nghiệp của mình. Thật đáng kinh ngạc, tạp chí đã xuất bản nó. Anh ta liệt kê nghề nghiệp của mình là “tù nhân”, địa chỉ của anh ta là một nhà tù cao cấp nhất ở Colorado, và “giải thưởng” của anh ta là 8 bản án chung thân từ tòa án quận ở California.

[*] John Money cũng không thực sự nổi tiếng vì những kiến thức nghiên cứu cẩn trọng. Một ví dụ cho điều đó liên quan đến một bộ tộc ở Úc tên là Yolngu mà ông ta đến thăm vào năm 1969. Dù chỉ dành hai tuần tại đây song ông ta đã nổi tiếng với một số tuyên bố sâu sắc về đời sống tình dục của họ. Đáng chú ý nhất, ông ta tuyên bố rằng, những người nguyên thủy nhỏ bé, đáng yêu này chỉ thích ở truồng và quan hệ tình dục; theo ông ta, kết quả là những người trưởng thành Yolngu không có biểu hiện cảm xúc hoặc rối loạn thần kinh tình dục, bao gồm cả việc hoàn toàn không mắc chứng ấu dâm và đồng tính luyến ái – vì theo ông ta, cả hai đều là sản phẩm của vấn để hạn chế tình dục của phương Tây. Ngoài việc ngụ ý rằng đồng tính luyến ái là một chứng loạn thần kinh, những kết luận này cũng hoàn toàn là một câu chuyện hoang đường. Các nhà nhân chủng học thực sự sống và nghiên cứu tộc người Yolngu cho biết tất nhiên giữa họ vẫn có đặc điểm đồng tính luyến ái cũng như các vấn đề cảm xúc tình dục. Mọi bộ tộc trên mọi lục địa trong lịch sử loài người đều có những đặc điểm đó. Tuy nhiên, Money vẫn tiếp tục rao giảng về hạnh phúc tình dục của người Yolngu trong nhiều năm liền, phớt lờ mọi chỉ trích mâu thuẫn với lý thuyết của ông ta.

[*] Ngày nay, các nhà tâm lý học sử dụng từ “transgender” (chuyển giới) để mô tả những người có bản dạng giới tính và giới tính sinh lý không đồng nhất. “Transsexual” (Chuyển đổi giới tính) là một thuật ngữ có lịch sử lâu dài hơn, đặc biệt là đối với những người đã trải qua điều trị y tế (bao gồm cả phẫu thuật) để thay đổi giải phẫu hoặc nội tiết tố. Dù thuật ngữ Transsexual ngày nay nghe có vẻ đã lỗi thời, nhưng nó là thuật ngữ phổ biến nhất được sử dụng trong những năm 1960 và 1970. Vì qua sự chính xác trong lịch sử – và vì John Money thực sự đã thúc đẩy mọi người thực hiện các cuộc phẫu thuật – quá trình thể hiện một phần của định nghĩa “transsexual” – do đó tôi sử dụng thuật ngữ này ở đây. Để biết thêm về vấn đề này, hãy tìm hiểu thêm tại www.healthline.com/health/transgender/ difference-between -transgender -and-transsexual.

[*] Đối với khuynh hướng từ nguyên học, Money yêu thích những từ kỳ quặc và tạo ra hàng chục từ trong số đó, bao gồm ycleptanc – hành động đặt tên cho một thứ gì đó; foredoomance – tỷ lệ tử vong; eonist – một người chuyển đổi giới tính; và apotemnophilia – rối loạn cắt cụt chi. Ông cũng phổ biến nhiều cụm từ tối nghĩa khác: limerent – tình trạng ái kỷ; paraphilia – một chứng lãnh cảm tình dục; ephebic – một người vị thành niên; pedeiktophilia – phố dâm; palodigm – một phong tục cổ xưa, man rợ được bảo tồn trong quá khứ với mục đích hữu ích; quim và suive, các thuật ngữ chỉ những gì một người phụ nữ làm với một người đàn ông trong khi quan hệ tình dục khác giới, trái ngược với những gì một người đàn ông làm với một người phụ nữ; autoagonistophilia – khoái cảm tình dục khi được người khác theo dõi hoặc ngắm nhìn, và tất nhiên có phucktology – nghiên cứu về tình dục.

[*] Không giống như một số môn đồ sau này của ông ta, Money không tin rằng giới là một thứ vô cùng linh hoạt. Thay vào đó, ông ta lập luận về một giai đoạn quan trọng – “cổng bản dạng giới tính” – trong vài năm đầu đời của một đứa trẻ. Ông ta so sánh giai đoạn này với việc học một ngôn ngữ. Bộ não của trẻ có cơ sở để tiếp thu ngôn ngữ, nhưng rõ ràng ngôn ngữ đó là tiếng Tagalog hay tiếng Nhật hay tiếng Pháp phụ thuộc vào môi trường mà chúng lớn lên. Ngay từ đầu, ông ta khẳng định, não bộ của trẻ em có khả năng tiếp nhận bản dạng giới. Và trái ngược với sự đồng thuận hiện đại, Money tin rằng bằng cách nuôi dạy con cái trong những môi trường khác nhau, ít nhiều bạn có thể lựa chọn giới tính của chúng theo ý muốn. 2 Thật khó để biết chính xác quan điểm của Money là gì – ông ta là một tác giả yếu kém, gần như không ai biết đến. Trong một số khía cạnh, ông ta cho thấy sự hiểu biết tinh vi về tác động qua lại của di truyền và môi trường trong việc tạo nên con người của chúng ta. Và không giống như những môn đồ cấp tiến nhất của mình, ông ta không bao giờ bác bỏ hoàn toàn yếu tố sinh học khi cho rằng nó đã định hình chúng ta. Tuy nhiên, tại những thời điểm khác, ông ta lại bác bỏ sinh học và coi các yếu tố xã hội là quan trọng nhất. Tôi luôn thầm hoài nghi (có lẽ là không công bằng), rằng sự thừa nhận của ông ta về di truyền và các yếu tố sinh học khác chỉ là lời nói đãi môi, và sâu thẳm bên trong ông ta là một nhà kiến tạo xã hội cứng rắn.

[*] Không rõ tại sao Money và cha mẹ của Brenda cảm thấy cần phải tiếp tục gặp nhau khi họ cứ mãi che giấu sự thật đang diễn ra. Có thời điểm, họ giải thích rằng một bác sĩ đã mắc sai lầm “ở dưới đó” từ lâu về trước và kết quả là cô bé cần được chăm sóc y tế; có lẽ điều đó đã làm an lòng một đứa trẻ.

[*] Vì đã bị cắt bỏ tinh hoàn nên Brenda không trải qua tuổi dậy thì thực sự như nam giới, nhưng cơ thể của cô bé cũng trải qua một số thay đổi tương tự. Chúng ta có thể thấy một điều tương tự ở castrati các ca sĩ hợp xướng người Ý từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX bị thiến khi còn nhỏ để duy trì giọng hát của họ. Ngược lại, castrati thường cao hơn mức trung bình dù thiếu testosterone và các hormone liên quan. Testosterone có thể thúc đẩy tăng trưởng trong thời gian ngắn, nhưng nó cũng gây ra một số thay đổi sinh lý, trong đó chấm dứt quá trình phát triển của các sụn tiếp hợp tăng trưởng ở phần cuối xương dài – vị trí giúp chúng ta phát triển chiều cao. Vì castrati thiếu testosterone nên phần sụn tăng trưởng của họ vẫn phát triển trong thời gian dài hơn và giúp họ cao hơn so với trung bình. Castrati cũng trải qua những thay đổi cơ thể khác. Tương như tay chân, ngực của họ thường lớn hơn bình thường. Việc thiếu testosterone khiến dây thanh quản cũng không bao giờ dài ra và dày lên như ở hầu hết nam giới. Và các tuyến giáp trong cổ họng không bao giờ phình to ra cùng với phần sụn, điều đó có nghĩa là họ thiếu trái táo Adam ở vùng cổ. Tóm lại, những thay đổi này để lại cho castrati chất giọng cao, thuần khiết, có thể leo tốt vào quãng giọng nữ cao, và kích thước ngực nở ra đồng nghĩa với việc họ có thể hát với sức mạnh khác thường.

[*] Thật vậy, trong một bài đánh giá về cuốn sách liên quan đến David Reimer, tờ Washington Post khẳng định cách Money “xử lý trường hợp sinh đôi được cho là một sơ suất”. Công bằng mà nói, một số bệnh nhân đã bảo vệ John Money với lòng biết ơn vì những hành động mà ông ta đã thực hiện để hỗ trợ những người chuyển đổi giới tính và các nhóm yếu thế khác trong những năm 1960 và 1970, thời điểm mà những nhóm này bị xã hội chính thống coi là quái đản. Tuy nhiên, bất chấp những người bảo vệ này, nhiều trường hợp như David Reimer đã xảy ra trong hai thập kỷ qua – những người có ký ức đau đớn về chấn thương tâm lý và thể chất mà họ phải chịu đựng sau khi bị Money và những người khác buộc họ phẫu thuật chuyển đổi giới tính.

[*] Ngày nay, nhiều nhà tâm lý học tin rằng sự tương tác giữa giới tính và giới diễn ra như sau: Ở cấp độ cơ bản, gen và các yếu tố sinh học khác xác định phạm vi của chúng ta. Có nghĩa là, nếu bạn vẽ biểu đồ một đặc điểm như nam tính hoặc nữ tính trên thang điểm 10, thì sinh học và gen có thể định vị bạn ở khoảng giữa, chẳng hạn như mức 4 hoặc 6. Môi trường và trải nghiệm sẽ xác định con số chính xác mà bạn đạt được, hoặc có thể thay đổi bạn theo thời gian. Những người khác nhau với các gen khác nhau có thể nằm trong khoảng từ 1 đến 2, hoặc 6 đến 10, và tất nhiên trải nghiệm độc đáo sẽ ảnh hưởng đến mức điểm họ đạt được. Nhưng cả hai khía cạnh, sinh học và văn hóa, đều đóng một vai trò nhất định.

[*] Các nhà tâm lý học hiện nay tin rằng não bộ, không phải bộ phận sinh dục hoặc các yếu tố giải phẫu khác, là yếu tố quyết định chính đến bản sắc tình dục và khả năng sinh sản của chúng ta như trong câu nói bất hủ của Jackie Treehorn, “Mọi người quên rằng não bộ là vùng kích thích tình dục lớn nhất mà chúng ta có.”

[*] Các luật sư tại phòng xử án đã quen thuộc với Hiệu ứng CSI – những kỳ vọng vô lý mà người không có chuyên môn dành cho khoa học pháp y do một thứ văn hóa đại chúng gây ra. Nhưng họ tập trung vào việc liệu Hiệu ứng CSI sẽ giúp ích cho bên bào chữa hay bên công tố không. Một số người không có kiến thức chuyên môn tin rằng khoa học pháp y là không thể sai lầm: Họ rất ngưỡng mộ nó và coi bất cứ điều gì các chuyên gia nói đều là sự thật. Điều này sẽ mang lại lợi ích cho cơ quan công tố. Sau đó, một lần nữa, bởi các kỹ thuật viên của CSI luôn đạt được kết quả hoàn hảo, do đó một số bồi thẩm viên đã thất vọng khi các nhà khoa học ngoài đời thực không thể khớp với độ chính xác đó và coi kết quả là vô giá trị. Thái độ này sẽ có lợi cho quá trình bào chữa.

[*] Một lãnh thổ băng giá không có chủ quyền khác, Nam Cực, đã chứng kiến một số lượng tội phạm đáng kinh ngạc. Năm 1959, hai nhân viên Liên Xô tại một cơ sở nghiên cứu ở đó cãi nhau về một trận cờ vua và nó kết thúc khi một người dùng rìu giết người kia. (Các căn cứ của Liên Xô được cho là đã cấm cờ vua kể từ thời điểm đó.) Năm 1983, một bác sĩ điên cuồng người Argentina đã đốt cháy trạm nghiên cứu của mình để buộc mọi người phải sơ tán và trở về nhà trước thời hạn. Vào năm 1996, một đầu bếp người Mỹ dùng phần đầu nhọn của một chiếc búa để giết một đầu bếp khác sau một cuộc tranh cãi. Gần đây nhất, tại một căn cứ ở Nga vào năm 2018, một kỹ sư đã dùng dao đâm vào ngực một thợ hàn – bởi theo báo – cáo – người thợ hàn đã xúc phạm nhân cách của người kỹ sư khi dùng tiền để yêu cầu người kỹ sư nhảy múa trên bàn, hoặc người thợ hàn liên tục kể lể phần kết của những cuốn sách mà anh kỹ sư đang đọc. (Nếu là tình huống sau, tôi phải nói rằng tôi đứng về phía người kỹ sư.)
liên Tuy nhiên, theo một số khía cạnh, Nam Cực không hoàn toàn giống một đảo băng. Tất cả các tội ác cho đến nay chỉ quan đến công dân của một quốc gia (ví dụ, một người Nga tấn công một người Nga khác) và các căn cứ ở đó về cơ bản được coi là lãnh thổ có chủ quyền. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, những kẻ vi phạm có thể đã thách thức việc bắt giữ và tống giam vì Nam Cực hoàn toàn không có luật.

[*] Đầu năm 2020, các phi hành gia trên Trạm Vũ trụ Quốc tế đã đạt được một cột mốc quan trọng khi nướng được thực phẩm đầu tiên trong không gian vũ trụ, bánh quy sô-cô-la. (Các phi hành gia thường hâm nóng thức ăn, nhưng họ chưa bao giờ thực sự nướng thứ gì đó trước đây.) Đã có một suy đoán trước khi thực hiện thử nghiệm rằng, do đặc điểm khác thường của đối lưu và trao đổi nhiệt trong môi trường không trọng lực, những chiếc bánh quy sẽ có hình cầu. Đáng buồn thay, điều đó đã không xảy ra; chúng vẫn có hình dẹt. Nhưng có một điều ngạc nhiên. Ở mức nhiệt 150°C, lò nướng trên Trái đất sẽ nướng bánh quy trong vòng 20 phút. Nhưng trong không gian, quá trình này mất 2 giờ. Và thật đáng thất vọng, với sự thận trọng của NASA ngày nay, cơ quan này sẽ không để các phi hành gia của mình ăn những chiếc bánh đó. Thay vào đó, những chiếc bánh được niêm phong và đưa trở về Trái đất để nghiên cứu thêm, nhằm xác định xem chúng có an toàn để sử dụng hay không. Hãy tưởng tượng bạn bị giới hạn thực phẩm ngoài không gian trong nhiều tháng, và cuối cùng ngửi thấy một thứ gì đó đậm đà và tươi mới — chỉ để nó bị giật đi mất! Thật là vô nhân đạo.

[*] Điều đáng kinh ngạc là 40 triệu người trên thế giới hiện đang bị bắt làm nô lệ, hầu hết trong các ngành đánh cá, khai thác mỏ và sản xuất gạch ở các nước đang phát triển. Mặc dù các trại nô lệ có thể dễ dàng lẩn tránh sự phát hiện trên mặt đất, nhưng họ không thể trốn tránh các vệ tinh. Các thuật toán AI có thể tìm hiểu các đặc điểm phân biệt của các trại nô lệ và nhanh chóng sắp xếp thông qua các hình ảnh vệ tinh để xác định vị trí của chúng.

Table of Contents

- Start
- LỜI MỞ ĐẦU DI SẢN CỦA CLEOPATRA
- GIỚI THIỆU

- 1 CƯỚP BIỂN | NHÀ SINH VẬT HỌC HÀNH NGHỀ CƯỚP BIỂN

- 2 CHẾ ĐỘ NÔ LỆ | SỰ BĂNG HOẠI ĐẠO ĐỨC CỦA BẦY RUỒI

- 3 TRỘM MỘ | JEKYLL VÀ HYDE, HUNTER VÀ KNOX

- 4 VỤ ÁM SÁT | GIÁO SƯ VÀ NGƯỜI BẢO VỆ

- 5 NGƯỢC ĐÃI ĐỘNG VẬT | CUỘC CHIẾN CỦA CÁC DÒNG ĐIỆN

- 6 HÀNH ĐỘNG PHÁ HOẠI NGẦM | CUỘC CHIẾN HÓA THẠCH KHỦNG LONG

- 7 VI PHẠM LỜI THỀ | KHÔNG THỂ CHẤP NHẬN VỀ MẶT ĐẠO ĐỨC

- 8 THAM VỌNG | PHẪU THUẬT TÂM HỒN
- 9 GIÁN ĐIỆP | VỞ KỊCH TẠP KỸ
- 10 TRA TẤN | CÁ VOI TRẮNG

- 11 SAI PHẠM | TÌNH DỤC, QUYỀN LỰC VÀ TIỀN BẠC

- 12 LỪA ĐẢO | NỮ SIÊU NHÂN
- KẾT LUẬN
- PHỤ LỤC TƯƠNG LAI CỦA TỘI PHẠM
- LỜI CẢM ƠN